“Аныгы кэрэ аҥаар барытын ситиһэр! Кини үлэтигэр ситиһиилээх исписэлиис, күн күбэй ийэ, тапталлаах кэргэн. Саха кэрэ аҥаардарыгар бу хаачыстыба барыта баар. Кэрэ куоларбыт бырайыакка кыттан киэҥ эйгэҕэ аһыллаллар, бэйэлэрин көрдөрөллөр, – диэн Саха сиригэр маҥнайгытын тэриллибит “Мисс Новая Якутия-2025” кэрэ буолуу, бэйэни көрдөрүү күрэҕин төрүттээччи Сахая Гоголева санаатын үллэстэр.
– Ааҕааччыларбыт, эмиэ мин курдук, эн тускунан элбэҕи билиэхтэрин баҕарар буолуохтаахтар. Этэллэрин курдук, бары оҕо саастан төрүттээхпит. Мин санаабар, киһи оҕо сааһыттан аһыллар, ыра санаалара, олоххо тардыһыыта баар буолар. Оҕо сааһыҥ хайдах этэй? Туох ыра санааны ымыы оҥостубуккунуй?
– Төрөөбүт-үөскээбит сирим – Үөһээ Бүлүү. Онно 1988 с. күн сирин көрбүтүм. Оҕо сааһым дьоллоохтук ааспыта. Ийэм, аҕам, бииргэ төрөөбүт икки убайдарым истиҥ тапталларыгар, үтүө сыһыаннарыгар бигэнэн улааппытым. Олохпор холобур оҥостор дьонум – ийэлээх аҕам. Аҕам олус күүстээх, муударай киһи этэ. Төһө да ыараханнык ыарыйдар, саҕалааһыннарбын мэлдьи өйүүрэ, үтүө сүбэһитим, дурдам-хаххам этэ. Кини күүстээх санаата, бигэ тыла улаатарбар, олоххо суолбун булунарбар улахан суолталаах буолбута. Бэйэтэ төһө да доруобуйатынан хааччахтааҕын иһин, өйө-санаата хаһан да хааччахха бэриммэтэҕэ, энчирээбэт күүстээх бигэ санаалааҕа.
Ийэм – сүрүн тирэҕим. Истиҥ-иһирэх эйгэҕэ, улахан тапталга иитэн улаатыннарбыта. Ийэм миигин 38 сааһыгар оҕоломмут буолан, төрөппүттэрбэр күүтүүлээх оҕо этим. Иитии туһунан этэр буоллахха, төрөппүттэрим “киһи сатаабата-кыайбата диэн суох, илиилээх-атахтаах киһи тугу барытын ситиһэр” диэн өйдөөх-санаалаах ииппиттэрэ. Төһө да сэмэй кыыс буола улааппытым иһин, ис-иһигэр киирдэххэ “умайа сылдьар” майгылаахпын. Ити уот биһиги бырайыактарбытыгар, хамаандабыт үлэтигэр эмиэ бэриллэр: баҕа санаабытын хайаан да олоххо киллэрэргэ дьулуһабыт! Убайдарым олохпор улахан суолталаахтар. Миигин мэлдьи харыстыы сылдьаллара, хайа да түгэҥҥэ кинилэргэ күүстээх өйөбүллээх, тирэхтээх курдук сананабын. Билигин туспа суоллаах-иистээх улахан дьон, ситиһиилээх урбаанньыт буолбуттарын иһин, оҕо эрдэҕинээҕим курдук кыһамньылаах убайдар.
– Ийэҥ – олоххор биир тутаах үтүө киһиҥ буоларын билэрим. Кини туһунан кэпсиэҥ буолаарай...
– Ийэм алын кылаас учууталынан үлэлээбитэ, күүстээх санаалааҕа. Кини туһунан ыйыттахтарына, хараҕым уутун кыайан кыатана туттубаппын. Дьиэ кэргэммит туллар тутааҕа этэ. Биһиги оҕо эрдэхпитинэ, кини уйан санныгар үгүс сүгэһэр сүктэриллибитэ: ыарыһах аҕабытын көрөрө-истэрэ, убайдарбын, миигин бүөбэйдиирэ.
Олохпор уһулуччу суолталааҕа. Мэлдьи үлэ үөһүгэр сылдьара эрээри, айар кутун хаһан даҕаны ыһыктыбатаҕа. Ийэбин кытта үөрэнээччилэригэр Саҥа дьылга араас бырааһынньыгы толкуйдуурбут. Айар эйгэҕэ чугаһым, биллэн турар, киниттэн бэрилиннэҕэ. Кинини олус суохтуубун, санаатарбын эрэ сүрэҕим кураанахсыйар.
