Бүгүн эһиэхэ кэпсиир дьоруойбун, чопчута, ыалбын Куорат күнүгэр норуот талааннаахтарын быыстапка-дьаарбаҥкатыгар сылдьан билсибитим. Игнатий Егорович, Надежда Николаевна Константиновтар дойдуларыттан – Хаҥалас улууһун Нөмүгүтүттэн анаан-минээн бу тэрээһиҥҥэ киирэн, талахтан (үөт лабаатыттан) иһит өрөргө маастар-кылаас ыыта олороллоро.
Мин субу ыллым да, талах иһити өрөн барыахтыы:
- Бу, били, субу чугас, Күөх хонууга эҥин үүнэр боростуой үөт дуо? – диэн ыйыталаһан барбытым.
- Онно да үүнэр, уулуссаҕа , олбуордарга да хара баһаам. Хара үөт оҕото диэн буолар. Олус сымнаҕас, “истигэн” буолан, киһи тутарыгар-хабарыгар судургу. Топ-токуру ылан көбүс көнө гыныаххын эбэтэр көнөнү ылан, араастаан токурутан, өҕүлүннэрэн, баҕарбыт моһуоҥҥун өрөн таһаарыаххын сөп. Хатта да, ол быһыытын тутан сылдьар. Мас уустара хаппыт маһынан үлэлиир буоллахтарына, биһиэнэ – тыыннаах матырыйаал. Этэргэ дылы, ууга уган кэбистэххэ тиллэн, сэбирдэх да анньан барыан сөп.
- Интэриниэккэ көрдөххө, умнаһы умнаһынан быһан ылан, араас, холобур пальматыҥы быһыылаах гына өрөн баран, үүннэрэн, тыыннаах күрүө, хахха да курдук оҥостоллор эбит. Оннук боруобалаабыккыт буолаарай?
- Ээ суох буоллаҕа. Мин сүрэҕэ суох баҕайыбын ээ ( күлэр). Манна эрэ илиим тиийэр.
- Олус сүрэхтээх буолан, кэрэ-нарын оҥоһуктары айан-тутан таһаарар, өссө дьон эмиэ оҥостон туһаннын диэн үөрэтэр буоллаххыт. Дьарыктаммыккыт төһө өр буолла?
- Уу, букатын да ырааттаҕа дии! Инньэ ааспыт үйэ 90-с сылларыттан. Оччолоро дойду үрдүнэн сопхуостар ыһыллан, үлэ, хамнас суох, туох да табаар суох. Хата, 50 солк. оҕо босуобуйата баара абырыыра. Онон оҕолору аччыктаппатах киһи диэн санааттан, ыкса ылсан барбыппыт.
- Ол иннинэ ким эмэ маннык өрөрүн көрөрүҥ дуу?
- Суох буоллаҕа. Бастаан хайдах саҕалаабыппын кэпсиим: арай Дьахтар күнэ субу тиийэн кэллэ. Ол иннинэ Надям Сэбиэскэй Аармыйа күнүгэр миэхэ бытык хорунар бэлэхтээбитэ. Мин да тугу эрэ биэриэхтээхпин буоллаҕа. Арай маҕаһыыҥҥа тиийбитим миэхэ баар харчыга тугу да ыларым суох. Ыйдааҕы хамнаһым... 4 тыһыынча этэ. Маҕаһыыҥҥа биир бытыылка буокка оччо сыаналаах эбит. Онно өйдөөбүтүм: ыал аҕата киһи бүтүн ыйы быһа бытыылка буокка сыанатыгар үлэлии сылдьар эбиппин (күлэр). “Дьэ, тугу гынабын? Кэргэммин тугунан үөрдэбин?” диэн толкуйга түстүм. Хантан эрэ аккырыыкка буллум. Онно мин көрдөхпүнэ, талахтан өрүү корзинаҕа үчүгэй баҕайытык виноград, дьаабылака эҥин өрөһөлүү кутуллубута көрүөххэ үчүгэй баҕайы. Оччолорго “Взрывпром” диэн тэрилтэҕэ динамит ыскылаатын харабыллыырым. Ол тиэргэнигэр маннык талах хоп-хойуутук үүнэн аҕай турара. Ону быһан киллэрэ-киллэрэ, аккырыыккабар көрбүппэр маарыннатан, хайдах сатыырбынан, “арааһа, маннык быһыылаах, ээ, итинник гыммыттар эбит” дии-дии, талахтарбын төгүрүччү тута-тута баайан, дьэ, көрүлэттим ээ! Саатар ол ойуубар иһитим толору да буолбатах, бэтэрээ эрэ эҥээрэ көстөрө. Суукканы быһа араастаан мускуйан-мускуйан, дьэ туох эрэ, күлүүлээх баҕайы оҥоһугу бэлэмнээн, кэргэммэр бэлэх гынан аҕаллаҕым дии. Балар үөрдүлэр аҕай,”акаарылар” (соһуйумаҥ, бастакы оҥоһуга боростуойун иһин быһыылаах, олоҕун аргыһын таптаан, ымманыйан, дьээбэлэнэн этэрэ куолаһын дэгэтигэр биллэр. Уопсайынан, Игнатий Егорович итинник бэтиэхэлэнэрин сөбүлүүр, киһи эрэ истэ туруон курдук, сэргэх, бэһиэлэй кэпсээннээх киһи буолан биэрдэ).
