Номох кэпсииринэн, Үрдүк таҥара, баайын-дуолун аан дойдуга тарҕата сылдьан, Саха сирин тымныытыттан илиитэ бөҕүөрэн, баайын улахан аҥаарын сиргэ түһэрэн ааспыт. Ол да иһин Олоҥхо дойдутугар айылҕаттан талааннаах, ураты дьоҕурдаах дьон төрөөн-үөскээн, кинилэр сыдьааннара аныгы олоххо өбүгэлэрин дьарыгын сөргүтэн, киэҥ таһымҥа айаллар-туталлар. Талааннаах дьонтон биирдэстэрэ – харах халтарыйар кэрэтин тиһэр модельер-дизайнер Варвара Митрофановна Егорова-Дыгыйа. Кини айбыт, тикпит таҥастарыттан муода дойдутун оннооҕор буолуоҕу көрбүт “акулалара” сөҕөллөр-махтайаллар, табыллыытын таабырынын таайа сатыыллар. Модельер саха далбар хотунугар анаабыт кэллиэксийэтин дойду улахан куораттарын таһынан Аллараа Новгородка, Амыр уобалаһыгар, Кытайга ытыс тыаһынан көрсүбүттэрэ. Биир бэстибээлгэ “Ааптар куонкурустарынан сылдьан бүтэрэ наада. Тоҕо диэтэххэ, кини – былыр үйэҕэ улахан маастар” диэн бэлиэтээбиттэрэ. Бүгүн ааҕааччыларбар кэрэ эйгэлээх, ураты уран туоналаах, мааны далбар санаатын билиһиннэрэбин.
Дьоһун дьон сыдьааннара
Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгэр Митрофан Алексеевич уонна Матрена Наумовна Егоровтарга уон үс оҕоттон уон биирис оҕонон күн сирин көрбүтүм. Аҕам өттүнэн, улахан таһымҥа биллэринэн, Ноттуо Уус диэн мындыр толкуйдаах, дэҥҥэ туттуллар, көмүскэ оһуора чуолкайдык көстөрүгэр “чернение” дэнэр хараардыылаан уһанар мындыр уус өбүгэлээхпин билэбин. Кини баай, сэниэ ыалларга ыҥырыыга сылдьан уһанара үһү. Оннук Өлүөхүмэҕэ тиийэн, уһана сылдьан өлбүт диэн кэпсииллэр. Аҕабыт да, ийэбит да өттүттэн дьону сэрии кэмигэр хоргуйууттан быыһаабыт тэрийээччи, дьаһаллаах бастыҥа, үтүө сүрэхтээх дьон баалларын астына уонна киэн тутта истэбин. Аҕам биһигини төрөтөр, удьуорун салгыыр быатыгар, уодаһыннаах сэрииттэн тыыннаах ордон кэлбитэ да элбэҕи этэр. Икки миэтэрэҕэ чугаһыыр үрдүк уҥуохтаах, кырасыабай, будьурхай баттахтаах, күүстээх от охсооччу этэ. Тылга дьоҕурдаах, уустаан-ураннаан саҥарар буолан, ыһыахтарга үҥкүү тылын этэн, мэлдьи бастаан-иккистээн, мүһэ тутан, үөрэн-көтөн кэлэрин өйдүүбүн.
Ийэбит мындыр толкуйдааҕа, сахалыы киэҥ көҕүстээҕэ. Аҕыйах саҥалааҕа эрээри, олус бэргэнник, киһи үйэтин тухары өйдөөн хааларын курдук, биирдэ этэн кэбиһэрэ. “Киһи сатыырын киһи сатыахтаах”, “Тугу да гын – ис сүрэххиттэн оҥор эбэтэр хара ааныттан ылсыма” диэн тоһоҕолоон этэрэ кэс тыл буолан, олоҕум тухары хаалбыт. Барыга бары дьоҕурдааҕа, ураты көрүүлээҕэ. Оҕолорун, сиэннэрин саҕынньаҕар, этэрбэһигэр тиийэ бэйэтэ тигэн таҥыннарара. 85 сааһыгар диэри сиэлинэн олбох өрөн, “Кудай Бахсы” маҕаһыыныгар туттаран, эбии дохуот киллэринэрэ. Күрүчүөгүнэн баайара, маһынан да уһанара. Биир тылынан эттэххэ, сатаабата диэн суоҕа.
