Ааспыт кэм ахтылҕана

 

***

 

Тэрээһин улуус киинин биир саамай сүрүн уораҕайыгар – М.К. Аммосов аатынан култуура уонна духуобунас дыбарыаһыгар – буолла. Быыстапка-дьаарбаҥкаҕа дьон улам эбиллэн истэ. Туох-туох суоҕуй – харах халтарыйар.

 

 

–“Ситим” Намнааҕы кэллиэксийэһиттэр түмсүүлэрэ Л.В. Петрова көҕүлээһининэн 2017 с. тэриллибитэ. Онтон ыла далааһыннанан, араас хайысхалаах мунньааччылары түмэр өрөспүүбүлүкэ биир көхтөөх түмсүүтэ буолла. Былырыын эмиэ бу курдук тэрээһин ыыппыппыт, араас дьикти тиэмэлээх кэллиэксийэлэри көрөн астыммыппыт. Бүгүҥҥү тэрээһин эмиэ билсиһии, дьаарбаҥка-быыстапка, атыы-тутуу, атастаһыы быһыытынан ыытыллар биир санаалаах, дьарыктаах дьон түмсэн, алтыһалларыгар, сэһэргэһэллэригэр анаан тэрилиннэ. Биһиэхэ Мэҥэ Хаҥаластан, Амматтан, Дьокуускайтан кэллиэксийэлэрин көрдөрө, кытта кэллилэр, онон тэрээһиммит өрөспүүбүлүкэ таһымнаах буолла, – диэтэ. Бу тэрээһин Өрөспүүбүлүкэтээҕи Култуура сылыгар ананарын бэлиэтээтэ.

 

 

ПИОНЕРИЯ ТҮМЭЛЭ 

 

 

 

– Биһиги кэллиэксийэбит пионерияҕа ананар, – диэн Афанасий Ильич, Надежда Ивановна Васильевтар остуолга турбут пионер муннугун санатар эспэнээттэри: барабааны, хаалтыһы, значоктары, знамяны, “Пионер” сурунааллары көрдөрөр. Манна, бэл, 1952 сыллааҕы “Пионерская правда” хаһыаты көрүөххэ сөп – олус үчүгэйдик хараллыбыт, алдьамматах, хайыта тыытыллыбатах. – Дьиэнэн 2013 с. дьарыктанабыт, кэллиэксийэбит элбээн, кыра дьиэбитигэр түмэл курдук оҥорон, туруорбуппут. Эспэнээттэрбит баппакка, анаан 7*8 кээмэйдээх дьиэ туттан, күһүн быыстапка туруоран, дьоҥҥо-сэргэҕэ көрдөрөр гына арыйар санаалаахпыт. Дьон кэлэн көрөөччү, лааҕырдар, экскурсияҕа сылдьааччылар. Бэйэбит оскуолаҕа баран, оҕолору кытта көрсүһүүлэргэ, уруоктарга эмиэ кэпсиибит. Бу – бүгүҥҥү олоххо сүрдээх тыын суолталаах тиэмэ, – диэтэ. Кырдьыга, оннук, урут оҕону уопсастыба биир чилиэнэ буоларын курдук, тиһигин быспакка бэлэмниир этилэр. Хомойуох иһин, ол билигин суох. Ол түмүгэр оҕолор ынырык буруйу оҥороллор...

 

 

СЭБИЭСКЭЙ ОҔО СААС ООННЬУУРА 

 

 

 

Толору оонньуурдаах чымадааҥҥа туох-туох суоҕуй! Аграфена Гаврильева оонньууру сөбүлээн мунньар. Куукула арааһа, оонньуур дьиэ, куукуна тэрилэ – оһох, кыра иистэнэр массыына... Барыта оҕо сааспытын санатар.

 

–Оҕоҕо оонньуур – олоҕун биир саамай тутаах өттө. Биһиги, сэбиэскэй кэм оҕолоро, оонньуурбут дэлэй этэ. Сөбүлээн оонньообут куукулабыт, иистэнэр массыына, оонньуур дьиэ, иһит арааһа... Мин билигин оҕо уһуйааныгар иитээччинэн үлэлиибин. Бу кэллиэксийэбин иитиллээччилэрбэр көрдөрөөччүбүн, кинигэ ааҕааччыбын, – диэн кэпсиир. Чебурашка барахсан оҕо сааспытыттан курдук одуулаан турарга дылы.

 

 

Татьяна Дмитриевна Павлова, Маймаҕа олохтооҕо, кыраһыын лаампаны мунньар: остуолугар олох былыргы лампаадаттан, саҥатык кыраһыын лаампатыгар тиийэ кэчигирээбиттэр.

 

–Аҕам булчут этэ. Кини лаампаларыттан саҕалаан мунньан барбытым. Холобур, бу – сэрии бэтэрээнэ, эмиэ булчут Слепцов Георгий Романович лаампата. Оттон бу – саамай былыргы устуоруйалаах, 100 саастаах “булчут лампаадата” диэн. Кыраһыынынан барар, умайан бүппүтүн кэннэ, “тушилкатынан” сабан, хаппахтаан кэбиһиллэр, оччоҕо баһаар эҥин буолбат, куттала суох, – диэн кэпсиир.

