Нэһилиэк былыргы устуоруйата – бу биһиги өбүгэлэрбит олорон ааспыт суоллара, кинилэр тургутуулаах дьылҕалара, кыайыылара уонна сүтүктэрэ. Быйыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр Сунтаар улууһун биир саамай кырдьаҕас Элгээйи нэһилиэгэ – I Бордоҥ -- төрүттэммитэ 255 сылын туолар. Онон нэһилиэк былыргытын, устуоруйатын сорох түгэннэрин билсиэххэ.
Үһүйээннэргэ
Былыргы номохторго кэпсэнэринэн, Бүлүү өрүс умнаһын үөһээ сүүрүгэр cахалар XVI үйэ бүтүүтэ олохсуйан барбыттар. “Булгуччу оннук” дэммэтэ буолуо, оччотооҕу биис уустар кыргыһа да, ылса-бэрсэ, атастаһа да, аймахтаһа да олордохторо. Онон ол иннинэ “бу сиргэ саха үктэнэ илигэ” диир сыыһа курдук. Г.В. Ксенофонтов саамай биллэр “Урааҥхай сахалар” диэн үлэтигэр “Билиҥҥи Ньурба бөһүөлэгин таһыгар 20 олоҕунан тоҥус биистэрэ түһүүлэнэн олордохторуна, туматтар саба түһэн, барыларын кыргыбыттар. Соҕотох Дьаархан диэн кыыс ордон, Бүлүүнү таҥнары устан, Туймаада хочотун булан Хаҥалас уустарын муҥур тойонноро Мунньаҥ Дархаҥҥа (Тыгын аҕатыгар) ойох буолбут. Быркынаа Боотур (Ырыа Быркынаа), Тойук Булгудах, Босхоҥ Бэлгэтии диэн күүстээх-уохтаах уолаттары төрөтөн улаатыннарбыт. Уолаттар убайдарын Тыгыны кытта иирсэн, ийэлэрин сүбэтинэн кини урукку дойдутугар Бүлүүгэ түспүттэр, оҕо-уруу тэнитэн, байан-тайан олорбуттар”, -- диэн ааҕыахха сөп (Г.В. Ксенофонтов. "У.С. , 2-с кинигэ, 71-77 с.).
Бордоҥ биистэрин туһунан
“...Ити олордохторуна, Түүлээх Дүҥүрдээх Түлүөн Ойуун баһылыктаах Бордоҥ биистэрин киһитэ Туймаада диэкиттэн тиийэн кэлбит. Кини Тыгын уонна Түлүөн Ойуун биистэрин кытта нууччалар сэриилэрэ турбутуттан куоппутун Дьаархан уолаттарыгар кэпсээбит. Ол кэннэ Бордоҥ бииһин үгүс дьоно Бүлүүгэ кэлэн олохсуйбуттар. Бүлүү эҥээригэр, чуолаан Сунтаар уонна Марха улуустарыгар, сэттэ Бордоҥ нэһилиэктэрэ үөскээбиттэр: 4 -- Марха улууһугар, 3 -- Сунтаар улууhугар (“У.С.” 73, 81, 82 стр.). Онон I Бордоҥ нэһилиэгин (Элгээйи нэһилиэгэ) төрүт олохтоохторо Түлүөн Ойуун баһылыктаах Бордоҥ бниһин ууһуттан төрүттээхтэр диэххэ сөп”. Быһата, саха маассабай кэлэн олохсуйуута ити кэмнэргэ саҕаламмыт.
***
Олохтоохтор итини быһаччы хаһаактары кытта сибээстииллэр: “Бэрт былыыр-былыр Чэмэлис уола Бордоҥ диэн киһи Тыгын уолатгарын кытта ыаллыы, кинилэрдиин аймах-хаан тардыһан олорбут. Арай биирдэ Тыгын уолаттара нуучча хаһаактарын кытта улаханнык иирсибиттэр, өссө сэриилэспиттэр. Бордоҥ онно бэйэтин дьоннорунуун куомуннаһан сылдьыбыт. Өссө туох эрэ алдьархайы оҥорбуттар, хаһаактары өлөрбүттэр дуу, хайдах дуу? Ол дьыала улахан ирдэбиллээх буолуон өйдөөн, Чэмэлис уола дьонун кытта олорбут сирдэриттэн күрээбиттэр”.
Манна эмиэ Түүлээх Дүҥүрдээх Түлүөн ойуун ахтыллар. “Кини дьоно Бүлүүгэ гахсан Сүлэҕэ олохсуйбуттара үһү. Кинилэри кытта Бордоҥноох сибээстэhэ, мэнэйдэһэ олорбуттар. Ол иһин уруккуттан билэр сирдэрэ буолан, Бүлүүгэ күрээтэхтэрэ. Бастаан Сэттэ Сиинэ тардыытыгар Сис Күөлэ диэн сиргэ бүгэн олорон баран, Сунтаар сиригэр Элгээйини булбуттар”.