Бастакы холонуу
Бастакы кылааска киириибэр, “Дуоҕалаах” диэн пиэрмэҕэ олорор эрдэхпитинэ, саамай улахан эдьиийим Юлия Митрофановна иистэнэригэр илии-атах буолуохпуттан иис-уус эйгэтигэр сыстыбыт эбиппин. Иистэнэр массыынатын кэннигэр олордон, тигэр таҥаһын тартарарын өйдүүбүн. Кини миэхэ иккис ийэм кэриэтэ этэ. Алтыс кылааһы бүтэрэр сылбар Тумул диэн учаастакка ийэм бииргэ төрөөбүт балта Ольга Наумовна Трофимоваҕа сайылыырбар бэйэбэр аан бастакы таҥаспын тиктибитим. Кини эмиэ сатаабата суоҕа: иистэнньэҥ бэрдэ, күүстээх от охсооччу, таһаарыылаах кыдамаһыт, сорсуннаах булчут. Олус ис киирбэхтик таҥнара-симэнэрэ. Биир күн миэхэ хараҥа кылдьыылаах, ромашка сибэкки ойуулаах сиидэс таҥаһы биэрбитэ уонна “манан былаачыйата тигин” диэн баран, оттуу барбыта. Бу санаатахха, “итинник гынаар, маннык гынаар” диэн сүбэлээбэтэх эбит. Дьоҕурдаахпын, иистэниэхтээхпин өтө көрбүт, эрэммит, үтэн-анньан көрөөрү сорудахтаабыт курдук. Сыттыын-сымардыын астык матырыйаалы бэйэбэр ыга тутан, тура түһэн баран, остуолга тэлгэппитим уонна, кэтэ сылдьар былаачыйабын устан ууран, ол быһыытыгар сирдэтэн, аан бастакы таҥаспын кырыйбытым. Хас күн тикпиппин өйдөөбөппүн, бэйэм эт илиибинэн тигэн бүтэрбит былаачыйабын кэтэн баран “бүтэрдим!” диэн үөрүүбүттэн эдьиийим иннигэр эргичиҥниирбин бу баардыы өйдүүбүн. Ол матырыйаалым кыратык ордубутун “ис таҥаста тигин” диэбитэ. Мин хап-сабар тиктэн, балачча өр кэппитим. Эдьиийим быысыбайдыырга үөрэппитэ. Онтон да атын араас үлэҕэ бэйэтин кытта илдьэ сылдьан үөрэтэн-такайан, буһаран-хатаран таһаарбыт эбит. Киниэхэ муҥура суох махтанабын!
Айар үлэ аартыгын арыллыыта
Алын кылааска үөрэнэр кэммэр улахан убайдарым Гаврил Митрофанович, Прокопий Митрофанович тугу гыналларын барытын кэтээн көрөрбүн өйдүүбүн. Олус умсугуйан уһаналларын сылайбакка кэтиирим, оҥоһуктарын сэрэнэн, тутан көрөрүм. Убайдарым эмиэ сатаабаттара диэн суоҕа: успуорка да дьоҕурдаахтара, уруһуйдууллара, уһаналлара, элбэҕи ааҕаллара, чуолаан физикаҕа, математикаҕа, тылга күүстээхтэрэ. Хаартыскаҕа түһэрэр дьарыктаахтара, ону дьиэлэригэр сууйан-суурайан, илиилэрин иһиттэн араас түгэни үйэтитэн таһаараллара. Киинэҕэ эмиэ усталлара. Кинилэр хас хамсаныылара барыта олус умсугутуулааҕа. Бэл, баттахтарын кырыйсалларыгар хайдах тутталларын-хапталларын сонургуу одуулуурум.
