Соторутааҕыта үөрүүлээх бэлиэ түгэн буолан ааста. Биир дойдулаахтарбыт: Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, уопсастыбанньык Окорокова Евдокия Егоровна уонна өрөспүүбүкэ култууратын туйгуна, Одьулуун нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо Аржакова Анна Романовна хас да сыл сыралаһан хомуйбут матырыйаалларыгар олоҕуран, 400 сирэйдээх “Одьулуун нэһилиэгэ Ийэ дойду көмүскэлигэр” диэн халыҥ кинигэ дьон дьүүлүгэр таҕыста.
Бу дьоһун үлэ устуоруйа киэҥ кэмин хабар. Саха сиригэр Гражданскай сэрии кэмигэр одьулууннар актыыбынай кыттыылара, ревком чилиэннэрин тыйыс дьылҕалара ахтыллар, онтон Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ дьоммут барыылара, кыргыс толоонугар охтубут буойуннарбыт уонна дойдуларын булбут фронтовиктар ааттара-суоллара өссө төгүл чуолкайдаммыт, бэйэлэрин уонна аймахтарын, оҕолорун ахтыылара киллэриллибит, хаартыскалара баар.
Ааптардар, архыыптан хасыһан, нэһилиэкпит дьонун холкуостарынан суруйталаан, олортон сэриигэ барбыттары туспа көрдөрбүттэр, ону ааһан ини-бии буойуннары, кинилэр наҕараадаларын тиспиттэрэ кинигэ таһымын үрдэттэ.
Бу улахан суолталаах үлэ үгүспүтүгэр билигин аан дойду тыҥааһыннаах кэмигэр дьүөрэлэһэн, сэрии ыар содула дириҥин, дьон олоҕор-дьаһаҕар сабыдыалын хаттаан көрөргө ыҥырар. Биһиги нэһилиэкпит дьоно уот сэриигэ олохторун толук ууран хорсуннук кыргыспыттарын, эттэрэ-сииннэрэ кэбирээн, тыыннаах эргиллэн эйэлээх олоҕу салгыы тутуспуттарын үйэлэргэ умнубаппыт, кинилэр ааттарыгар сүгүрүйэбит.
Сэрии дьайыыта улахан. Аҕыйах ахсааннаах норуоппут харыстанар суолун тобулуохтаах, ону кыайбатаҕына, сир үрдүттэн симэлийэргэ тиийэр.
Саха омук чулуу өйдөөхтөрө онуоха киирэн биэрбэт туһугар эппиттэрэ-тыыммыттара, сэрэтэн сүбэлээбиттэрэ умнуллуо суохтаах. Холобур, А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй ол туһугар: “Аныгы үйэҕэ үрдүк үөрэхтээхтэри кытта өйөнсөн үөскүөххэ, бэрт мэйиилээхтэри кытта тэҥнэһэн сэргэстэһиэххэ”, – диир.
Былаас норуотун харыстыыр үлэтигэр туһаайан кини маннык диэбитэ: “Уобалас тухары ордук санатар улахан суолталаннаххына эрэ, норуоккар солбонуйар күнүгэр суон дурда буолуоҥ, хара норуоккар хаалар күнүгэр халыҥ хахха буолуоҥ”.
Дьокуут омук сордоох
Олоҕун толкуйдаан
Дьолун туругурт....
Өссө эбэн, улахан судаарыстыбалар утарыта туран хабырыйсыылара кутталын ойуун көрүүтүнэн маннык быһаарар: ”Саарыстыбалаах ыраахтааҕылар саймаарбыт сабыдыаллара, улуу омуктар охсуспут соттуктара, саха айыы саҥнаах саргытын сыыһын саба тарыйан ааһыан сөп”.
Ойуун Дьылҕа Хаан тыйыс ыйааҕыттан хайдах быыһаныахха сөбүн аймах-билэ дьонугар сүбэ биэртэлиир. Маннык ыксары ыйааҕы утарыыга дьон санаатын күүһүрдээри, ойуун биһиги өбүгэлэрбит үйэлэриттэн ыла: “Ґтүрүллүбүппүт да иһин, өлөн охтон биэрбэт этибит диэн, кырдьаҕастар биһиэхэ, муҥ-сор буулаатаҕына, өй-санаа түмүллэн хааллаҕына, дьэ эбии өрө сэтэрэн, ыйыллаҕас хабараан санааны ылынарга сүбэлииллэрэ”, – диэн уруккуну санатар. “Мас курдук олорон хаалымыаҕыҥ, тыыннаах буолар туһугар тиһэҕэр тиийэ охсуһуоҕуҥ”, – диэн ойуун ыҥырар.
