Илиҥҥи халандаарынан, үктэнээри турар саҥа сылбыт – Уот Кыһыл Сылгы сыла. Бу бэлиэ 60 сылга биирдэ кэлэр: улахан уларыйыылары аҕалыаҕа, дьылҕаҕа сабыдыаллыыр соһуччу түгэннэри тосхойуоҕа диэн билгэлииллэр. Быһатын эттэххэ, күүстээх энэргиэтикэлээх сыл иһэр! Уот Кыһыл Сылгы сылыгар иннибитин сылыктаан көрүөх. Сыл бэлиэлэригэр сулустар тугу сүбэлииллэрий?
КЫРЫЫСА
Сылгыт, сүнньүнэн, холкутук ааһыаҕа. Кыра хардыылары оҥорон, олох бары араҥатыгар: үлэҕэ-хамнаска, дьиэҕэ-уокка, дьону кытта тус сыһыаҥҥа – ситиһиилээх буолуоххут. Сорох ардыгар бэрт ыксаллаах, тиэтэллээх дьоҥҥут: барытын биирдэ саба тутуоххутун, бүтэрэ-оһоро охсуоххутун баҕараҕыт. Бу сылга оннук буолбат: төһөнөн бытааннык эрээри, эрэллээхтик хардыылыаххыт да – соччонон элбэҕи ситиһиэххит.
Үпкэ-харчыга сыһыаннаах боппуруостарга болҕомтолоох буолуҥ: биир кэмҥэ үллэр үптэнэ түһүөххүтүн, атын күҥҥэ ытыс соттон хаалыаххытын сөп. Тугу ороскуоттуургутун кэтээн көрүҥ, ханнык баҕарар дьыалаҕа бэйэҕитигэр барыстаах өттүн тала сатыыргыт ордук. Маны таһынан бигэ дохуот хайаан да баар буолуохтаах. Үп-харчы чааһыгар – итинник.
Кыһалҕа үөскүүр түгэнигэр доҕотторгут мэлдьи аттыгытыгар бааллар. Ааһан эрэр сылга ситиспэтэх соруккутун сапсыйан баран быраҕан кэбиспэккэ, олоххо киллэрэргэ кыһаллыҥ. Бу сылга олору ааһан иһэн ситиһэр кыахтааххыт диэн сулустар этэллэр. Кэлиҥҥинэн айылҕа уларыйыыта доруобуйаҕытыгар сабыдыаллыыр буолбут. Сыл саҥатыгар ордук хаан эргииригэр биллииһи. Доруобуйаҕыт этэҥҥэ. Ыраах айаҥҥа сэрэхтээх буолуҥ.
ОҔУС
Бэйэҕитигэр элбэх үлэни ылынар, чугас дьоҥҥут кыһалҕатын быһаара сатыыр үгэстээххит. Кэлин сорох-сорохтор үөрэнэн хаалан, эһигини эбээһинэскит курдук ылыналлар. Үүнэр сылга сулустар “сүрүн болҕомтону бэйэҕитигэр ууруҥ” диэн сүбэлииллэр.
Бэртээхэй сыл иһэр. Ат сыла дипломаттыы сыһыаҥҥа, сибээһи олохтуурга саҥа кыаҕы биэриэҕэ. Урукку доҕотторгут күөрэйэн кэлэн, саҥа килийиэннэри, үлэҕитигэр көмө буолуон сөптөөх дьону кытта билиһиннэриэхтэрэ. Үлэҕит төһөнөн табыллар, үөһэ диэки барар да – хобу-сиби тарҕатааччылар, “дьыбаан кириитикэһиттэрэ” күөрэс гына түһүөхтэрин сөп. Кинилэртэн толлон, тохтоон хаалар наадата суох.
Тус сыһыаҥҥа хайа да сыллааҕар чиэһинэй, кырдьыксыт буолары өрө тутуоххут. Албын-көлдьүн, эһигини туһана эрэ сатыыр дьону таба көрөн, бэйэҕититтэн тэйитиэххит. Дьиэ иһигэр кыра иирсээн, өйдөспөт буолуу баар эрээри, тапталлааххытыныын сыһыаҥҥыт бөҕөргүүр. Урукку хомолтону умуннаххытына, сыһыаҥҥыт убаастабыл, эрэнсии-итэҕэйсии таһымыгар тахсыаҕа. Сулумах дьон аҥаардарын уопсай табаарыстаргыт ортолоруттан эбэтэр хомондьуруопкаҕа сылдьан көрсүөхтэрин сөп. Бэйэҕит интэриэһиргээн бастакы хардыыны оҥорортон кыбыстымаҥ.
