Ат сүүрдэргэ салама баайыыта

Ат сүүрүүтүгэр улуу сиргэ, тумус тыаҕа салама баайаллара, “Эбэ Хотун, очургун-чочургун дэхсилээ, тойон кыыл холун холлон, соноҕос ат соргутун соргулан, күүһү кытта күрсэр, хааны кытта харсар күн буолла. Сарсыҥҥы күҥҥэ. Эбэ Хотун дьэ биэс тарбах биэриитэ, уон тарбах уунуута тоҕой сэлэни тардан эрэбит. Дьэ, дьоллоо-соргулаа эрэ!” диэн иччиттэн көрдөһөллөрө.

 

Ол “Тоҕой сэлэбит” диэн саламаны ыйыыллар. Уот оттон арыы куталлар. Салама баайаллар. Ити – ат сүүрдүүтүгэр, кистээн оҥоһуллар. Арыт ойууннаталлар эбит.

 

Сүүрэр ат доҕолоҥноотоҕуна “ойуун моһуоктаата”, “атаҕар араас сабы баайбыттар” дииллэрэ.

 

 

Аты сүүрдэргэ былыр сүүрдэн иһээччи да, ойоҕос да дьон “кыай! кыай!” диэн хаһыытыыллар.

 

1938 с. бэс ыйын 21 күнүгэр ат сүүрдүүтүгэр Сунтаар оройуонун Уһун Күөлүгэр ат кэлэригэр кыйдаатылар. Ол хаһыылара-кыйдара суор хаһыытыгар майгынныыра.

 

Ойуун үөһээ эбэтэр аллараа дойдуга кыырарыгар атын (дүҥүрүн) “кый диэ!” дии-дии охсор.

 

Сэһэҥҥэ былыргы боотурдар охсуһууга “кый!” дии-дии аттарынан “утары кыйдыы-кыйдыы көтүтэллэрэ” үһү.

 

 

 

Төрүккэ, уруккута Икки Ампаар диэн сиргэ, 8 кылаастаах оскуолаҕа үлэлии сылдьан дьону кытта ол-бу сир-дойду иччитин туһунан кэпсэтэр этим. Ол иһигэр биир маннык кэпсээни олохтоох, сааһын тухары наар сылгыһытынан үлэлээбит Варлам Сивцевтэн истибитим.

 

Быйыттаах диэн сиртэн айан суолугар тахсар аартыкка, былыргы бабаарына турар сиригэр оттуу сылдьыбыт. Ол өтөх дьиэтигэр хоно сыттаҕына, дьиэ сибиэнэ – абааһы – сүгүн утуппатах. Онно өсөһөн, миинэр атын дьиэҕэ сиэтэн киллэрэн оронун аттыгар баайан кэбиспит.

Сибиэн биллибэтэх. Варлам ол түүн этэҥҥэ хонон турбут. Сибиэн, абааһы сылгы тыынын уйбат, баттатар-куттанар эбит.

 

 

 

Былыргы саха баайа ситэн байдаҕына, үрүҥ-хара түүлээҕиттэн 9-туу талыы маҥан сылгыны, 9 маҥан сылгы таҥастаах, маҥан аттаах, маҥан ураҕастаах дьонунан, олорор үрэҕин баһынан хара сискэ үүрдэрэн муннараллар. Ол аата Үрүҥ Айыыга, аан дойду иччилэригэр бэрик. Бэлэх ыыталлар. Ону “кыйдыы”, “кыйдатыы” диэн ааттыыллара үһү.

 

Улуу баай – 3-тэ, сорох сэһэнинэн 9-та, кыйдыыллара үһү. Кыйдаммыт сүөһүнү атын быстыбыт дьон булан аһыыллар-сииллэр. Сорох сылгы быстан өлөн хаалара үһү. Элбэхтик кыйдаабыт баай аата-суола бастыыр, сураҕа-садьыга ыраатар.

 

 

Тыгын элбэх кыргыс дьоннооҕо...

 

Кини кыргыска миинэр тимир куйахтаах икки аттааҕа. Кини сөбүлээн миинэр хаан тураҕас атын аата – Абытай Араҕас. Тыгын кырдьаҕас ханна эрэ кыргыһа бараары гыннаҕына, ол ата ону сэттэ хонук иннинэ билэн, Чочур Мыраан чыпчаалыгар тахсан аһаабакка баанара үһү. Кэпсииллэринэн, бу акка Илбис кыыһа бэйэтинэн иҥэн сылдьар буолан оннук бэлэмнэнэр эбит. Тыгын иккис, Хара Уол диэн ааттаах атын уола Чаллаайы Бөҕө сөбүлээн миинэрэ.