“Мисс Новая Якутия” бырайыак мэлдьи инники күөҥҥэ талаһар, бэйэ-бэйэлэриттэн холобур ылан элбэххэ үөрэнэр күүстээх санаалаах кэрэ аҥаардарга ананар. Саха дьахталлара кыайбатахтара диэн суох. Ону бэйэм ийэ буолан бараммын өссө төгүл итэҕэйдим. Оҕолоно илик эдэр киһи олоҕу атыннык көрөр. Саҥа киһиэхэ күн сирин көрдөрдүҥ да, олоҕу көрүүҥ дириҥиир, өйүҥ-санааҥ уларыйар. Ийэҕэр тапталын өссө күүһүрэр, дириҥ убаастабыл үөскүүр.
Күндү киһим 2023 с. олохтон барбыта. Күрэх финала буолуон 3 күн иннинэ кэпсэппиппит, “айбыт бырайыакпытын этэҥҥэ түмүктээн эрэбит” диэн эрэнэ саныырым. Күрэҕи тэрийэр туһунан санаа киирбитигэр маҥнайгынан ийэбэр кэпсээбитим. Олус үөрбүтэ, долгуйбута, мэлдьи өйүү турбута. 2019 с. ийэм искэн ыарыытыгар ылларбыта, “3-с стадията буолбут” диэн этэн хомоппуттара. 4 сыл устата ыарахан ыарыыны кытта охсуспуппут да, хомойуох иһин, кыайтарбыппыт...
Эппитим курдук, ийэм күрэх финала буолуон 3 күн иннинэ олохтон барбыта. Тиһэх суолугар атаара сылдьан үлэлиирбин тохтоппотоҕум. Ийэм үлэбин тохтоторбун боппута. Ыар кутурҕаҥҥа ылларан күрэх туһунан эрэ толкуйдуом суоҕа дии санаабытым да, үлэм сүрүн өрөһүлтэм буолбута. Хамаандабын, кыттааччылары, партнёрдарбын быраҕарым хайдах да табыллыбата, инним диэки салгыы хааман иһэрим наада этэ. Олус ыарахан кэмнэр...
Ийэм суох буолбутун, күрэх түмүктэммитин кэннэ дьон араас саҥатыгар киирбитим. Онтон сылтаан ыарахан санаа баттыгар ылларбытым. Ити санаа ытарчатыттан уһуннук тахсыбытым. Икки сыл ааспытын кэннэ тэрийбит күрэхпиттэн уопут ылан, санаам өссө күүһүрбүтэ, бэйэбэр эрэлим улааппыта. Билигин мин туохтан да куттаммаппын, ыарахан кэмнэр ааспыттара дии саныыбын.
Олохпор биир эмиэ тутаах, сүрүн киһибэр – кэргэммэр Антоҥҥа – махталым муҥура суох. Кини өйөбүлүнэн, кыһамньытынан ыарахаттары туораабытым. Чугас киһим таптала, кыһамньыта, туохха барытыгар эппиэтинэстээх сыһыана бэйэбин сүтэрбэппэр, ыра санааларбыттан тэйбэппэр тирэх буолбута, өссө аһылларбар, саҥа дабайыылары оҥорорбор эрэл үөскэппитэ. Кэргэммэр олохпут хас биирдии күнүгэр махтанабын.
– Ийэҥ туһунан кэпсээбиккэр этим тымныйда... Ыарахан кэмнэри ааспыт эбиккин. “Мисс Новая Якутия” бырайыак туһунан сиһилии кэпсээ. Туох санааттан маннык күрэҕи тэрийэргэ бырааһыммыккыный? 2023 сыллааҕы дебют кэннэ туохха болҕомтоҕутун уурдугут? Хайдах бэлэмнэннигит?
– “Мисс Новая Якутия” бырайыак төрөппүт оҕобут кэриэтэ. Бу иннинэ мэлдьи кимиэхэ эрэ үлэлиир этибит, ол сылдьан бэйэбит устуоруйаҕа хаалар саҥа бырайыагы төрөтөн-бүөбэйдээн таһаарыахпытын баҕарбыппыт. Бырайыак бииргэ алтыһан үлэлиирбитигэр, саҥаҕа холонорбутугар, арылларбытыгар, тус устуоруйабытын хаалларарбытыгар күүс буолар. Олус сыаналыыбыт, хас сыл аайы тупсаран иһэргэ кыһаллабыт. Быйыл өссө киэҥ далааһыннаах буолуоҕа, Араассыйа биллэр артыыһын Дима Биланы кытта кэпсэтиибит табылынна. Биһиги иннибитинэ ким да сөбүлэҥин ыла илигэ. Хамаандатын кытта улахан кэпсэтиини ыытан сөбүлэҥин ылбыппытыттан, биһиги бырайыакпытын өйөөбүтүттэн үөрэбит. Кыаллыа да суох кыаллар кыахтаах эбит диэн өссө төгүл итэҕэйдибит. Олус күүскэ баҕардахха, ол туһугар сыралаһан үлэлээтэххэ, идиэйэ көрөн турдахха олоххо киирэр.