БААБЫР
Эһиги хорсун уонна санаабыккытын туруору этэр майгылааххыт. Өһөскүт киирдэҕинэ баҕас, ким да эһиги иннигитин ылбат. Ити майгыгытын сөптөөх өттүгэр салайдаххытына, 2026 сылга ситиһии бөҕөтө кэлиэҕэ. Ол гынан баран дьыалаҕыт аһара чэпчэкитик ситиһиллибэт, барытын сыта-тура толкуйдаан, былааннаан оҥороргут ордук. Уопсайынан, былаан элбэҕи быһаарар. Ый саҥатыгар былаан оҥостуҥ, ону ситиһэр туһугар күүстээх үлэҕэ умса түһүҥ.
2026 сыл үпкэ-харчыга үчүгэй өттүнэн дьайыаҕа. Ордук бэйэ дьыалалаах, урбааннаах дьон балай эмэ дохуоту киллэриэхтэрэ. Оттон наймыга сылдьар үлэһиттэр хамнастара кыратык үрдүүһү. Ол, биллэн турар, бэйэҕитин хайдах көрдөрөргүтүттэн тутулуктаах.
Таптал чааһыгар өрө оргуйан олороҕут: билсэри кытта билсэн, көрсөрү кытта көрсө охсон. Биир өттүнэн, түргэн-тарҕан, быһа бааччы майгыгыт элбэх киһи болҕомтотун тардар эрээри, иккис өттүнэн, чаҕытан-тэйитэн кэбиһиэн сөп. Онон сыһыан өттүгэр арыый холку буолуҥ. Уруккуттан билсэр биитэр ыал дьону элбэх арамаантыкалыы түгэн күүтэр.
КУОБАХ
Биир күдьүс устар олоххо үөрэммит куобахтар, кэлэр сылга балай эмэ ыксаан ылыаххыт. Сыл элбэх соһуччу түгэни тосхойуоҕа, суһал быһаарыыны эрэйиэҕэ. Аттыгытыгар эрэллээх доҕордоох (партнердаах) буоллаххытына, үлэҕитигэр да, тус олоххутугар да элбэҕи ситиһиэххит. Уустук кэмҥитигэр илиитин уунар өйүүр киһи баар буолуоҕа.
Сыл иккис аҥаарыгар эбии кууруска дуу, быстах үөрэххэ дуу үөрэниҥ. Билии эбинэргэ бэртээхэй кэм. “Бачча ыксалга тугун эмиэ үөрэҕэй?” диэмэҥ. Бу кэлин улахан туһалаах буолуоҕа. Төрөөн тахса турар күннээҕи түбүктэн сылайбыккыт – саас-күһүн бириэмэ аттаран сынньаныҥ, айылҕаҕа тахсыҥ, күүстэ-уохта ылыҥ. Сүрүнэ – олус ыксаамаҥ.
Сулумах дьон, сүрэххит аҥаарын буларгытыгар күүскэ “үлэлээҥ”. Тоҕо диэтэххэ, бу кэмҥэ билсиһии үйэлээх буолуоҕа. Дьиэни-уоту тупсарарга бэртээхэй сыл. Өрөмүөн үгүс түбүгэ суох бэркэ табыллыаҕа. Баҕалаах дьон, дьиэ кыылын ииттиҥ, бүөбэйдээҥ.
ЛУО (ДРАКОН)
Сыл бастакы аҥаарыгар үлэҕэ аһара охтоҥҥут, дьиэлээхтэргитигэр болҕомтоҕут тиийбэт. Үлэһит буолар, биллэн турар, хайҕаллаах дьыала эрээри, чугас дьоҥҥутугар эмиэ болҕомтото ууруҥ. Үп-харчы сөбүгэр баар буоллаҕына, онон муҥурданан олорунан кэбиһимэҥ, хайдах улаатыннарар-элбэтэр туһунан толкуйдааҥ – барыстаах идиэйэ киириэҕэ. Урбаанньыттарга уустук кэм, ол гынан баран сыл бүтүүтэ дьыалаҕыт оннун-тойун булуо, этэҥҥэ буолуоҕа.