Итиннэ даҕатан эптэххэ, саха омук ааспыт үйэҕэ хаста да ууга-уокка түбэһэн, кыл саҕаттан быыһанан омук быһыытын илдьэ хаалбыта үөрэх буолуохтаах.
Уопсастыбанньык И.Н. Пономарев суруйуутугар ол арылхайдык көстөрүн кылгатан манна киллэрэр тоҕоостоох. Аан дойду I сэриитигэр сахалары мобилизациялаан хомуйууну тохтотору ситиспит В.В. Никифоров-Күлүмнүүрү, Г.В. Ксенофонтовы, 1922 сыллаахха сахалары үксүлэрин өлөртөрөөрү туруммут тойоттору тохтоппут И.Н. Бараховы ахтан, махтанан ааһыаҕыҥ.
Саамай дьулааннаах 1941–45 сыллардааҕы сэрии, сут кэмигэр маассабай хоргуйууну тохтоппут И.Е. Винокуров үтүөтэ эмиэ умнуллубат.
Будулҕаннаах 90-с сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бастакы Бэрэсидьиэнэ М.Е. Николаев, дойдубут сайдыытыгар муҥура суох үтүөлээх салайааччыбыт, 1995 сыллаахха Чечня сэриитигэр ыҥырыллан барбыт сахалары төттөрү ыыталларын ситиспитэ.
Сэрии содула кыра норуоттарга ордук охсуулаах, ахсааннара быһаччы аҕыйыырыгар тириэрдэр. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ сахалар Сойуус састаабыгар киирэр норуоттартан бырыһыанынан аахтахха, сүтүкпүтүнэн куһаҕан бастакы миэстэҕэ киирбиппит. Билигин буола турар байыаннай дьайыыга эмиэ бырыһыанынан ыллахха, бааһырбыт, инбэлиит буолбут буойуннарбыт ахсаанынан бастакы кэккэҕэ киирэбит.
Онон сибээстээн, былаас, бастатан туран, норуотун харыстыыр туһугар үлэлиэхтээх. Ону М.Е. Николаев чуолкайдаан быһаара сатаабыта: Аҕа баһылык тустаах үлэтин сүрүн киритиэрийэ икки суол буолуохтаах: судаарыстыбаннаһы сайыннарыы уонна олохтоох норуот ахсаана үксүү турарын ситиһии итиэннэ кинилэр ис кыахтарын туһанан көмө буолуохтаах. Оттон ити бэлиитикэни ылыммат, толоро сатаабат салалта дьонун-сэргэтин норуот быһыытынан сүтэр суолга үктэтэр.
М.Е. Николаев аҕыйах ахсааннаах норуоттарга ураты көмөнү оҥорору туруорсара. Сүтэр турукка чугаһаабыттарын учуоттаан аан дойду пуорумнарыгар барыбыт кыһалҕата диэн санатара. Холобур, биир быһаччы соруга: таба хаһаайыстыбалаах норуоттарга олох сөптөөх усулуобуйатын тэрийии, эдэр табаһыттары аармыйаҕа сулууспаларын тохтотуу.
Киһи барахсан сэриигэ ананан төрөөбөт, дьоллоох-соргулаах олоҕу олорон, Орто дойдуга көҥүл тыынан олорор аналлаах.
Түмүгэр улахан суолталаах, киһини толкуйдатар кинигэ күн сирин көрбүтүнэн, ааптардары эҕэрдэлиибин.
Биллэн турар, ким да, туох да умнуллубат. Ааспыт сэриилэр хаһан да хатыламматыннар диибит, ону эрэнэ саныыбыт, эйэлээх олоххо бигэтик үктэниэхпит диэн санаалаахпыт. Ол гынан баран айылҕа сокуона атын, киһи аймах бэйэтэ айбыт сокуонугар сирдэтэр, онуоха үксүн дьон-сэргэ кыһалҕатын тумнар. Бииртэн биир сэрии, утарыта туруу тахса туруохтара. Онон албыннанар табыллыбат. Бары күүспүтүн түмэн, айар-тутар суолга киирэн саҥа саҕахтары арыйыахтаахпыт.
Оттон ыар кыһалҕа тирээ-тэҕинэ, онно сөптөөх харда биэрэргэ бэлэм буолуохтаахпыт, турукпут чиҥ, санаабыт бөҕө буолан көрсүөхтээхпит.
Үлэ бэтэрээнэ Прокопий Ефимов.
От ыйа, 2026 сыл,
Дьокуускай к.