 

 

 

 

 

Бастаан кэрэ көбүөрү көрөн, туохтан тиһиллибитин өйдөөбөтүм. Амма Булунуттан кытта кэлбит Марфа Ивановна Аммосова кэпсиир:

 

–Мин урукку тимэхтэри сөбүлээн мунньабын. Билигин маннык таас тимэҕи оҥорботтор. Олох атыттар: өҥнөрө чаҕылхай, быһыылара-моһуоннара араас дьикти-кэрэ. Дьахталлар, хаһаас тимэхтэрин уурунан, биир сиргэ хаалыы сылдьааччылар. Ол эрээри, маннык таас тимэҕи бииргэ уга сырыттахха, алдьанан-кээрэнэн хаалар, ол иһин мин, маннык өҥнөрүнэн-моһуоннарынан наардаан, көбүөр курдук оҥорон тиһэбин. Өссө мас уонна тимир тимэхтэрдээхпин, олорбуттан эмиэ көбүөр оҥоруом, – диэн дьэрэкээн тимэхтэн тиһиллибит кэрэ көбүөрдэри көрдөрөр.

 

 

 

 

 

–Урут суоппардыыр эрдэхпинэ, улуустарга сылдьан, хаһыаттарын ыларым. Оннук мунньуллан, билигин бэйэтэ кэллиэксийэ буолла. Өрөспүүбүлүкэ улуустарын хаһыаттара барыта баар. Саамай былыргы хаһыатым – Нам хаһыатын бастакы нүөмэрэ, – диэн көрдөрөр. Кырдьык, хаһыат бэчээтэ улуустарга хайдах сайдан испитин, ханнык эрэ улуус хаһыата чопчу сылга хастыы тирээһинэн тахсыбытын, ким эрэдээктэрдээн олорбутун, тугу суруйар эбиттэрин – бу кэллиэксийэни көрдөххө, барытын билиэххэ сөп.

 

 

 

 

Семён Германович Алексеев, Партизан сэл. “Хомус” фольклор дьиэтин дириэктэрэ, бүүстэри мунньар. Маннык кэлиэксийэни киһи мээнэ көрбөт, бу сэдэх мунньуу. Маркс, Ленин, Маяковскай, Гагарин, о.д.а. бүүстэрэ салайааччылар остуолларыгар, түмэлгэ, пионер хоһугар туралларын көрүөххэ сөп буолара.

 

–Дьоммор аҕыйах баар этэ, онтон саҕалаабытым. Кэнники дьоннор биэрэллэр, сороҕун атыылаһабын. Карл Маркс бүүһүн – биир дойдулааҕым Варвара Аргунова, оттон Ленин бүүһүн Елена Ивановна Эверстова биэрбиттэрэ (Ленин хас да бүүһэ баар – НГ). Гагарин бүүһүн Хатастааҕы табаарыһым бэлэхтээбитэ. Биһиги сэбиэскэй кэмҥэ үөрэммит, иитиллибит, улааппыт дьон буоллахпыт. Онон оччотооҕу кэми бу мал-сал көмөтүнэн өйдүү-саныы сылдьабыт диэн, сөбүлээн мунньабын.

 

 

 

 

 

–Мунньар тиэмэм “Барыта кинигэ туһунан” диэн (“Все о книге”). Дьарыктаммытым ыраатта, 30-ча сылтан таҕыстаҕа буолуо. Учуутал буоламмын, уруокка сыһыаннааҕы хомуйбутум. Оҕолору ааҕыыга уһуйан, “Кинигэни таптааччылар” уопсастыбаларыгар сааһым тухары үлэлээн кэлбитим. Ол да иһин кэллиэксийэм барыта кинигэҕэ ананар. Холобур, бу кинигэ туһунан значоктар, онно “Общество книголюбов”, өрөспүүбүлүкэтээҕи “Знание” уопсастыба, үөрэххэ сыһыаннаах, Пушкин бибилэтиэкэтин үбүлүөйдээх сылларыгар анаммыт, о.д.а. значоктар бааллар. Кинигэ быһыылаах араас киэргэл-буруоскалар, түүҥҥү лаампалаах кинигэ кытта баар (били, түүн дьоммутуттан кистээн, лаампа уматтан кинигэ ааҕары санатар –НГ). Бу кырачаан (мини-) кинигэлэр: Сэмэн Данилов хоһоонноро, Омар Хайям рубаилара, “Легенды янтаря” диэн үөрэппит оҕом Калининградтан бэлэҕэ, Коран, кытай кинигэтэ, Чехов, Есенин, Блок хоһооннорун кырачаан кинигэлэрэ... “Саха саарыннара” диэн “Айардар” оҥорбут кырачаан кээмэйдээх кинигэлэрин сиэрийэтэ, бастакы бэрэсидьиэн М.Е. Николаев кинигэтэ – чэ, быһата, ааҕан сиппэккин. Итини барытын кэпсээтэххэ, бүгүн бүппэт. Кинигэ, ааҕыы – бу хайа да кэмҥэ туһалаах, наадалаах дьарык. Интэриниэт үтэйэн, оҕолор кинигэни аахпат буоллулар, ол эрээри кинигэҕэ төннүү буолан эрэр уонна буолуохтаах даҕаны диибин.