Көрдөххө, бытаан курдуккут эрээри, барытын кэмигэр бүтэрэ-оһоро сылдьаҕыт. Сыалгытын түргэнник ситиһээри, сорох түгэҥҥэ чиэһинэйэ суох суолу тутуһуоххутун санаталыыгыт. Ыксаамаҥ – бытааннык да буоллар, сыалгытын хайаан да ситиһиэххит.
Саас, күһүн дьарҕа ыарыы буулуур чинчилээх. Сөпкө аһааҥ, салгыҥҥа элбэхтик сылдьыҥ. Эккитин-хааҥҥытын эрчийиҥ. Успуорт саалатыгар сылдьар бириэмэ суох буоллаҕына, массыынаҕа лах гына олорон иһимэҥ, элбэхтик сатыылааҥ.
МОҔОЙ
2026 сыл – чуумпу кыайыылар сыллара. Сэрэйэн көрөр ис дьоҕургут уонна тулуургут көмөтүнэн сыалгытын-соруккутун олоххо киллэриэххит. Ол ордук улахан атыыга-тутууга сыһыаннаах. Урукку дьиэҕитин атыылаан, саҥаны атыылаһарга табыгастаах сыл. Кыайыылар биир-биир сиэттиһэн кэлэ туруохтара. Ол гынан баран туораттан киирэр этиилэртэн сэрэхтээх буолуҥ.
Сыл маҥнайгы аҥаарын карьены оҥостууга, үбү-харчыны элбэтиигэ аныаххыт. Сыл иккис аҥаарыгар сылайа быһыытыйбыт курдук буолуоххут. Доруобуйаҕытыгар, духуобунай эйгэҕэ болҕомтону ууруоххут. Оҕолор ситиһиилэрэ үөрдэр, салгыы күүскэ үлэлииргэ, айарга-тутарга кынаттыыр.
Эбиллии сыла. Дьиэ кэргэни тэринэргэ, оҕо төрөтөргө, үлэҕэ-хамнаска үрдүүргэ туох да ааттаах сыл. Бу сылга сөпкө дьаһаннаххытына, онтугут үйэлээх, үтүө түмүктээх буолуоҕа. Бэйэҕитигэр эрэлгит, тапталгыт күүһүрүөҕэ. Сыл бүтүүтэ кутталлаах (экстремальнай) айантан туттунаргыт ордук, доруобуйаҕытын көрүнүҥ. Уопсайынан, үтүө сыл.
АТ
Сылгыт эрчимнээхтик саҕаланыаҕа. Элбэх билсиһии, айан баар буолуоҕа, араас этии киириэҕэ. Барытын биирдэ саба тута сатаамаҥ: сыраҕыт-сылбаҕыт да бүтүөҕэ, бириэмэ да таах барыаҕа.
Үлэҕитигэр биир тэҥ: үөһэ тахсыы да, аллара түһүү да көстүбэт. Саҥа этиигэ, тус бэйэҕитигэр барыстаах эрэ буоллаҕына, сөбүлэһиҥ. “Атыттар туох эрэ диэхтэрэ” диэҥҥит, эбии үлэни ылымаҥ: таах сүгэһэр эрэ оҥостуоххут. Үп-харчы өттүнэн бэртээхэй. Ыксаллаах атыыттан-тутууттан туттунуҥ. Кыралаан харчы мунньунан, сыл бүтүүтэ сыаналаах малы-салы атыылаһар эбэтэр соҕуруу дойдуга сынньана барар кыахтаныаххыт.