Убайдарым хаартыска таһааралларыгар илии-атах оҥостоллоро, сүбэлээн-амалаан биэрэллэрэ. Ол кэлин бэйэм хаартыска эйгэтигэр сыстарбар улахан олугу уурбута. Ахсыс кылааска “Смена”, “Чайка” фотоаппарааттары биэрэннэр, хаартыска абылаҥнаах эйгэтигэр ылсыбытым. Ити дьарыгым кэлин ийэ буолан, үс уол оҕобун атахтарыгар туруорарбар улахан көмө буолбута. Хаартыскаҕа түһэрэн, үйэтитэн эбии харчылаһарым. Онно эбии айар дьоҕурум сайдарыгар, көрүүм кэҥииригэр олус улахан тирэх буолар хайысханы убайдарым ыйбыттар эбит. Оскуола кэннэ Элгээйигэ олох-дьаһах кэмбинээтигэр фотограбынан үлэлээбитим. Ол кэннэ Иваново куоракка үҥкүү салаатын үөрэнэн бүтэрбитим.
Үгүс киһи миигин чуолаан фотограф диэн билэр. Түһэрбит хаартыскаларбыттан айбыт-туппут урукку таҥастарбын болҕойон көрдөхпүнэ, эдьиийим Юлия, дьүөгэм Эльвира кыргыттарыгар, туохха эмэ кыттар буоллахтарына, таҥастарын-саптарын бытархайыгар тиийэ толкуйдуур эбиппин. Онно бэйэбиттэн тугу эрэ киллэрэн, хайаан да тугу эрэ айан, бүтүн кэмпилиэк оҥорон таһааран тигэрим. Бэйэм уолаттарбар ыһыахха кэтэр ырбаахыларын, куһаактарын “буоллун-хааллын” диэн буолбакка, үгүһү үөрэтэн, үгэһи тутуһан тигэ сатыыр эбиппин. Сылдьарым тухары сонун, сэргэх таҥаһы-сабы болҕойорум.
Сахалыы таҥаһы уруккуттан тиктэн кэтэбин. 2015 сыллаахха Чурапчыга буолбут Олоҥхо ыһыаҕар толору кэмпилиэк, сэлээппэ, бэрчээкки тиктэн тиийбитим. Ол уобараспын дьон олус сэҥээрбиттэрэ. Онтон кынаттанан, кыһыны быһа элбэх таҥаһы тиктибитим. Аны “маны барытын ханна ситэн кэтэбиний?” дии санаабытым. Онон атыылыырга санаммытым. Биир дойдулаахтарбар эппиппэр, соһуйуом иһин, бэл, иккилии таҥаһы атыыласпыттарыттан эр ылан, дьоҥҥо анаан сакааска иистэнэр буолбутум.
Саха далбар хотунун ис дьиҥин тиэрдээри
Айар-тутар хамсааһыммын “иистэнэбин” диэхпин тоҕо эрэ тылым барбат. “Айабын”, “дьүһүйэбин”, “айымньыларым” диирим ичигэстик иҥэр. Ийэм этэринии, ыксаабакка, ыгылыйбакка, ис сүрэхтэн истиҥник кыһанан, хас биирдии бытархайын быыччыктаан үлэлиирбин сөбүлүүбүн. Уобараһым иһигэр киирэн, ис дьиҥин ылынан, инникитин көрөн, алҕаан-иччилээн астына-дуоһуйа айабын. Элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүт кыыс мааны таҥаска-сапка ымсыыра улааппыт буоламмын, оҕо сааспыттан ымыы гыммыт санаабын толорон, далбар хотун мааны таҥаһыгар ылсыбыт эбиппин. Таҥас матырыйаалыгар улахан болҕомтобун уурабын. Киһи ис тутулун, ыстаатыһын таҥас матырыйаала олус бэргэнник кэпсиир, көрдөрөр. Ону дьон тута бэлиэтии көрөөччү. Хаарыс солко, жаккард курдук дьоһун матырыйаалы талабын. Дьүһүйэрбэр элбэх албаһы туттабын. Холобур, биир кэмпилиэк хас да уобараска уларыйарын курдук, элбэх хаттык таҥаһы аныгытытан киллэрдим. Нууччалыы “трансформер” дэнэр. Далбар хотун араас уобарас буола уларыйар. Ону килийиэннэрим да, кыттар күөн күрэһим дьүүллүүр сүбэтэ да олус биһирииллэр.