Кэргэнэ Надежда Николаевна биир дьахтарга иһит өрөргө үөрэтэрин быыһыгар кэпсэтиибитин истэ-истэ, эмиэ күлэн мүчүйэр.
- Тыый, үөрэн бөҕө буоллаҕа! Эйигин санаан, эн тускар кыһаллан, тапталлаах киһиҥ кыһаллан-мүһэллэн, сылаас ытыһын суоһунан имэрийэн оҥорбут оҥоһуга күндү буолумуна.
- Дьэ, онтон эрдийэн, үлэбэр хас бардаҕым аайы, таах сытыахтааҕар талахпын мускуйан тахсар буоллум. Оннук сырыттахпына биир үлэһиппит баран хаалан, атын симиэнэттэн Марцевич Антон диэн нуучча кэллэ. Чопчу ханнык омугун билбэппин. Бэйэтэ да, “л атыш эбитим дуу, нуучча эбитим дуу, баҕар, еврей буолуом” диэн күлэрэ. Дьэ, ол киһи мин талаҕы кытта бодьуустаһарбын көрөн олорбохтуу түһээт этэр: “Ээ, бу эн лукошконы оҥорор эбиккин дии?!”. “Ол тугуй лукошко диэн?”, – оннук тылы аан бастакыбын истэр киһи, утары ыйытабын. Онуоха: “Бу оҥоро сатыыр иһитиҥ лукошко диэн”, – диэтэ. Урут оҕо эрдэҕинэ эһэтэ өрөрүгэр көмөлөһөрө үһү. Оччолооҕу истэн баран, хайдах сөпкө баайары лаппыйан ыйыталастым. Онуоха: “Аан бастаан тус-туһунан икки бүтэй иини оҥороҕун, олору кириэстии гына бэйэ-бэйэлэригэр маннык сыһыара тутаҕын (остуолтан икки тиэрбэһи холбуу тутан көрдөрөр – Л.), ол кэнниттэн бу “сүрэҕин”, ол кэнниттэн бу өттүнээҕитин өрөҕүн. Онтон ойоҕос талахтары туруору тута-тута, салгыы өрөн иһэҕин, ортотугар кэлэн баларгын силбэһиннэрэҕин”, – диэн, быһааран биэрдэ. Кыраттан иҥнэ сылдьыбыт эбиппин: дьэ, дьиҥнээх лукошканы онтон саҕалаан өрөр буолбутум. Ону көрөн дьон сакаастаһан, оҥоһуктарбын атыылаан, күн баччатыгар да диэри килиэптэнэн олордохпут.
- Оччолорго сааһыҥ төһө буолуой? Оттон хаһан тырахтарыыстаабыккыный?
- Мин 58-сыллаахпын, ол аата, 35-36-там буолуо. Оскуола кэнниттэн аармыйаҕа барбытым. Ол кэнниттэн үөрэммитэ буолаат, тута тырахтарыыһынан киирдэҕим. Сопхуостар ыһыллыахтарыгар диэри “Покровскайдааҕы” УоПХ бурдук звенотугар “ДТ-75” тыраахтарынан сир хорутуутугар, бурдук ыһыытыгар үлэлээбитим...