Сулумах дьон ордук сыл иккис аҥаарыгар сүрэхтэрин аҥаарын көрсүөхтэрин сөп. Ол гынан баран ыал буола охсорго тиэтэйимэҥ, бэл, “эҥкилэ суох үчүгэй” дии санаабыт киһигит иһэ истээх буолан тахсыан сөп. Тимиртэн сэрэхтээх буоларгыт ордук диэн сулустар сүбэлииллэр. Ол тимир көлөҕө да, уһанар тэрилгэ да сыһыаннаах. Кэлэр сылга тус олоххут туһунан туора дьоҥҥо ыһа-тоҕо кэпсии сылдьымаҥ: таҥара сэрэҕи сөбүлүүр.
КОЗА
Таһаарыылаах сыл күүтэр. Сыл маҥнайгы икки ыйа – чуумпу. Сулустар этэллэринэн, бу кэмҥэ былааны оҥостор табыгастаах. Ааспыт сылга күннээҕинэн, холобур, “бүгүн тугу аһыыбын?”, “сарсын тугу атыылаһабыный?” диэн олорбут эбит буоллаххытына, кэлэр сылга кэскиллээх киэҥ толкуйдар киириэхтэрэ.
Сайын үгэннээн тутар кэмигэр – бэс ыйын 20 күнүттэн от ыйын 20 күнүгэр диэри – чуумпуран-иһийэн олорбуккут ханна да суох буолуоҕа: сылгыт саамай киириилээх-тахсыылаах кэмэ. “Тоҕо?” диэн токкоолоһор буоллаххытына, күн эргиирэ эһиги диэки хайыһар. Бу кэмҥэ хаһааҥҥытааҕар даҕаны күүс-уох эбиллиэҕэ. Үчүгэйдик хамсаннаххытына, ситиһии өр күүттэриэҕэ суоҕа – күһүн ботуччу харчыны баһан ылыаххыт. Атырдьах ыйыттан алтынньыга диэри урукку үлэҕитин салҕааҥ. Саҥаттан саҥаҕа көтүөккэлээмэҥ – ол көдьүүһэ суох буолуоҕа. Сэтинньигэ, ахсынньыга чуумпуруоххут. Үүнэр сылга бэлэмнэниэххит, күүскүтүн-уоххутун мунньунуоххут. 2026 сыл сэргэх буолсу.
ЭБИСИЙЭЭНЭ
Туох эрэ кистэлэҥнээх, ол иһигэр дохсун сүүрүктээх сыл күүтэр. Мөккүөргэ киирэн кимиэхэ эрэ, тугу эрэ этэ дуу, дакаастыы дуу сатыаххыт. Кинилэр иннилэрин биэрбэттэриттэн кыыһырыаххыт-кыйаханыаххыт. Онно төрүт кыһаллымаҥ – олорбуккут курдук олоруҥ, үлэлээбиккит курдук үлэлээҥ.
Сыал-сорук туруорунаргытын сөбүлүүгүт эрээри, сатаҕай соҕус буолар. Эһиил бииртэн бииргэ көтүөккэлээмэҥ, дуоспуруннаах буолуҥ. Харчы кыһалҕата улаханнык кыһарыйыа суоҕа. Хата, төттөрүтүн, кимтэн эрэ “босхо” харчы кэлэр түгэнэ тосхойуоҕа. Хас эмэ сылы быһа быһаарыллыбакка сылдьыбыт элимиэн боппуруоһа, киһи соһуйуон курдук, чэпчэкитик быһаарыллан хаалыаҕа. Үп-харчы өттүгэр табыллар ыйгыт – кулун тутар. Чугас дьоҥҥутунуун сыһыаҥҥыт үчүгэй. Кыра тулуур наада. Юпитер Күнү уонна Венераны кытта холбоһор кэмигэр – кулун тутар уонна муус устар ыйдарга – табыллыы баар буолсу. Ыам ыйын бүтүүтэ сэрэхтээх буолуҥ: ыһыллан ылыаххытын сөп. Ол тус олоххутун оҥосторгутугар, сыалгытын ситиһэргитигэр мэһэйдиэ.
БӨТҮҮК
Туох баар күүскүтүн карьера кирилиэһин дабайарга, үбү-харчыны элбэтэргэ ууруҥ. Кэлэр сылга сулустар ити өттүгэр эһиэхэ ситиһиини эрэннэрэллэр. Салалтаҕыт “бырайыакка кыттыһыҥ, үлэ чэрчитинэн айаҥҥа турунуҥ” диэтэҕинэ, аккаастанымаҥ.
