Быйыл саас кэллиэксийэһиттэр быыстапкаларыгар иистэнэр массыына кэллиэксийэлээх далбар хотуну кытта билсибитим. Соторутааҕыта “Иистэнэр массыына күнэ буолар” диэн, кинини санаан эрийбиппэр “дьиэбэр кэлэ сырыт” диэн ыҥырда. Онон СӨ култууратын туйгуна, норуот маастара, кэллиэксийэһит Татьяна Софроновна Софроноваҕа ыалдьыттаатым.
Дьиэтигэр кэлбитим, хас да маастар буолан В.И. Оконешников Менделеев табылыыссатынан оҥорбутун новемология табылыыссатын улаатыннаран, быысыбайдаан, көбүөр тигэ олороллор эбит. Татьяна Софроновна Оконешников табылыыссатын миэхэ саас-сааһынан быһааран, туох бэссэстибэ ханнык нүөмэринэн сылдьарын, ол киһи ханнык туругар, майгытыгар эппиэттиирин кэпсээбититтэн кини ураты эйгэҕэ сыһыаннааҕын өйдөөтүм. “Балаҕаҥҥа тахсыах, онно көрдөрө-көрдөрө кэпсиэм”, – диэн, сэргэстэһэ турар балаҕаҥҥа таҕыстыбыт.
Балаҕаҥҥа туох-туох суоҕуй! Чахчы да, хотугу норуоттар култуураларын, үгэстэрин кэрэһилиир түмэл диэххэ сөп. Иис-уус Айыытын өрө тутар, ол эйгэтин араҥаччылыыр, кэпсиир эйгэ тэриллибитин үктэнээккин кытта өйдүүгүн. Манна баар хаһаайка илиитин сылааһын иҥэрэн оҥорбут эгэлгэ ииһэ, мала-сала – барыта Иис Айыытыгар сүгүрүйүү туоһута. Оттон сүрүн эспэнээт, биллэн турар, долбуурдарга кэчигирэспит иистэнэр массыына эгэлгэтэ буолбут...
ИЙЭБИТТЭН БЭРИЛЛИБИТ
– Татьяна Софроновна, хантан хааннааххын, кимтэн кииннээххин диэн саҕалыыр буоллахпыт...
– Эдьигээн улууһун Баахынай бөһүөлэгэр төрөөбүтүм. Дьонум – эбэҥкилэр. Аҕам Софрон Петрович табаһыт этэ, ыстаадаҕа сылдьара. Эдэр сааһыгар олохтон туораабыта. Оттон ийэм Христина Николаевна Николаева култуура үлэһитэ этэ. Иккистээн кэргэн тахсан, Сунтаар Аллыҥатыгар көһөн кэлбиппит. Ииппит аҕам – Степан Яковлевич Яковлев-Ырыа Ыстапаан диэн аатынан биллэр, оһуокайдьыт. Бырааттаахпын уонна үс балтылаахпын. Идэбинэн биэлсэрбин, доруобуйа харыстабылын бэтэрээнэбин. Түөрт оҕолоохпун, уонча сиэннээхпин, үс хос сиэннээхпин.
– Бу балаҕан эйгэтэ үктэнээти кытта иискэ сыһыаннааҕа көстөр. Эн ол сүгүрүйүүҥ туохтан саҕаламмытай?
– Иис – биһиги аймах дьахталларын дьарыга. Ийэм иистэнэр этэ. Түүлээхтэн, тирииттэн саҕалаан, көннөрү күннээҕи таҥаһыгар тиийэ тигэрэ. Суохтан баары оҥорон, араастаан фантазиялаан таһаарара. Дьон сакааһынан да тигэрэ, оҕолорун, биһигини да таҥыннарара, ону таһынан кулуупка сэбиэдиссэйинэн үлэлиир буолан, туох баар кэнсиэргэ кэтиллэр көстүүмү барытын бэйэтэ быһан, кырыйан, тигэн биэрэрэ. Сүрдээх актыбыыс этэ, биэс оҕолоох, хаһаайыстыбалаах, үлэлээх эрээри, барытын ситэрэн, ыпсаран иһэрэ. Нэһилиэгин дьоно сөбүлээн, ытыктаан “биһиги Тинабыт” дииллэрэ. Кэлин Аллыҥаҕа, үлэлээбит кулуубугар кини аатын иҥэрбиттэрэ. Биһиги, оҕолоро, ол кулуупка билигин да көмөлөһөбүт. Мин, холобур, иис куонкурустара эҥин ыытыллар буоллахтарына, онно успуонсардааччыбын.