Надябыныын 1987 с. ыал буолбуппут. 4 оҕолоохпут, 7 сиэннээхпит: алта уолу кытта биир кыыс сиэн. Оҕолорбут бары маннык өрөрү сатыыллар да, үлэлэригэр үтүрүйтэрэн, билиҥҥитэ кыһамматтар. Уолаттар оскуола саастарыттан оҥоро үөрэммиттэрэ.
Дьокуускайга 90-с сылларга Изабелла Петровна Матвеева диэн “Алаас хотун” уопсастыбаннай тэрилтэни үлэлэтэрэ. Бу кыыс (кэргэнин этэр) ол онно баара. Петровна ыҥыртаан аҕалан, быыстапкаларга сырытыннара үөрэппитэ. Ол кэнниттэн аны быыстапкаһыт буолан хаалбыппыт (күлэр). Нэдиэлэ аайы буолар курдуга. Ол икки ардыгар быыс булан, ардыгар нэһиилэ 4-5 оҥорон киллэрэрбитин остуолга да тиэрдибэккэ тута ылан иһэллэрэ. Сакаастаан, оҥорторон баран умнар дьон эмиэ баара. Ол иһин, аны сакааһынан үлэлиибит: кимиэхэ туох, төһө улахан наадатынан көрөн, төлөбүрүн эрдэттэн төлөтөн баран ылсабыт.
- Сакаастыан баҕалаахтар эһигин хайдах булалларый?
- Ким билэр. Анаан түҥэппэтэрбит да, булан сакаастаһаллар дии.
- Оҥоһуккут сыаната, ортотунан, төһө буоларый? Холобур, бу лукошка?
- 3 тыһ. солк. Үйэ саас тухары туттуллар бөҕө-таҕа иһит, сыанатын хас да бүк толуйар. Иһити-хомуоһу таһынан хоппоҕо, браҕа, сахалыы миэбэлгэ – олоппоско, кириэһилэҕэ тиийэ оҥорор буолбуппут. Сыаната төһө улаханыттан-кыратыттан, төһө үлэлээҕиттэн, төһө талах туттулларыттан тутулуктанан арааһынай буолар.
- Киин сир блогердара эргэ дьиэлэри кэрийэ сылдьан устубут биидьийэлэригэр былыр үйэтээҕи лукошколар туох да буолбакка, арай быыллыйан-киртийэн сыталларын көрдөрөөччүлэр.
- Бастаан саҕалыырбытыгар оҥортообут корзиналарбытын дьон билигин да туһана, тутта сылдьаллар. Биир биэдэрэ үйэ чиэппэрэ бүтүн сылдьыбат ээ. Син биир алдьанар. Оттон мантыҥ бэйэҥ кэннигиттэн оҕолоргор, кинилэртэн сиэннэргэр хаалар. Аны маннык лукошкаҕа отон ончу инчэйбэт, буортуйбат. Илдьирийбит өттө куура хатан хаалар.
- Оттон бу саһарчы буспут сэлиэһинэйи санатар өҥнөөх соломотуҥу иһити туохтан өрбүккүтүй? (ылан көрдөрөбүн – Л.) Тыый, түү тэҥэ ончу ыйааһына суох эбит дии!
- Бу эмиэ – үөт, атына – үрүҥ үөт диэн буолар. Сорохтор маны иирэ талах, верба диэн ааттыыллар. Быһан аҕалан, хаҕын сулуйан, ыраастаан, элбэхтик устуруустаан, хайытан лиэнтэ курдугу оҥороҕун. Онтугун “узелковое плетение” диэн ньыманан өрөн таһаараҕын Быдан үлэлээх. Онон сыаната да боростуойтан үрдүк (кырата, 5 тыһыынча солк. үһү– Л). Бастаан судургуттан саҕалаан баран, уопутурдаххына, дьэ, итинниккэ тиийиэххэ сөп. Киһи сайдан иһиэхтээх. Сорохтор тас өттүттэн (иһин сотуллубат) миэбэл, паркет лааҕынан, ГФ, ПФ диэнинэн сотоллор, МЦ (нитро) буолумуон наада, оччоҕо олох быласымаас курдук буолар. Оттон бэйэтинэн хааллардахха, “сылааһын” илдьэ сылдьар, быдан ордук: аска куттаммакка туттуллар.