Дьиэ кэргэҥҥэ сыһыан – уу нуһараҥ. Айдаарсыы, өйдөспөт буолуу эһиги ыалы тумнар. Ол оннугар бииргэ үлэлиир дьоҥҥутунуун күрэстэһэ, бэрт былдьаһа сатыаххыт. Ким даҕаны кыайыылаах тахсыа суоҕа, ол иһин мөккүөрү дириҥэтэ барбаккыт ордук.
Эдэр ыаллары эбиллии күүтэр. Дьиэ-уот боппуруоһун этэр буоллахха, барыта олус чэпчэки буолбат чинчилээх. Үрдүк %-наах ипэтиэкэҕэ киирэн хаалыаххытын эбэтэр өрөмүөҥҥүт бүтэр уһуга көстүбэккэ салгытыан сөп. Онон бу дьыалаҕа хара маҥнайгыттан сыаллаах-соруктаах, чопчу былааннаах ылсыҥ.
Эбии дьарыктаах буолуҥ. Үүнэр сылга онтугут туһалыа. Харчы кырыымчык кэмигэр улахан көмө буолуоҕа.
ЫТ
Күннээҕи биир күдьүс олохтон, мэлдьи тугу эрэ ситиһэ сатыыргытыттан сылайбыккыт. Бэйэҕит ону билэҕит. Кэлэр 2026 сыл олоҕу уларытарга олус табыгастаах.
Сыл саҥатыгар үчүгэй баҕайы идиэйэ өйгүтүгэр көтөн түһүөҕэ. Ону сайыннарыҥ. “Саха ньоҕой, оҕото өссө ньоҕой” диэн баран, олоххо киириэр диэри төрүт ыһыктымаҥ. Наадалаах сыалы-соругу ситиһэргэ кыра өһөс буолар куһаҕана суох. Айан-сырыы баар. Атын куоракка, тас дойдуга көһүү да көстөр.
Инники олоххутун сааһыланаргытыгар, былааннанаргытыгар табыгастаах сыл. Эбии үөрэх, идэ таһымын үрдэтии көстөр. Эбэтэр төрүт даҕаны үлэҕитин уларытан, ончу атын хайысхаҕа холонон туруоххут. Соһуйуох иһин, онно кылгас кэм иһигэр добуочча элбэҕи ситиһиэххит. Докумуону толорууга, дьыалаҕа-куолуга сэрэхтээх буолуҥ. Бэрт дуона суох алҕаһы оҥорон, ночоокко тэбиллэр куттал баар.
СИБИИННЬЭ
Үлэҕитин уларытаргытыттан куттанымаҥ. Бэйэ дьыалатыгар дьарыгырдаххытына, табыллыыһыгыт. Үлэ быыһыгар сынньанары эмиэ сатааҥ. Кэмиттэн кэмигэр иһиллэнэн ылыҥ.
Сыл бастакы аҥаарыгар көһүппэтэх өттүттэн көмө баар буолуоҕа. Урут өйдөспөт, ар-бур дэһэр, сылтах була-була кыынньыы сатыыр дьоҥҥут, сыалыһар быарын курдук сымнаан, эһиги диэки буола сатыахтара. Ылынаргытын-ылыммаккытын бэйэҕит билэҕит. Туохха ылсаҕыт да – онтугут табыллан иһиэҕэ. Үлэҕэ-хамнаска бэйэҕитин көрдөрүҥ, ол эрээри кимиэхэ да бэрт буола сатаамаҥ, ньылаҥнаһымаҥ. Оннук майгы киһини ханнык да түгэҥҥэ киэргэппэт.
Саас, күһүн айан табыгастаах. Сынньалаҥ буолла да, хайаан да ыраах сиргэ барыахтаахпыт диэн өйдөөмөҥ. Чугас тыаҕа да таҕыстаххытына, олус сынньаммыт курдук буолуоххут. Доруобуйаҕытын, ордук куртаххытын-оһоҕоскутун көрүнүҥ.
“Кыым” хаһыат.
Хаартыска: сүрүн ойуу - iskra-kungur.ru, атын хаартыскалар - shutterstock.com













