Сороҕор уочараттаах ыстатыйаҕын суруйуоҥ иннинэ соһуччу санаа көтөн түһэр. “Хайдах маннык судургуну эрдэ билбэккэ, сэрэйбэккэ сылдьыбыппыный?” дии саныыгын. Сөҕөн эрэ кэбиһэҕин.
Кэлин киһи туһунан кинигэлэри сөбүлээн ааҕар буоллум. Киһи мэйиитин, этин-сиинин, уорганын уратыларын, олор киһиэхэ хайдах дьайалларын сэҥээрдим.
Киһи мэйиитэ айсберга тэҥнээх. Үлэтин баһыйар өттө өйбүтүгэр-санаабытыгар (сознаниебытыгар) биллибэт. Оннооҕор суоту-ахсааны көннөрү оросчуот, ырытыы курдук ылынабыт эрээри, онно логикатааҕар эмоция улаханнык сабыдыаллыыр эбит (Нобелевскай бириэмийэни ылбыт Д. Канеман итинник быһааран турар).
Күннээҕи олохтон судургу холобур – дьахталлар хобулуктаах атах таҥаһын кэтэллэр, эр дьон ону олус биһирии-кэрэхсии көрөллөр... Хобулук тоҕо болҕомтону тардарый? Дьиҥэ, хобулуктаах хаамар табыгаһа суох ээ.
Онтубут баара, дьахтар сотото уһун буоллаҕына, этэ-сиинэ сиппитин көрдөрөр эбит. Онон оннук, доҕоттоор. Итинник буолуо диэн өйбүтүгэр да оҕустарбат этибит.
Уопсайынан, төрүт буолбут (базовай) үс инстинкт баар: тыыннаах хаалар иһин туруулаһыы (куттал), төрөөһүн, утуму салҕааһын (либидо, баҕа санаа), оттон үһүс инистиини бэрэпиэссэр С.В. Савельев “жадность” диэн ааттаабыта. Ол – аска талаһыы, киэҥник көрөн эттэххэ, материальнай сыаннаска, үпкэ-харчыга. Киһи барыта тот, баай-талым олохтоох буолуон баҕарар.
Киһи аймах мантан атыннык толкуйдуон сатаммат. Аһара хорсуннар, баламаттар баабыр кыылга киириэн биэриэхтэрэ, аска иҥсэрбэт дьон сут дьылы туоруур сэниэлэрэ суох, имэҥҥэ-дьалыҥҥа таласпат киһи элбэх төрүөҕү хаалларар кыаҕа суох... Бу – олох ирдэбилэ. Уонунан мөлүйүөн сылларга сүүмэрдээһин барбыта: көлүөнэттэн көлүөнэҕэ күүстээхтэр, өйдөөхтөр эрэ ордон хаалбыттара.
Иккис өттүнэн көрдөххө, киһи – биологическай сыанабылынан уопсастыбаннай кыыл. Бэрт судургутук уобарастаан быһаардахха, саахымат “крестик-ноликтарын” атын бөгүүрэлэр солбуйалларын курдук, атын дьон киэбин кэтиэхтэрин эмиэ сөп. Үөһэ эппит үс базовай инистииним киһи социальнай иерархияҕа ханнык миэстэни ыларыттан тутулуктаах.
Киһи базовай инистииннэрин “ханнарар” туһугар социальнай сибээһи олохтуур. Онно үөр атын чилиэннэрин баҕаларын учуоттуур. Мэйииитигэр “дефолт-систиэмэ” (DMN - default mode network) олохсуйар. Бу систиэмэ киһи өйүттэн (сознаниетыттан) тутулуктаммат. Тугу да толкуйдаабакка-санаабакка да сырыттаҕына, киһи төбөтүгэр син биир санаа үөмэхтэһэр.
Социальнай инистиин алтыһыыга, хардарыта сибээскэ наадыйар. Ол күүһэ-кыаҕа муҥура суох! Бэл, суобаһы-чиэһи таарыйар буолан “дуэльга” кытта тиэрдэр түгэннэрэ баар. Социальнай инистиин сайдан, бэйэни инники күөҥҥэ таһаарарга, өрө тутарга тиэрдэр. Холобур, “бастыыр туһугар барыларыттан түргэнник сүүрүөхтээхпин” диэн.
Өскөтүн аракыата уматыга уһуурбатаҕына, көппөт. Дьон эмиэ муҥутуур ситиһиигэ тиийэ, “уматыктана” сатыыллар: ким эрэ Марска тиийиэн баҕарар, ким эрэ Эвереһи дабайа сатыыр. Онтон баһыйар үгүс дьон бэйэлэрин уонна чугас дьонун олохторун тупсарарга кыһаллаллар.
Сайдыыга дьулуһуу киһи аймаҕы таас үйэттэн 21-с үйэҕэ – көмпүүтэргэ, сөмөлүөккэ, куосумаска – аҕалбыта. Сири хаһар мастан саҕалаан атомнай реакторы айыыга тиийэ сайдан олоробут. Бу сайдыы бэрт уһун кэрдиис кэмҥэ барбыта.
Ону бүгүн барытын түөрэ хаһан ырытыһа олорумуох. Кыбартыыраны атыылаһар туһунан кэпсэтиэх. Билиҥҥи ырыынак кэмигэр кыбартыыраны хааччынар уустугун өйдүүбүн.
Дьон олороругар табыгастаах ЖК-ҕа кыбартыыра атыылаһар өссө уустук. Хас биирдии ЖК сүүһүнэн кыбартыыралаах, улахаттарга – тыһыынчанан. Хас биирдии кыбартыыра устуоруйалаах. Ол кэннигэр сөҕүмэр үлэ уонна олоххо дьулуһуу турар!
Биһиги, киһи аймах, күүспүтүн түмнэхпитинэ, туохха да кыайтарбат модун күүс буолабыт. Норуот күүһэ – көмүөл күүһэ! Оннук этэн туртан, хас биирдии килийиэммитигэр барҕа махталбытын тиэрдэбит.
Бэйэлэрэ бас билэр дьиэлээх-уоттаах буолуон баҕарар дьону “Ленские высоты” ЖК атыы отделыгар күүтэбит. Оскар Уальд: “Мин баҕам улахан буолбатах: баара-суоҕа саамай үчүгэйгэ талаһабын”, -- диэн сытыытык этэн турар. Онон бэйэбит бас билэр дьиэлээх-уоттаах буолуоҕуҥ, ол туһугар туруулаһыаҕыҥ.
Дьокуускай олохтоохторо уонна ыалдьыттара! Эһиэхэ анаан “Сайыҥҥы аахсыйа” диэн этиилээхпитин иһитиннэрэбин. Сиһилии атыы отделыттан ыйыталаһыҥ.
“ТОП ЖК-2026” федеральнай градостроительнай күрэх түмүгүнэн “Ленские высоты” ЖК “Саха сиригэр тутулла турар дьиэлэргэ бастыҥ дьон олорор комплекса” түһүмэххэ 1 миэстэни ылбыта.