Онон ийэбин көрөн үөрэнэн, кыра кылаастан иис кистэлэҥин баһылаабытым, таҥас тиктэр буолбутум. Саамай маҥнайгы холонуум – ыһыахха бэйэбэр оччотооҕу муоданан бүрүүкэ көстүүм тиктибитим. Медучилищеҕа үөрэнэ сылдьан, иистэнэр массыынабыт эҥин суох буоллаҕа, онон бииргэ олорор кыргыттарбыныын илиинэн таҥас тиктэрбит. Хата, оннук таҥас кимиэхэ даҕаны суоҕа, этэргэ дылы, “эксклюзив” этэ. Таҥас сыыһыттан, эргэ таҥастан, бэл, чулкуттан аттаран, арааһы бары тигэрбит. Сороҕор кыргыттар көрдөстөхтөрүнэ, аккаастанан-аккаастанан баран, эмискэ иэйиим киирэн, туох даҕаны киэп оҥорбокко, кээмэй устубакка, сонно көрөн, сөрү-сөп гына тугу эмэ айан таһаарааччыбын. Онтубар хаһан да харчы ылбат этим – бэлэхтээн иһэрим.
ӨБҮГЭЛЭРИМ СИРДЭЭН
– Оттон бу киирэр ааҥҥа тирии, түүлээх таҥас-сап турар дии... Бу эмиэ эн үлэҥ дуо?
– Ити – туспа кэпсээн. Мин төрүччүбүн үөрэтэргэ санаммытым. Аҕам өттүнэн биллэр буоллаҕына, ийэм өттүн билбэт этим. Тыыннааҕар бопсор, кэпсээбэт этэ. Кэлин ол төрүөтүн биирдэ өйдөөбүтүм: кини дьоно Бүлүү Үгүлээтиттэн төрүттээхтэр, сис баайдар, нэһилиэги төрүттээбит, кэнники кинээстээн олорбут дьон эбиттэр. Сэбиэскэй былаас олохтонор, атаҕар турар кэмигэр биир убайын “бандьыыт, кулаак” диэн хаайа сылдьыбыттар, олох хойут реабилитациялаабыттар. Арааһа, онтон куотан, ийэм дьоно аах оччолорго Бүлүүттэн хоту түспүттэр быһыылаах диэн билигин сэрэйэбин. Ол иһин аймахтарын туһунан кэпсээбэт эбит. Мин ол өбүгэлэрбин көрдөөн булаттаабытым – туматтар, дьирикинэйдэр (“тигиилээх сирэйдээхтэр”) сыдьааннара бааллар эбит. Онтон ыла “мин кимминий, хантан хааннаахпыный?” диэн толкуйга түспүтүм.
Ол сыл сарыынан таҥас тиктэн, “Бакалдыҥҥа” сылдьыбытым. Таҥаспын баара-суоҕа үс күн иһинэн тиктэн кэбиспитим – туох эрэ дьикти күүс көмөлөһөр курдуга. Арааһа, өбүгэлэрим көмөлөстөхтөрө буолуо диибин. Онтон ыла тириинэн, сарыынан хотугу норуоттар таҥастарын, киэргэллэрин тигэр буолбутум. Иккитэ куонкуруска кыттан, бииригэр иккис миэстэ буолбутум, онтон Москубаҕа бастаан турабын. Ол балык тириитинэн тигиллибит кийиит кыыс холбуката этэ.
ИИСТЭНЭР МАССЫЫНА КЭЛЛИЭКСИЙЭТЭ
– Оччотугар иистэнэр массыына кэллиэксийэҥ эмиэ Иис Айыыһытын кытта ситимнээх эбит.
