Саха дьоно бэйэбитигэр сыһыаннаах эбэтэр сахалыыга майгынныыр ааттаах сиргэ-уокка ураты болҕомтону уурааччыбыт. Уруу-хаан тардыһарбыт эбитэ дуу, “төрүттэрбит ааттаабыттар” диирбит эбитэ дуу, билбит суох. Ол эрээри, оннук суолу чахчы бары даҕаны сэргии, сэҥээрэ истэр үгэстээхпит. Бэл диэтэр, сорох-сорохтор Соҕуруу Эмиэрикэҕэ баар Анды сис хайаларын, Африкаҕа Сахара кумах куйаарын, Аляска Якутат куоратын кытта уруурҕааччылар. “Илэ-чахчы сахалыы аттаахтар” диэн мөккүһээччилэр да суох буолбатахтар. Ол сиэринэн, Белоруссия өрөспүүбүлүкэтигэр баар Якуты диэн дэриэбинэ биһиги дьоммут хараҕын далыгар киирбитэ ыраатта. Сылдьыбатах буоллаххытына, бу дэриэбинэ туһунан олоххутугар саатар биирдэ истибит буолуохтааххыт.
МИНСКЭЙГЭ
Якуты дэриэбинэ Александр Лукашенко салайааччылаах Белоруссия өрөспүүбүлүкэтин Минскэй уобалаһын Джержинскэй оройуонун килбэйэр киинигэр, дойду киин куората Минскэйтэн баара-суоҕа 37 килэмиэтир тэйиччи сиргэ, турар. Дэриэбинэ тоҕо “Якуты” диэн ааттаммыта күн бүгүҥҥэ диэри чопчу биллибэт, таабырын диэххэ сөп. Арай сорох олохтоох дьон “урут манна Саха сириттэн (Якутияттан) көһөн кэлбит дьон олоро сылдьыбыттар үһү, кэлин дойдуларыгар төннүбүттэр, онон дэриэбинэни кэлин Якуты диэн ааттаабыттар” диэн быһааралларын “норуот этимиологиятын” быһыытынан сыаналыахха сөп. Соччо итэҕэтиитэ суох.
Эбэн эттэххэ, ити Якуты дэриэбинэ таһыгар өссө Якуты диэн ааттаах обургу күөл уонна “Якутские горы” диэн хайыһарынан хатааһылыыр, сыллата тыһыынчанан киһи кэлэн сынньанан барар паарката баар.
Каартаҕа даҕаны көрдөххө, суруйалларыттан да аахтахха, Якуты дэриэбинэ биир эрэ уулуссалаах – Центральная диэн. Ол гынан баран, бөһүөлэк таһынан ааһар, эмиэ Центральная дэнэр уулусса нөҥүө, сүүрбэччэ миэтэрэнэн быысаһан, өссө биир дьоҕус бөһүөлэк оҕото сытар – Гринкевичи диэн ааттаах. Бу дэриэбинэ дуу, бөһүөлэк “оҕотун” дуу туһунан интэриниэккэ элбэх информация суох.
БЕЛОРУССТАР ТУОХ ДИИЛЛЭРИЙ?