 

 

 

 

 

–Кэллиэксийэлиир дьарыгы 1974 с. саҕалаабытым. Кэнники сэбиэскэй кэмнээҕи биллиилээх худуоһунньук А.Зарубин аккырыыккаларын мунньар буоллум. Бу кини аккырыыккаларынан оҥоһуллубут значоктары көрөҕүт. Бу – буоста устуоруйатын кэпсиир “Почтальоннар” диэн сиэрийэ, Арассыыйа буостатын үбүлүөйүгэр тахсыбыттара, онон тарҕаммыттара, барыта 9 сиэрийэ. Почтальон пуормалаах куукулалаахтар, быһаарыыта хас биирдиитигэр сурулла сылдьар. Ол эрээри, дьэ, эккирэтиилээх этэ. Мин бу биирбин Тааттаттан булбутум. Билигин кэллиэксийэ туолла, барыта баар. Биир тиэмэм – ССРС өрөспүүбүлүкэлэрэ. Холобур, бу – автономнай өрөспүүбүлүкэлэр тустарынан кэмпилиэк. Оттон бу – Сойуус таһымнаахтар. Биир тиэмэм—космонавтика, чуолаан бастакы космонавт Юрий Гагариҥҥа анаммыт кэллиэксийэ – аккырыыккалар, значоктар, кинигэлэр. Бу икки мэтээл-бэлиэни түмэлигэр сылдьан ылыммытым, – диэн көрдөрөр.

 

 

 

 

Бу кэллиэксийэҕэ барыта уонтан тахса оҕо иистэнэр массыыната көрдөрүүгэ турбут. Элбэҕин көрөн, соһуйаҕын да, сөҕөҕүн да. Бу – оҕо иистэнэр массыыналара эрээри, улахан киһи киэнин аччатыллыбыт куоппуйалара. Хаһаайка Татьяна Софронова кэпсиир:

 

–Ийэм иистэнньэҥ буолан, иистэнэр массыыналары, кыптыыйдары мунньабын. Кыра сырыттахпына, аҕам эспэдиитэр буолан, миэхэ бу курдук иистэнэр массыынаны, арааһа, оройуоҥҥа бастакынан аҕалбыта буолуо. Саамай былыргы массыынам 1851 сыллааҕы. Бу кыра массыына 1940 сыллааҕы. Араас дойду киэнэ баар. Куар-куодунан куйаар ситимигэр киирэн, хас биирдии массыына туһунан ааҕыахха сөп, – диэн дьиҥнээх кэллиэксийэһит сыһыанын көрдөрдө. Аны массыыналарга барытыгар “Туһаныы инструкцията” диэн баар. Кырдьык, сэдэх уонна баай кэллиэксийэ!

 

 

 

 

 

 

–Быыстапка-дьаарбаҥкабыт олус сэргэхтик, түмсүүлээхтик, үрдүк таһымҥа буолан ааста, барыта 38 кэллиэксийэһит кытынна. “Былыргы мал лааппыта”, "Коллекционер түһүлгэтэ", Амматтан "Дьикти эйгэ", Мэҥэттэн "Кэрэли" уонна Дьокуускай куораттан арааһы мунньар дьон кэлэн олус сэргэхситтилэр, истиҥник көрсөн, билсиһэн тарҕастыбыт. Биир бастыҥ кэллиэксийэһиппит Анна Петровна тус быыстапкатын ыалдьыттарбытыгар көрдөрөн, бырагыраамабытын кэҥэтэн, тупсаран биэрдибит.

Нам, Хатырык, Хамаҕатта, Партизан, Аппааны, Граф Кытылыттан кэллиэксийэһиттэрбит олус көхтөөхтүк кэлэн кыттан, биир үчүгэй тэрээһини ыытан, астынан-дуоһуйан тарҕастыбыт. Кыһалҕа баар буолара буолуо дии санаабытым, барыта этэҥҥэ ааста. Онон култуура эйгэтин үлэһитигэр Матрена Анатольевнаҕа, кини хамаандатыгар барҕа махталбытын тиэрдэбит. Өрөспүүбүлүкэбит кэллиэксийэһиттэрэ өрүү даҕаны түмсэн, бииргэ сомоҕолоһон үлэлиэхпит диэн эрэнэбин. Кэллиэксийэбитигэр аны даҕаны ураты, дьикти эспэнээттэр киирэ турдуннар, – диэн баҕа санаатын тириэртэ.

 

***