Саха сирэ сүбэрэнитиэттэниэҕиттэн бэйэлээх бэйэтин баайын – алмааһы – өлүүлэһэн хаалларар кыахтаммыта. Айар талааннаах норуот, ону мүччү туппакка, эгэлгэ кэрэ-нарын оҥоһуктары айан, Саха сиригэр “алмаас ардаҕын” түһэрбитэ. 2000-с сс. кирбиилэригэр саха көмүс киэргэлигэр-симэҕэр өрө көтөҕүллүүлээх ураты тыын киирбитэ. Талааннаах уустар, үтүө доҕордуулар Лука Егоров уонна Иван Захаров-Уйбаан Уус “Уран Саха” диэн тэрилтэ тэринэн, туохтан да толлубакка-чаҕыйбакка харса суох айан-тутан барбыттара.
Өрөспүүбүлүкэҕэ көмүс симэх оҥорор бастакы чааһынай тэрилтэни арыйбыттара, суол солооччу буолбуттара. Көмүһү “ыллатар” уустар булгуруйбат санааларынан, тобуллаҕас толкуйдарынан, түһүүлээх да, тахсыылаах да кэмнэри бииргэ ааһан, өйдөһөн-өйөһөн кылгас кэм иһигэр тэрилтэни атаҕар туруорбуттара. “Уран Саха” аата Саха сиригэр эрэ буолбакка, омук сиригэр тиийэ иһиллибитэ. Тас куораттарга айаннаатахтарына, ардыгар олорон да көрбөккө көмүс симэхтэрин атыылыыллара. Эһиил “Уран Саха” тэриллибитэ төгүрүк отут сылын туолар.
Сааспыт сайа охсон үгэннээн турар кэмигэр, муус устар 15 күнүгэр, СӨ норуодунай хаһаайыстыбатын үтүөлээх улэһитэ, норуот маастара, Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо Лука Митрофанович 70 сааһын томточчу туолла. Истиҥник эҕэрдэлээн туран, олоҕун суолун, айымньыылаах үлэтин аргыый наллаан, сэгэтэн көрүөхпүт.
– Лука Митрофанович, “Уран Саха” тэриллибит бастакы сылларын саныах.
– 90-с сыллар уустук кэмнэр этэ, үп-харчы кырыымчыга, хамнас кэлбэтэ. Доҕорбун Иван Егоровиһы-Уйбааны кытта сүбэлэһэн баран, чааһынай тэрилтэлэнэр санааламмыппыт. Бастаан утаа уустук бөҕө буоллаҕа. Аны туран, наар уһана олорбут киһи саҥа-иҥэ, докумуон-куолу өттүгэр ыарырҕатара. 1997 с. алтынньы 17 күнүгэр Сайсарыга баар чааһынай дьиэм гарааһын аҥаарын мастарыскыай оҥостон тэрилтэбитин арыйбыппыт. Уйбаанныын киэргэллэрбитин бэйэбит толкуйдаан, уруһуйдаан, уһааран сиэдэрэй оҥоһуктары айарбыт. Оччолорго сахалыы симэҕи-киэргэли дьон улаханнык сэҥээрбэтэ, “сахалар бу бэйэлээх сиэдэрэй оҥоһуктарбыт хайаан да киэҥник биллиэхтээхтэр” диэн санаалаах айан-тутан барбыппыт. Уйбаан, илиитэ үчүгэй буолан, сакаастары оҥороро. Мин, сүрүннээн, бытархай үлэҕэ – көмүс кутуутугар, кылааккайдааһыҥҥа – ылсарым. Кэлин үлэһиттэри ыламмыт, салайааччы быһыытынан үлэлээбитим. Биһиги тэрилтэбит саха уустара өр үйэлэргэ чочуйбут оҥоһуктара өрөспүүбүлүкэ араас түмэлигэр, биирдиилээн дьоҥҥо хараллан сыталларын утумнаахтык чинчийэн, үөрэтэн ол көмүс оҥоһуктар, оһуодар алгыстаах олохторун уһатар, сайыннарар соругу ылынан үлэлээн кэллэ.