Биһиги Якуты дэриэбинэ уонна кини аатын төрдүн-төбөтүн туһунан билиэхпитин баҕарбыппыт ыраатта. Онон түгэн көстүбүччэ уонна “омук дьонун, туристары кытта кэпсэтэргэ, алтыһарга үөрүйэҕэ буолуо диэн”, бэрт ыллам-дьэллэм майгылаах, “Якутские горы” хайа хайыһарын пааркатын дириэктэрэ Владимир Пристромнуун билсэ сырыттыбыт. Кини бөһүөлэк аата хайдах үөскээбитин туһунан бэйэтин санаатын бу курдук үллэһиннэ:
- Кырдьык, бөһүөлэкпит аата хантан, туохтан төрүттээҕин билэ-көрө сатаабыппыт, анаан кыратык хасыһан даҕаны көрбүппүт. Ол гынан баран, хомойуох иһин, оройуоммут архыыбыгар сылдьан баран, “Якуты” диэн аат хантан кэлбитин кыайан быһаарбатахпыт. Аны туран, өрөбөлүүссүйэ иннинэ Якуты, Ковальцы, Яхимова уонна Гринкевичи дэриэбинэлэри баһылаан-көһүлээн олорбут помещик дьахтар архыып-докумуоннарыгар манна кэлэн олоро сылдьыбыт сахалар да тустарынан, сахаҕа сыһыаннаах биир да тыл ахтыллыбат. Хаһан эрэ Саха сириттэн көскө дуу, үүрүллэн дуу кэлбит дьон туһунан информация эмиэ суох. Онон, биһиги санаабытыгар, “Якуты” диэн тыл белорусстар “кут”, ол эбэтэр “муннук” (угол), диэн тылбытыттан тахсыбыт буолуон сөп диэн сылыктыыбыт. Ити сабаҕалааһыммытын бөһүөлэк турар сирэ-уота да туоһулуурга дылы: Якуты дэриэбинэ Гринкевичиттэн арыый кырыылыы, муннуктуу турар диэххэ сөп.
“ЯКУТСКИЕ ГОРЫ” ПААРКА ТУҺУНАН
Ити курдук Якуты дэриэбинэ аатын туһунан быһаарар уустук буолла. Өссө хасыһыахха, ырытыахха, былаас официальнай уорганнарыгар эбэтэр олохтоох топонимистарга тахса сылдьыахха наада.
Владимир Пристром, этиллибитин курдук, “Якутские горы” хайыһар пааркатын салайааччыта. Онон паарка туһунан бэрт элбэҕи кэпсээтэ. Салгыы кинини истиэх.
-- Пааркабыт 2011 сыллаахтан ыла үлэлиир. Оччолорго биһиги пааркабыт Белоруссия өрөспүүбүлүкэтигэр аан бастакы хайа хайыһарын паарката этэ. Күн бүгүн “Якутские горы” сылы эргиччи үлэлиир, дьон көхтөөх сынньалаҥын тэрийэр куруорт-киин буолан турар. Комплекспыт Белоруссия саамай үрдүк хайатын – Дзержинскэй – таһыгар турар. Үрдүгэ 345 миэтэрэ, олус кэрэ көстүүлээх дойду.
“Якутские горы” – аҥаардас успуордунан эрэ дьарыктанар сир буолбатах. Манна дьон дьиэ кэргэнинэн, доҕотторун кытта, тэрилтэнэн кэлэннэр бырааһынньыктаан, сынньанан бараллар. Кэлиҥҥи кэмҥэ Минскэй куоракка тэрилтэнэн айылҕаҕа тахсар, корпоративтары тэрийэр олус “популярнай-муодунай” буолла. Онон биһиги комплекспыт аана хаһан да сабыллыбат, мэлдьи дьонноох”, – диэн Владимир Пристром уутугар-хаарыгар киирэн кэпсээтэ.
Пааркаҕа хайыһардыахха, хайаттан снуобордунан эбэтэр тюбинынан түһүөххэ, ойуур устунан “бураанынан” хатааһылыахха, бэсиэккэлэргэ сынньаныахха, минньигэс астаах кафеларга чэйдиэххэ сөп. Хайыһардыыр-сырылыыр суоллары оҥорор анал массыыналардаахтар, оттон түүҥҥү өттүгэр уотун-күөһүн – киһи этэ да барбат. Уопсайынан, сынньанарга үтүө сир.
Түмүктээн кэриэтэ эттэххэ, Якуты дэриэбинэ туһунан суруйуубут манан түмүктэммэт. Эбии матырыйаалы салгыы көрдүүбүт.
Андрей ШИЛОВ/Якутия24
Хаартыскалар: интэриниэт аһаҕас источниктарыттан.