– 2011 с. бу тиэргэҥҥэ көһөн кэлэн, олохсуйуохпутуттан ыла иистэнэр массыына кэллиэксийэтин хомуйан барбытым. Ол эмиэ бэйэтэ тахсан кэлбитэ. Миэхэ ол ордук чугас уонна интэриэһинэй этэ. Бастакы массыынам ийэм эрэллээх “Подольскай” массыыната этэ. Онтон, дьэ, үлүһүйэн, билигин кэллиэксийэбэр оверлоктуур тэриллиин, сүбэниирдиин, иистэнэр массыыналыын, оҕо киэниниин холбоон барыта 100 тахса эспэнээт буолла. Ол иһигэр 9 араас дойду массыыната баар: Англия, Эмиэрикэ, Польша, Германия, Чехословакия. Финляндия, былыргы Арассыыйа импиэрийэтин массыыналара... Үксэ XIX-XX үйэ массыыналара, кэнникилэри соччо сэҥээрбэппин. Саамай кырдьаҕас массыына – 1851 сыллааҕы. Саамай элбэх массыына көрүҥүн Германия таһаарбыт, ол курдук, кэллиэксийэбэр “Зингер”, “Грисснер”, “Афрано”, “Виктория Оригинал”, “Фрея”, “Веритас” диэн массыыналар бааллар.
ЧООЧО БААЙ МАССЫЫНАТА
– Массыыналары хантан булаҕыный?
– Кэллиэксийэһиттэр түмсүүлэригэр баарбын. Онон истиһэн эҥин булабын эбэтэр сороҕор билэр дьонум ханна эрэ ураты массыына баар диэн ыйан биэрэллэр. Саамай былыргы массыынаны, 1851 сыллааҕы “Зингери”, Иркутскайтан булбутум. Оттон бу 1870 сыллааҕы “Зингер” турар. Бу – Чоочо баайтан тиксибит массыына. Оччолорго баай, сэниэ эрэ ыал массыыналанар буоллаҕа.
Оттон бу кэллиэксийэм биир саамай дьикти эспэнээтэ – Эмиэрикэ 1860 сыллаах “Зингерэ”. Маны Дьокуускай олохтооҕо дьахтартан атыыласпытым. Көр, бу, остуол-хопполоох, ону хаппаҕын арыйан, ол иһиттэн массыынаны тардан таһаараҕын. Бүттэххинэ, аллара баттаан кэбиһэҕин, сабаҕын. Чэпчэкитик тардыллар-баттанар. Остуола кыра-кыра дьааһыктардаах. Атах массыыната. Эр дьон мэхэньиисимин олус интэриэһиргээн көрөөччүлэр. Бу кытыытынан эмиэ ааннаах, ыларбар ону олох да өйдөөн көрбөтөҕүм ээ: онтум бу аанын арыйан, иһин оҕунуохтуур эбиккин.
Бу нүөмэрдээх дии, онон интэриниэккэ көрбүтүм: маннык массыына баара-суоҕа 10 тыһыынча ахсаанынан тахсыбыт. Тоҕо оччо аҕыйах ахсаанынан тахсыбыта биллибэт. Билигин ханна да суоҕа буолуо диэн сабаҕалыыбын. Дьокуускайга хайдах тиксэн хаалбыта биллибэт. Арааһа, хайа эрэ иистэнэр мааны хотуҥҥа соҕурууттан анаан-минээн сакаастаан ыллардахтара буолуо...
– “Зингер” Эмиэрикэҕэ эмиэ оҥоһуллар эбит дии?
– Оннук, үксэ Эмиэрикэҕэ оҥоһуллубут. Оттон бу – Арассыыйаҕа үлэлээбит “Зингер товариществота” таһаарбыт массыыната. Онон “Зингер” хампаанньа филиаллара араас дойдуга үлэлээн, иистэнэр массыынаны таһаарбыттар диэххэ сөп. Оттон бу биир интиэриэһинэй эспэнээт – атах таҥаһын тигэргэ анаммыт былыргы “Зингер”. Көр, хайдах курдук улаханый, ыараханый. Маны соторутааҕыта Тааттаттан булан ылбытым. Бу массыынанан соппуоска эҥин тигэллэрэ. Тааттаҕа бытовой кэмбинээт ыһылларын саҕана биир үлэһиттэригэр тиксибит. Ол киһиттэн хаалбытын миэхэ атыылаатылар. Онон хойукка диэри тутта сылдьыбыт массыыналара буолан тахсар.