– Саха көмүс киэргэлэ-симэҕэ хаһыс сылларга ордук хамаҕатык атыыламмытай?
– 2000 – 2010 сс. Саха сиригэр 90-ча сахалыы көмүс киэргэли оҥорор тэрилтэ баара. Оччолорго Саха сирин үрдүнэн сылга 2 туонна үрүҥ көмүс оҥоһук оҥоһуллар эбит буоллаҕына, онтон 500 – 600 киилэтин биһиги оҥорорбут. Кыһыл көмүскэ эмиэ балайда үлэлээбиппит. Сылга 25 киилэҕэ тиэрдэ сылдьыбыппыт, билигин киилэ аҥаарын эрэ курдугу оҥоробут. Оҥоһуктарбыт үйэлээх буоллуннар диэммит, бигэ-таҕа, сиэдэрэй, көстүүлээх гынабыт. Ити кэмҥэ айан бөҕөтүн айаннаабыппыт. Арассыыйа элбэх эрэгийиэнигэр, СНГ дойдуларыгар, омук сирдэригэр араас быыстапкаҕа кыттарбыт. Холобур, сылга хаста да Москуба, Санкт-Петербург, Красноярскай, Новосибирскай, Екатеринбург, Доннааҕы Ростов, Волгоград, Аллараа Новгород, Элиста, Казань уо.д.а. куораттар быыстапкаларыгар кыттан симэхтэрбитин атыылыырбыт, биир идэлээхтэрбитин кытта билсэрбит. Омуктар: “Сахалар, төрүт култуураҕытын, ураты тыыҥҥытын тутан сылдьаҕыт!” – диэн олус сөҕөллөрө. Олорон көрбөккө үрүҥ көмүһү атыылыыр кэмнэрдээх этибит.
Туох да диэбит иһин, саха олус талааннаах омук. Сахалар көмүс оҥоһуктарын көрдөххө, барыта биир кэлимсэ буолар уонна бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттар. Былыргы үлэлэри көрдөххө, уустар сурааһыннары аһара үчүгэйдик тутталлар. Икки ардыларынааҕы арытыаллара тэбис-тэҥ буолар. Билиилэрэ-көрүүлэрэ, сатабыллара эттэригэр-хааннарыгар баар. Саха уустара, ханна да тиийдэллэр, мэлдьи ытыс үрдүгэр сылдьаллар. “Эһиги симэхтэргит ураты сымнаҕас энэргиэтикэлээхтэр”, – диэн үөрэ-көтө атыылаһаллар. Билигин аҕыйахтык айанныыр буоллубут.
– Ханнык да кэм кэлбитин иһин, үлэһиттэрин өйүүр тэрилтэ диэн билэбин.
– Туох кистэлэ кэлиэй, билигин көмүс оҥоһук, киэргэл-симэх индустрииятыгар уустук кэм. Нолуок үрдээтэ, көмүс сыаната ыараата.
Тэрилтэҕэ саамай сүрүнэ, сыаналааҕа үлэһиттэрэ диэн өйдөбүллээхпин. Атыы барар кэмнэригэр 80-чаҕа тиийэ үлэһиттэнэ сылдьыбыппыт. Билигин 30-ча үлэһиттээхпит. Урут олорор дьиэтэ суох үлэһиттэрбитин уопсайынан хааччыйарбыт. Эдэр дьон сүгүн аһаабакка сылдьалларын көрөн, үлэлиир дьиэбитигэр остолобуой арыйбыппыт. Дьокуускайтан 80-ча килэмиэтирдээх сиргэ сылгы базалаахпыт. Убаһаларбыт эттэринэн миин, торуой буһаран аһатар этибит, билигин – биир көрүҥ аһы. Ханнык баҕарар киэргэл силигин ситэн, толору оҥоһуллан тахсарыгар тэрилтэ хс биирдии үлэһитэ кыттыгастаах. Үлэттэн чаҕыйбат, ханнык баҕарар түбэлтэҕэ “тэрилтэ туһа” диэн бириэмэлэрин харыстаабакка, акаастаммакка үлэлэспит уонна үлэлэһэр үлэһиттэрбэр махталым улахан.