Надежда Николаевна ситэрэн биэрэр:
- Аны, үрүҥ үөтү (вербаны) хаҕылаабакка эрэ, бу хара үөтүнэн курдук, лукошконы сатаан өрбөккүн, олус тостумтуо.
Игнатий Егорович:
- Оннук. Бүтүннүү – үөс . Биир сыллааҕы иирэ талах, аччаабыта, ылгын чыҥыйа саҕа суоннаах буолар. Онон оҥоһук хайаҕаһа олус киэҥ буолан хаалар.
- Аныгы кэмҥэ интэриниэттэн элбэҕи билэр буолуохтааххыт?
- Оннук. Ыраахтан да олорон, киһи киһиттэн үөрэнэр. Доров Александр диэн баар, дьэ, киниттэн киһи элбэххэ үөрэнэр кыахтаах. Баҕарыаххын эрэ наада. Соҕуруу иһит өрүллэр талаҕын сорохтор “лоза” диир буолан, виноград манна үүммэт диэн, сорохтор ылса да сорумматтар.
- Араара, билэ үөрэниэххэ наада буолуо. Биир бэйэм бутуллуох курдукпун.
- Үрүҥ үөт үксэ бамбук курдук хайдах эрэ үөһэ диэки өрө тардыһардыы үүнэр. Оттон хара үөт ол тураахтыыр (быыстапка буолар сиригэр үүммүтү көрдөрөр), ииччэх-бааччах курдук буолар. Үүт-үкчү маннык да буолбатар, төгүрүктүҥү сэбирдэхтээх буолла да, ол аата – хара үөт бииһин ууһа буолар. Даачаҕа, тиэргэҥҥэ мээнэ үүнэр, модьураабыт, тэнийбит үөтү олох төрдүгэр диэри быһан, эрбээн кэбиһиллэр. Дьэ, оччоҕо силиһиттэн сабыс-саҥа, саамай туттар чыпчаххайыҥ тахсан кэлэр. Хара үөт – олох өлбөт үөстээх матырыйаал. Холобур, тиит кэртэххэ чөҥөчөк хаалар, иккистээн үүммэт. Оттон бу мантыҥ, хос-хос үүнэн тахса туруо. Онон биһиги талаҕы элбэхтик быһабыт эрээри, айылҕаны алдьатааччы буолбатахпыт. Төттөрүтүн үүнэ сатаан баран, сыыйа-баайа үөн көйүүр олохсуйан, куурар-хатар дьылҕатыттан быыһыыбыт. Ол ойууруҥ талаҕа ыарҕа дэнэр.
- Өрөргө сөптөөх талаҕы дьыл ханнык кэмигэр быһылларый? Араас уһуннаах гына басталаан, кээмэйинэн наардаан, эрдэ бэлэмнээн кэбиһэр эбиккит? Харайыыта төһө уустугуй?
- Талах күһүн сэбирдэҕин бырахта да, “сиппит” дэнэр, оччоҕо саҕалыыгын. Бу биһиги маастар кылаас ыытар буолан, арыый эрдэ быстыбыт. Харайыыта туох да уустуга суох. Быһан аҕаллыҥ да, таһырдьа быраҕан кэбиһэҕин. Кыһын оннук сытан туох да буолбат. Дьиэҕэр киллэрдиҥ, ириэрдиҥ да, үлэлээбитинэн бараҕын.
***
Дьэ, ити курдук, аҕа баһылык тапталлаах кэргэнигэр бэлэх оҥорор, үөрдэр баҕаттан алҕас кэриэтэ ылсыбыт дьарыга уустук, хамнас суох кэмигэр улаханнык абыраабытын сэргэ, күн бүгүнүгэр диэри кинилэри дохуоттуур, биир интэриэстиир. Константиновтар дэлэҕэ: “Толлубакка, боруобалаан иһиҥ, саамай үчүгэй дьарык”, – диэхтэрэ дуо! Игнатий Егорович силигин ситэрэн: “Сүрэҕэ суох киһи дьарыга, кытаатыҥ”, – диэн, дьону көҕүлээри, тэптэрэн биэрэр.
Татьяна Захарова-ЛОҺУУРА