Бэйэм “Мисс Виртуальная Якутия”, “Мисс Якутия”, “Мисс АГИКИ” кэрэ куолар күрэхтэригэр кыттан турабын. Бу тэрээһиннэр энэргиэтикэлэрэ миигин тардара. Хас биирдии кыыс оҕо кыраһыабай былааччыйа кэтэн сыанаҕа тахсыан баҕарар буолуохтаах. “Кэбиис, мин баҕарбаппын” дии түһэр кэрэ куоларга “тохтооҥ, хараххытын симиҥ уонна кыра эрдэҕинээҕитин ойуулаан көрүҥ” диэн этиэм этэ. Сыана ортотугар кэрэчээн былааччыйалаах тураҕыҥ, төрөппүттэриҥ, чугас дьонуҥ, дьүөгэлэриҥ эйигинэн киэн тутталлар. Олус үчүгэй дии! Билигин улаатан баран итинник кыах баара, мин санаабар, туох да куһаҕана суох.
Күрэхтэргэ кыайар эрэ сыаллаах кыттыбат этим. Саҥа билсиһиилэр, мотивация ордук суолталаахтара. “Мисс Якутия” күрэххэ кыттарбар кылааһынньыгым Виолетта Дьячковская кыайбыта. Кини кыайбытыгар бэйэм кыайбыт тэҥэ сананан олус үөрбүтүм, долгуйбутум! Оччолорго 21 саастааҕым, ити кэмҥэ күрэх тэрийэр туһунан баҕа санаам номнуо баара. Кыргыттар бары кыайыыга дьулуһар эбит буоллахтарына, мин көннөрү кыттарбыттан үөрэрбин билэн соһуйаллара. Ити кимтэн эрэ итэҕэс курдук сананарбыттан буолбатах.
Хаһан, хайа баҕарар түгэҥҥэ көнөтүнэн аһаҕастык этэрбин сөбүлүүбүн. Дьонум оннук ииппиттэрэ. Сөптөөх суолу тутуһарбын оҕо эрдэхпиттэн билэрим. Кырабыттан айар эйгэҕэ иитиллэн улааппытым. Эдьиийим Уля Сергучева сыанаҕа ыллыы турарын көрөн ымсыырарым, кини миэстэтигэр баар буола түһүөхпүн баҕарарым. Ол эрээри, хомойуох иһин, миэхэ айылҕа ыллыыр да, үҥкүүлүүр талааны бэрсибэтэх. Мин талааным атын хайысхалаах, ол – тэрээһиннэри тэрийии.
– Эйиэхэ уонна кыттааччыларга күрэх туох сыаннастааҕый? Этэриҥ курдук, бу бырайыак тас сэбэрэ эрэ кэрэ буоларынан муҥурдаммат. Итинтэн өссө киэҥ таһымнаах буоллаҕа?
– Күрэх сүрүн сыаннаһа кэнсиэпсийэтигэр сытар. 18-тан 55-гэр диэри саастаах хас биирдии кэрэ аҥаар кыттар кыахтаах. Кинилэртэн хас биирдиилэрэ хоруонаны кэтэр бырааптаах диэн өссө төгүл бэлиэтиибит. “Мисс Новая Якутия” күрэххэ кэрэ сэбэрэҕэ эрэ буолбакка, кэрэ аҥаар ис күүһүгэр, санаатыгар болҕомтобутун уурабыт. Бастакы күрэх уопутуттан көрдөххө, хас биирдии кыттааччы бэйэтин сыаннаһын, күүһүн билиэн баҕарар. Тыйыс айылҕалаах дойдуга улааппыт, оҕо-уруу тэнитэр аналлаах саха дьахталлара – күүстээх эниэргийэ, дьаныардаах үлэ, бигэ санаа, туруу үлэһит буолуу туоһулара. Итинник кэрэ аҥаардары аан дойду үрдүнэн булбаккын.
– Эйиигин кытта сөбүлэһэбин! Саха сирин кэрэ аҥаардара, чахчы, уратылар. Күрэх финалын тэрийиигэ туох былааннааххытый? Дима Билан кэнсиэриттэн ураты кыттааччыларга тугу бэлэмнээтигит?