 

Саас күөх от бытыгыраата да, Тыгын ыһыахтары тэрийэрэ. Оттон күһүн от хагдарыйда да, сэриилэһэ барара. Кини айылҕа күөх турар кэмигэр сэриилэһэри, хааны тоҕору улахан аньыы курдук саныыра.

 

 

 

Ити былыргыттан биир суол үтүө үгэс, саха киһитэ улаханнык кэрэхсиир суола. Икки килэмиэтир усталаах көнө хонууга биэтэк аспыттар. Ол таһыгар ыһыах дьоно бүтүннүү мустубут. Сэргэҥнэһии, чөрбөҥнөһүү бөҕө. Сүүрүктэри билгэлииллэр, ханнык ат куотарын сылыктыыллар... Дьон кэпсээниттэн иһиттэххэ, сүүрүк атынан дьарыктаныы кэнники сылларга суох буолбут. Ат идэтин таһаарар, аты сатаан баайар дьон мэлийбиттэр.

Мин таспар турар кырдьаҕас оҕонньор бу сүүрэр аттары улаханнык сирэр, мыынар.

 

– Ээ, бу аттар диэн, эмиэ сүүрүк буолаахтыахтара дуо?!” – диир. Кэлэйбит курдук киэр хайыһар, көхсүн этитэр, табах уурунар. Онтон былыргы сүүрүк аттары: икки Тииҥэйи, Улахан уонна Оччугуй Өҥөйдөрү, Асыайап Көҕөччөрүн кэпсиир, кинилэри сөҕөр, хайгыыр. “Асыайап Көҕөччөрүн иннигэр түөрт атахтаах түспэтэҕэ. Кини Амма ата этэ. Арай, кырдьыбытын, буорайбытын эрэ кэннэ, өлөр күнүгэр соҕурууҥҥу биир ааттаах сүүрүк сакалаакка кыайбыта үһү.

 

Куоракка киирэн 5 биэрэстэ сири сүүрдүбүттэр. Биэтэк сүүсчэкэ саһаан хаалбытын кэннэ, суол тоҕойун быһа ылан, Асыайап Көҕөччөрө соҕурууҥҥу ат иннигэр көтөн түһэн, син биир куотан кэлбитэ үһү. Ол илин түһэригэр өрөҕөтүнэн хомураҕы таарыйа-таарыйа, орулуу-орулуу, тоҕустуу хаамыы биирдии тобугу олуктаан түһүтэлээбитэ үһү. Онуоха анараа аттаахтар “албыннаатыгыт, суолу быһалаатыгыт” диэн бэриммэтэхтэр. Улахан балыйсыы, мөккүөр тахсыбыт.

 

Дьиэлэригэр кэлэллэригэр Асыайап оҕонньор атын бэйэтэ миинэн тахсыбыт. Ат уйуһуйан, кыайтарбакка, түспүт ыалын олбуордарын үрдүнэн ойон киирэн сэргэ төрдүгэр чугус гына түһүүтүгэр, иччитин сүнньүн быһа быраҕан кэбиспит. Киһи өлөн хаалбыт. Атын киниэхэ хоолдьуга гыммыттар. Хор, оннук сылгы эбитэ үһү, – диэн оҕонньор кэпсээнин түмүктүүр.

 

Оҕонньор кэпсээнигэр балайда элбэх киһи мунньустар. Атын аттар тустарынан үгүс сэһэн тахсар. Сындыыс Хара, Мутук Харах, Хаат Маҕана, Огдоомо, Чылбыан ааттара кэрэтик ахтыллар. Оттон оҕонньор бэйэтин аттарын түһэн биэрбэт. “Аҕыс улуус үрдүнэн албан ааты ылбыт, олоҥхо атын курдук, сылгы тэҥэ суох сылгылар этэ”, – диир.

 

Мин ону сөбүлүү истэбин. Чахчы, олоҥхоҕо бухатыыр киһи ата – кини үтүө доҕоро, өлөр күнүгэр үрүҥ тыынын өрүһүйээччитэ, хаалар күнүгэр хара тыынын харыһыйааччыта...

 

 

 

Эзир Кара (Хара Эһир) диэн ат туһунан номоҕу Туваҕа билиҥҥэ диэри кэпсииллэр. Бу ат – 1934 сылтан саҕалаан 4 сыл устата бүттүүн Тува күрэхтэһиилэригэр түөрт атахтаахха иннин биэрбэтэх аатырбыт сүүрүк. Эзир Кара рекорда Туваҕа күн бүгүнүгэр диэри куоһарылла илик, кини кэннэ өрөспүүбүлүкэ күрэхтэһиилэригэр итиччэ өр бастаабыт биир да ат суох.