Бу “оверлоктар”: кытай, дьоппуон киэннэрэ. “Веритас”, “Фрея” диэн массыыналар. “Фрея” хомуллан, дипломат буолан хаалар. Бу – сэбиэскэй саҕанааҕы тарҕаммыт, ийэлэрбит иистэммит, билэр аҕай “Тула”, “Ржев”, “Чайка” массыыналара... Оҕо массыыналара – кэллиэксийэм “туспа салаата”. Барыта үлэлиир, тигэр массыыҥкалар. Саамай кыра иистэнэр массыына. Урут “тамбурнай шов” диэн баара, оннук тигиилээхтэр. Кырачаан оҕоҕо дьиҥнээхтик массыынанан тигэр дэлэ үөрүү буолуо дуо? Оттон бу – иис-уус биир тутаах тэрилэ – кыптыый кэллиэксийэтэ. Эмиэ барыта былыргы. Былыргы сүүтүгү, тимэҕи, киэргэли эмиэ мунньабын.
КИЙИИТ ИИСТЭНЭР ХОЛБУКАТА
– Бу – сордоҥ тириитэ суумка. Тигээри гыммытым тырытта сылдьар этэ. Ол иһин сарыыны кыбытан тикпитим. Эбэҥкилии “маллаах иһит” диэххэ сөп: кыыс кэргэн тахсарыгар маннык тэрийэн биэрэллэрэ. Урут кыыһы “сааһын ситтэ” диэтилэр да, эргэ биэрэр этилэр. Аны чугастыы, биир дэриэбинэлэрин киһитигэр буолбакка, ыраах, атын аҕа ууһун киһитигэр биэрэллэрэ. Эдэркээн кыыс эргэ барарыгар ийэтэ иистэнэр малын-салын тэрийэрэ. Холобур, бу маллаах иһиккэ кыптыыйа, быһыччата, хамсата, иннэтэ, мастан оҥоһуллубут иннэ угара – барыта баар. Бу – эбэҥкилэр сүүтүктэрэ, таба атаҕын уҥуоҕа бүргэс... Кыыс дьиэтин ахтыа диэн, мөһөөччүккэ буор эбэтэр оһоҕун чоҕун уган ыыталлар эбит. Бу маллаах иһитэ иистэнэргэ аналлаах, онон ииһин угарыгар маннык улаатан биэрэр. Иһигэр сиэптээх, манна иҥиир сабы уктуон сөп. Иистэнэн бүттэ да, барыта маннык хаатыгар угуллан, хомуллан хаалар. Ийэлэргэ “кыргыттаргыт кэргэн тахсалларыгар маннык бэлэх оҥорор буолуҥ, туохтааҕар даҕаны үйэлээх, күндү” диэн этэ сатааччыбын...
– Кэллиэксийэҥ кэрэхсэбиллээх иис түмэлэ буолбут эбит.
– Быыстапкаҕа кытыннахха, манна көрө кэлбит дьон даҕаны олус сэҥээрэллэр. Билэр дьонум омук ыалдьыттарын аҕалан сырытыннарааччылар. Оҕотуттан эр киһитигэр тиийэ көрөн дьиктиргээччилэр, сөҕөөччүлэр. Бэйэм манна иискэ маастар-кылаас ыытааччыбын. Холобур, халадаай тигиитигэр. Онон манна мэлдьи тыыннаах алтыһыы, иис эйгэтин кытта билсии барар. Бу массыыналарбын оҕунуохтаан, быыллаан, эргитэн, тыастарын истэн көрөөччүбүн. Бары тус-туспа тыаһы таһааран кэпсэтэр курдуктар. Маннык умсулҕаннаах дьарык билиини-көрүүнү эрэ буолбакка, үөрүүнү, астыныыны-дуоһуйууну бэлэхтиир эргиччи туһалаах дии саныыбын.
Нина ГЕРАСИМОВА.