– “Три кита” хамаандабытыгар 24 саастаах Пётр Черкашин диэн режиссёр үлэлиир. Кинини кытта үлэлэспиппит номнуо икки сыл буолла. Сонун, ураты идиэйэлэрдээх талааннаах режиссёр. Атын таһымнаах, көрүүлээх шоуну көрдөрөргө былаанныыбыт. Күүстээх энэргиэтикэлээх эйгэни олохтуур туһугар Владивостоктан аппаратура аҕалабыт. “Грэмми” шоутун курдук таһымнаах буолуоҕа, онтон итэҕэс буолбат! Миэстэҕэ олорон эрэ табыгастаахтык көрүөн да, үҥкүүлүөн да баҕарар көрөөччүлэрбитинэн тэҥинэн учуоттаан тэрийэбит.
– Сахая, күрэххэ кыттыан баҕарар кэрэ аҥаар элбэҕэ билиннэ. Кэрэ аҥаардар кытталлара туох суолталааҕый?
– Хас биирдии кэрэ аҥаар кыттарыгар ыҥырабыт. Тоҕо диэтэххэ, күрэх нөҥүө хас биирдии кэрэ аҥаары өйүүрбүтүн биллэрэбит. 120-тэн тахса сайаапка киирбитэ. Олортон күүстээх сүүмэрдээһини ааһан киирэллэр. Сэргэх, ис киирбэх, интэриэһинэй кыттааччылар элбэхтэрэ үөрдэр.
– Түмүктүүр ыйытыым. Шоу-күрэх финалыгар тоҕо чопчу Дима Биланы ыҥырдыгыт?
– Киэҥ толкуйдаах, күүстээх вокаллаах, идэтин толору баһылаабыт артыыс. Гнесинкаҕа үөрэммитэ. Ити үөрэҕи бүтэрбит дьон бары таһымнаах маастардар буолан үүнэн-сайдан тахсаллар. Мин, айар киһи буоларым быһыытынан, итинник үөрэх кыһаларыгар хайдах үөрэтэллэрин, иитэн таһааралларын билэбин. Дима Билан, Дмитрий Николаевич курдук, биир саамай чаҕылхай выпускник. Евровидениеҕа кыттарын субу баардыы өйдүүбүн. Долгуйан туран смс ыытан куоластаабыппыт. Кини Арассыыйаттан кыайбыт соҕотох артыыс.
Тулалыыр эйгэни дьиҥнээҕинэн ылынар буолан, майгыта миэхэ чугас диэн көрөбүн. Хит ырыалары ыллыыр көннөрү артыыс эрэ буолбатах, талаана элбэх кырыылаах. Кинини кытта кэпсэтэр, алтыһар олус интэриэһинэй буолуоҕа. Бэйэтэ Кабардино-Балкарияттан төрүттээх. Хайалар быыстарыгар көй салгыны эҕэрийэн улааппыт киһи, чахчы, айылҕа оҕото. Үүнэн-сайдан тахсарыгар дьиэ кэргэнэ эмиэ улахан суолталаах эбит.
“Күрэххэ кими ыалдьыт быһыытынан ыҥырабытый?” диэн таларбытыгар элбэх артыыска тохтообуппут. Бастаны, Алексей Чумаковы, Егор Криды уо.д.а. ырыаһыттары ыҥырар туһунан толкуйдаабыппыт. Ол эрээри болҕомтобутун бары Дима Билаҥҥа уурбуппут. Элбэх хит ырыалардаах, күүстээх куоластаах, дириҥ көрүүлээх, уопуттаах артыыс.
Кини биһиги ыҥырыыбытын болҕомтотун икки сыл кэтэстибит. Биһиги кыттааччыларбытын кытта сыанаҕа тахсан умнуллубат шоуну бэлэхтиэ диэн бигэ эрэллээхпит. Кыттааччыларга да, тэрийэр хамаандаҕа да ураты суолталаах түгэн буолуоҕа. Биһиги, Саха сирин олохтоохторо, күүстээх санаалаах, истиҥ-иһирэх эйгэлээх буоларбытын көрүөҕэ, Саха сирин туһунан үтүө өйдөбүллээх барарыгар эрэнэбит. Саха сирэ – киһи күүс-уох ылынар ураты сир. Дима Билан талааннаах дьоммутун, кыттааччыларбытын кытта билсиэҕэ. Умнуллубат чаҕылхай шоуну көрүөххүт диэн эрэннэрэбин!
Яна АНДРИЕВСКАЯ.