– Атаһыҥ Уйбааны кытта тыаттан төрүттээххит. Оччотооҕу уустук кэмҥэ туспа тэрилтэ тэринэн, үүнэн-сайдан тахсаргытыгар туох олук буолбутай?
– Мин үлэм арахсыспат аргыһа, доҕорум Уйбааны тоһоҕолоон бэлиэтиибин. 40-тан тахса сыл устата эн-мин дэһэн, ыарахаттары бииргэ туораан кэллибит. Уйбаан, төһө да сынньалаҥҥа олордор, эдэр көмүсчүттэр салгыы сайдалларыгар көмөлөһөр. Бу сыллар тухары баҕабыт, кыахпыт, дьулуурбут төһө тиийэринэн саха култууратыгар, уус-уран оҥоһугар, үгэһигэр сыһыаннаах дьыалаҕа дьарыгыран кэллибит. Өбүгэлэрбит ону көрөн “бу дьон үлэлии сатыыллар” диэн үөһэттэн көмөлөспүттэрэ буолуо дии саныыбын.
– Лука Митрофанович, сэмэйгин. Эйигин “мастарыскыайыттан быкпат туруу үлэһит” дииллэрэ.
– Олус баҕаран, кыһаллан туран үлэлиирбит. Сакаас баар буоллаҕына, түүнүн кытта үлэлиир этибит. Эдэр сылдьан, харыстаммакка күүскэ түһүнэн, хантан да туох да көмөтө суох тэрилтэбитин бэйэбит харыбыт күүһүнэн өрө таһаарбыппыт. Кэргним Ксения Дмитриевнаны кытта устудьуоннуу сылдьан билсибиппит. Кыыс уонна үс уол оҕолоохпут. Хомойорум диэн, улахан уолбут эдэр сааһыгар олохтон туораабыта. Уһанар кэммэр дьиэҕэ-уокка төрүт сыстыбатах киһибин. “Сардаанаҕа” үлэлии сылдьан, бытархайдарга кэргэммин, оҕолорбун көмөлөһүннэрэрим. Инньэ гынан былааммын түргэнник толорон, иллэҥ кэм булан уһанар буолбутум. Арыт түүн үөһэ дьиэбэр киирэрим. Ыалдьыттар кэллэхтэринэ: “Уопсайынан, бу эһиги аҕаҕыт баар дуу, суох дуу?” – диэхтэригэр диэри. Ситиһии барыта үлэттэн тахсар диэн санаалаахпын.
– Улахан уустан удьуордааххын.
– Хос-хос эһэм – Ноттуо Уус. Бииргэ төрөөбүт 13 этибит. Икки оҕо эрдэ өлбүт, улахан убайбыт, үрдүк үөрэҕи бүтэрэн баран ыалдьан олохтон барбыта. Бары илиибитигэр талааннаахпыт. 90-с сылларга түөрт уол мельхиорунан уһаммыппыт. Кыргыттар бары араас көрүҥҥэ дьоҕурдаахтар. Кыра балтыбын кытта эбэбитигэр уонна ийэбит балтыгар иитиллибиппит.