Дыгыйа таҥастара Сир ийэ өҥүн-дьүһүнүн тутуһаллар. Кини таҥаһын кэппит далбар хотун уҥуохтуун көнөр, таһаалыын тупсар. Халадаай ырбаахылаах тахсыбыт дьахтар көрүөх бэтэрээ өттүгэр биилигэр курданар. Онтон соһуччу икки өттүнэн кэтиллэр кэһиэччиктэнэн, оноолоох, кокуоралаах соннонор. Ол уобараһын уран уус оҥорбут үрүҥ көмүс, алтан көмүс симэхтэринэн ис киирбэхтик ситэри симээн биэрэр. Ити – Варвара Егорова-Дыгыйа аар-саарга аатырбыт көмүсчүт убайдара Лука уонна Иннокентий Егоровтар үлэлэрэ.
Таҥас хаппар (суумка), бааччы, уолук симэҕэ, сылгы сиэлинэн тигиллибит кэрэ бэйэлээх сэлээппэ, бытырыыстаах 60-70 сыллардааҕы былаат мааныта Дыгыйа таҥастарын ситэри киэргэтэллэр. Сэлээппэтэ эмиэ араастаан уларыйара дьикти. Арыт түгэхтэнэр, арыт быластыыҥка курдук төбөҕө сэрэнэн сытар. Дыгыйа таҥастара дьахтар ситтэрбэт ис дириҥ эйгэтин, куустарбат ураты уйулҕатын кэпсииргэ дылылар.
Кэлиэхтээх кэмигэр кэлэр
Бүгүн баарбар, этэҥҥэ айымньылаахтык айа-тута сылдьарбар өбүгэлэрбэр, күн сирин үтүөтүн көрдөрбүт күндү төрөппүттэрбэр, кинилэр тэрийбит эйгэлэригэр, күн баччаҕа диэри элбэх буолан тутуһан кэлбит, айар үлэбэр сирдээбит бииргэ төрөөбүттэрбэр, күннэтэ өйөбүл, тирэх буолар оҕолорбор махтанабын!
Төрөөбүт Элгээйибин кытта ситиммин быспаппын. Ханна да сырыттарбын, Элгээйим аатын ааттатабын. Дойдум дьоно-сэргэтэ билинэллэрэ, киэн тутталлара күүс-көмө, тирэх, кынат буолар. Соторутааҕыта эмиэ төрөөбүт сирбиттэн-уоппуттан иһиллэнэн, иитиллэн, күүс-сэниэ ылынан кэллим. Бу кутулла, кэлэ турар нэгир ылбычча, эмискэ баар буолбат. Кэлиэхтээх кэмигэр кэлэр, буолуохтаах болдьоҕор буолар. Туолара тосхойдоҕуна, бары-барыта дьүөрэлэһэр, ситимнэһэр, ситэр. Арай онуоха суолу тохтоппокко, гыныахтааххын гына, оҥоруохтааххын оҥоро сылдьыаххын наада. Түүллэр урут да бааллара, билигин даҕаны кэлэллэр. Ону сатаан тойоннообот буоламмын, испэр таабырын гынан илдьэ сылдьабын. Биллэ-көстө, быһаарылла илик мэлдьи таайтарыылаах уонна умсугутуулаах.
Уйаара КУСТУК.