 

1937 с. бу ат хаһаайына Соян Санданмаа “норуот өстөөҕө” аатыран тутуллубута, онтон ытыллыбыта. Хара балыырга. Кини аатырбыт атын Тува норуодунай аармыйатын бас билиитигэр биэрбиттэрэ.

 

Ол кэннэ сотору буолан баран өрөспүүбүлүкэ таһымнаах, уочараттаах ат сүүрдүүтэ буолбутугар, Куулар Орус диэн байыаннай старшина бу аты сүүрдээри илдьэ кэлбит. Мустубут дьон бары ааттаах-суоллаах, норуот барыта таптыыр сүүрүгүн көрөөрү, тутан-таарыйан көрөөрү тула үөмэхтэспиттэр. Эзир Кара биир сиргэ турбакка өрө мөҕө сылдьар үһү. Ону көрөн, аармыйа штабын начаалынньыга: “Бу – аҕыйах хонуктааҕыта ытыллыбыт “норуот өстөөҕүн” ата буоларын киһи барыта билэр. Кини бу сүүрүүгэ кыттыа суохтаах!” – диэбит. Түрүбүүнэҕэ мустубут дьон тойон дьаһалын сөбүлээбэккэ айдаан, ыһыы-хаһыы бөҕөтүн түһэрбиттэрин, начаалынньык бэстилиэттээх тахсан тэлэкэчийэн, дэлби куттаан эрэ уоскуталаабыт.

 

Ол кэнниттэн Эзир Караны ким да көрбөтөх. Сорох дьон кэпсээнинэн, саамай күнүгэр, дьэтигэр сылдьар улуу сүүрүк Эзир Кара аны ат сүүрдүүтүгэр кыттар бырааба быһыллан, тыаҕа бэрэбинэ таһар ыарахан үлэҕэ утаарыллыбыт. Кини онно дэлби ыран, бырда быстан өлбүтэ үһү.

 

 

Халла сүүрүк Хоптоҕо нэһилиэгэр Михаил Пинигин диэн киһиэхэ 1910 с. төрөөбүтэ... Бу ат тый эрдэҕинэ, үчүгэй сүүрүк буолуон сөбүн сылыктаан, Халла Хабырыыс диэн киһи атастаһан ылбыт. 1918 с. убайым бу аты Халлаттан биир оҕуһу, биир ынаҕы биэрэн атыылаһан аҕалар. Онтон ыла киниэхэ «Халла Элэмэһэ» диэн аат иҥмитэ.

 

Убайым баайан, эрчийэн баран, нэһилиэктэри кэрийэ сылдьан сакалаакка сүүрдэрэ, онно мин сүүрдээччи уол этим. Тыа атын барытын кыайара. Кэлин тыа сүүрүктэрэ Халлаҕа киирбэт буолбуттара.

 

1926 с. күһүн сир харатыгар биһиэхэ Болтоҥо нэһилиэк Айах Уола Новгородов Охонооһой диэн киһи тиийэн кэллэ. “Эһиги сүүрүк аттаах сураххытын истэн кэллим. Таатта улууһугар сүүрбүтун тухары иннин биэрэ илик сүүрүк ат үөскээбит, ону кытта эһиги сүүрүккүтүгэр кыттыһан оонньуур баҕалаах кэлэн олоробун”, – диир.

 

Ол кэннэ биһиги аппытын кыһыны быһа күөх отунан аһаттыбыт. Аны таатталары кытта хайдах кэпсэтэр сүбэ буолла. Ол кэмҥэ Чурапчыга Субуруускай улахан үлэһит буолан олорор кэмэ. Кини кэпсэппитэ. Таатталары кытта түөрт биэрэстэ сири сүүрдэргэ, сүүрэр сири Кыйы диэн Тыараһа сиригэр сөбүлэһэн кэбистибит, сакалааттаһыы буолла.

 

Итинтэн ыла аппытын баайан, оҥорбутунан бардыбыт. Тааттаттан араас кутталлаах сурах күн-түүн иһиллэн барда, «Боотуруускай ата көтөр кыната суох буоллаҕына, биһиги булгуччу кыайабыт» дэһэллэр үһү. 