Төрөөбүт сирим – Сунтаар Хорото. Иитиллибит сирим – Тумул. Аармыйа кэннэ икки сыл сүөһүгэ үлэлээбитим. Билигин онно ким да кыстаабат, арай кылааһынньыгым сайылыыр. Тыһыынчанан сүөһү турбут сирэ иччитэхсийэн тураахтыыр. Бу сири үйэтитиэхпин баҕаран, бастаан “производство тэрийбит киһи” диэн саныы сылдьыбытым. “Кэлин хаһан эрэ сабыллан хаалыа” диэммин, түмэл тутарга быһаарыммытым. Итиэннэ Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо буолаат, дойдубар үтүөнү оҥоруохтаахпын диэн күүстээх санаа киирбитэ. Дьиэ 3 этээстээх, киэҥ-куоҥ, аныгы көстүүлээх хостордоох. Икки этээс – түмэл, 3-с этээһэ балаҕан моһуоннаах. Билигин балаҕан туттара сылдьабын. “Ытык Тумул” диэн ырыа суруйтарбытым. Тумултан төрүттээх дьон бары ыллаан устуудьуйаҕа уһуллубуппут.
– Туйаххын хатарааччылар бааллар дуу?
– Сааһырдым диэммин, тэрилтэ үлэтиттэн тэйэ соҕус сылдьабын. Оҕолорум дьаһайаллар. Кыра уолум художественнай училищеҕа ювелир идэтин бүтэрбитэ, Санкт-Петербурга олорор. Кыыһым улахан кыыһа эмиэ ювелирга үөрэнэр. Онон утуммун салҕааччылар бааллар диэн сэмээр үөрэ саныыбын.
– Бу сааскар үктэнэн баран, “олоххо саамай туох суолталаах эбит?” дии санаатыҥ?
– Дьиэ кэргэниҥ уонна дьиҥнээх доҕор. Уйбааным баар. Табаарыс диэн элбэх буолбат. Хайдах баҕарар балаһыанньаҕа өйүүр. Биир суумка тутуурдаах куораты булбуппут. Кэргэммин кытта кэлин ааҕан көрбүппүт тоҕус сыл устата 13 дьиэҕэ көһө сылдьан олорбут эбиппит. Киһи олоҕор үтүө дьону көрсөр эбит. “Сардаана” фабрикаҕа талааннаах элбэх дьон мустара, үгүскэ үөрэммитим. Онно үлэлии сылдьан бастакынан сахалыы көмүс илин кэбиһэри, бастыҥаны, куру оҥорбутум, ол улахан атыыны тардыбыта. 90-с сыллартан түмэллэри элбэхтик кэрийбиппит. “Тандаҕа үчүгэй түмэл баар” диэбиттэригэр онно айаннаабыппыт. “Салгыы айаннаатаххытына, Баайаҕа кэлиэҕэ. Онно Мандар Уус диэн киһи баар” диэбиттэригэр Баайаҕалаабыппыт. Мандар Уус – көмүскэ, туоска, маска, тимиргэ барытыгар дэгиттэр уһулуччу талааннаах киһи. Норуотугар сүҥкэн кылааты киллэрдэ. Ити кэмтэн ыла билсэбит, сүбэ-ама ылабыт. Биир дьикти түгэн баар. 90-с cылларга туос туһунан илиитинэн суруйан бэлэмнээбит альбом кинигэтин көрдөрбүтэ. 2003 с. бу дьиэбитин атыылаһарбытыгар сиэйпэ баара. Ону аспыппар Мандар ол кинигэтин оригинала сытара. Бэчээттэтэ ылан баран сүтэрбиттэр үһү. Ити кэмҥэ Мандар Арчы дьиэтигэр быыстапкалыы сылдьара. Илдьэн туттарбытым. “Уол оҕоломмут саҕа үөрдүм”, – диэбитэ.
Итиэннэ бу олоххо үлэһит уонна чиэһинэй буолуохха наада. “Уран Саха” бу сыллар усталарыгар саха култууратын, уус-уран оҥоһугун сайдыытыгар кылааты киллэрсибититтэн үөрэбин, киэн туттабын.
Сэһэргэстэ Диана КЛЕПАНДИНА.
“Уран Саха” кэллэктиибэ.