 

Күн уһаан, ылааҥы буолан, аппытын эрчий да эрчий. Сүүрдэр күммүт чугаһаан иһэр. Кэмэ кэлэн, уолаттар, аппытын сиэтэн Тааттаҕа барабыт, икки хонон Кыйыга тиийэбит. Хас да хонон баран сүүрдэр күммүт тиийэн кэллэ. Дьэ дуо, онно көрдүбүт “халыҥ норуот” диэни. Субуруускайбыт эмиэ баар эбит. Мин, улаатан хаалан, сүүрдүбэппин. Саастаах гынан баран хаарылык курдук кыра Аҕыайап Бүөккэ диэн уол сүүрдэр. Биһиги, туому толорон, аппытын тахсар биэтэги эргитэн баран түһэрэр биэтэккэ бардыбыт. Кыйы мууһун илин баһыгар куулаҕа ыал баар эбит, онтон биир сааһырбыт киһи тахсан ойбонун сааҕын ыраастыы сылдьара. Ааһан истэхпитинэ, киһибит маннык саҥалаах буолла: «Дьэ, соноҕоһум оҕотоо, ааттаах Чабакыыны манна умса көтөн ааһаар, суон сураҕын сууллар, үрдүк аатын самнар», – дии хаалла.

 

Күөл мууһун ортотугар, түһэр биэтэккэ (старка) ат, киһи бөҕө мустубут. Мин Чабакыын сүүрүгү көрө иликпин, сураһан дьэ көрдүм. Синньигэс атахтаах, саһыл улаан уһун сиэллээх, киһи соччо толло көрбөт ата эбит.

 

 Биһиги, дьэ, сүүрдэр оҕолору аттарбытыгар мииннэрдибит. Чабакыын иһирдьэ мууска турар, биһиги суолга киллэрэбит. Чабакыыны суолга сиэтэн киллэрэ сатыыллар да, кэннинэн чинэрийэн төннө турар. Өр соҕус мучумааннаһан баран, ситэ суолга киллэрбэккэ эрэ, “чэ!” диэн баран ыытан кэбистилэр. Сыыры тахсыыга аппыт Чабакыын самыытыгар сыста түһэр. Оҕонньорум биһикки аппытын быһа биэрэн, сыыр үрдүгэр тахсан, уһун үрэҕи өҥөс гынан көрдүбүт – аттарбыт үрэх арҕаа баһыгар тиийэн эрэллэр эбит, аппыт олох атыппатах.

 

Кыйы илин баһыгар били алгыстаах оҕонньор ойбонугар тиийэн, Халла Чабакыын иннигэр киирэр уонна тахсыы биэтэккэ Чабакыыны биэс саһаанынан атан тахсар.

 

Бу сүүрдүүгэ таатталар бэйэлэрин икки ардыгар кэрээнэ суох уксубуттара. Биһиги түспүт уолбут 5 сүөһүнү үүрэн кэлбитэ. Куорат атыыһыттара эмиэ улаханнык уксубуттара үһү. Боотуруускайга, Тааттаҕа кэлин ити курдук улахан алдьатыһыылаах ат сүүрдүүтэ буолбута иһиллибэт. Бу сүүрдүү 1927 сыллаахха кулун тутарга буолбута.

 

Кэлин 1928 с. Амма улууһун Иһээк Дьөгүөрэ диэн киһи сүүрүк ат атыылаһан аҕалан биһиги Халлабытын кытта икки биэрэстэ сиргэ сүүрдэн кыайтарбыта.

 

Итинтэн ыла Халла сүүрбэтэҕэ.

 

Дьэ, ити курдук дьоллоох дьөһөгөй оҕото Хоптоҕоҕо үөскээн ааспыта. 1932 с. күһүн убайым Быччыыка Федулов өлөр ыарыытыгар ыалдьа сытан атын Халланы 22 сааһыгар өлөрбүтэ. Халла сүүрүк сылгыттан уратыта диэн, үс хабахтаах уонна биирдии хос сындааһын иҥиирдээх этэ.

 Халла сүүрүк тас дьүһүнэ: хараҥа кугас түүлээҕэ, түөрт атаҕа чуккулааҕа, сүүһүгэр туоһахталааҕа, киэҥ араҕас саһарчы көрбүт харахтааҕа, маҥан ардайдаах хойуу уһун сиэллээх, кутуруктаах этэ. Икки холун бохтотунан үтүлүгү саба уурбут курдук, кутуругун түүтүттэн самыытыгар тахсар кириэстии үрүҥнээҕэ. Дьэ, итинник сылгы этэ, Халла сүүрүк.