Саҥа сирдэр иччитэх буолбатахтара өйдөнөр. Манна эмиэ кимнээх эрэ олордохторо. Дьэ, олору кытта алтыһан, ыаллаһан, үс үйэ тухары бииргэлэһэн кэллэхтэрэ. Онон Бүлүү сахалара араас биис уустартан үөскээбиттэрэ диир оруннаах. “Бордоҥ бу дойдуга кэлэн, биэс уолламмыта. I Бордоҥ нэһилиэгин сүрүн аҕа уустарын кини уолаттара төрүттээбиттэрэ диэххэ сөп. Ол Одуну, Орох, Чуукаар, Хатырык, Ботокой аҕа уустара этилэр, өссө Одуну Суончу, Илин Дьэпсэ, Түбэ Орох, Чакыр аҕа уустара эбиллибиттэрэ. Нэһилиэк 9 аҕа ууһуттан турара”( Н.Т. Степанов. Ньырбакаан ульуордара. Элгээйи олохтооҕо Г.С. Захаров тылыттан 1975 с. суруллубут.)
“Кинээс кэлбит”
... Бачча үчүгэй, баай сиргэ, дьэ, нус-хас олоруохпут диэн, оннуларын булан эрдэхтэринэ, хаһаактар син биир ситэ баттаан кэллэхтэрэ. Саҥа сирдэри баһылааһын дьаһаах ууруунан, бэйэ итэҕэлин соҥнооһунунан “доҕуһуолланар”. Олохтоох дьону православиены ылларыы саҕаланан, 1763 с. Иркутскай аккыырайа Иннокентий II Нерунов Иван Ноговицын диэн аҕабыыкка Элгээҥҥэ чочуобуна туттарарга сорудахтаабыт. Аҕабыыт, ол тутуллубутун кэннэ, нэһилиэк дьонун мунньан, Түбэ диэн өрүс уҥуор байан-тайан олорор, уордаах-кылыннаах Дьүүл диэн баай киһини ыҥыртаран бастакынан сүрэхтээбит. Иван диэн ааты, сүрэхтээбит “аҕата” буоларынан, бэйэтин араспаанньатын иҥэрбит. Ол кэннэ Дьүүл Уйбаан, сотору нэһилиэк кинээһинэн ананан, Элгээн сэлиэнньэтигэр көһөн киирэн Хара Элгээн күөлүн арҕаа баһыгар олохсуйбут. Ол кыра алаас күн бүгүҥҥэ диэри Кинээс Кэлбит диэн ааттана сылдьар – ол түгэн уос номоҕор оннук хаалбыт.
Алтан бэчээт. Нэһилиэк тэриллиитэ
Онтон 1771 с. Бүлүү симиэбийэлэрин хамыһаара Иван Аргунов, оччолорго Саха уобалаһын үрдүкү суутунан ааттанар Дьокуускайдааҕы бойобуода кэнсэлээрийэтигэр түһэрбит араапарыгар Бүлүү өрүс сүнньүгэр сытар 24 буолас кинээстэригэр илии баттатан, 24 алтан бэчээттэри туттарыллыбыттарын туһунан суруйбут. Олор ортолоругар Бордоҥ буолаһын кинээhэ Иван Кривошапкин (Ноговицын) аата суруллубут. Ити 1763 с. бастакынан сүрэхтэммит Дьүүл Уйбаан буолара чахчы. Бу устуоруйа суолталаах чахчыны туоһулуур докумуон 1771 с. оҥоһуллубут уонна билигин СӨ Национальнай архыыбыгар хараллан сытар (ф.1п, оп.1, д. 48, л. 2об.) Бу ахтыллыбыт чахчылартан Элгээйи нэһилиэгэ XVIII үйэ иккис аҥаарыгар баар буолбута бигэргэнэр.
Аҕа уустара
Сахаларга аҕа уустара дьон түмсүүтүн саамай алын кэрдииһэ этэ, ол гынан баран төрүттээтэр төрүтүн быһыытынан, хас биирдиилэрэ бас-көс киһилэнэн, тэриллэн кэлбиттэрэ. Аҕа уустара тус-туспа нэһилиэктэргэ түмсүөхтэриттэн ыла бэйэлэрин бэйэлэрэ салайар, дьаһанар оруоллара намтаабыта. Үлэ-хамнас, сир-уот, араас түһээн, о.д.а. боччумнаах боппуруостар иэһилиэк дьаһалтатынан сүрүннэнэр буолбуттара. Элбэх аҕа уустаах нэһилиэктэр сирдэрэ киэҥ, дьоно-сэргэтэ элбэх, атыттардааҕар үрдүкү балаһыанньаҕа турар этилэр.
I Бордоҥ иэһилиэгэ Угут Күөл, Толоон, Дабаан Үрэх, Чуукаар, Ыарба Күөлэ, Түбэ, Долгууһай, Куруҥ Салаа, Күүкэй сорох чааһа, Элгээн (Чакыр) сирдэринэн тайаан сытара. Нэһилиэнньэтин ахсаанынан улууска үһүс миэстэҕэ турара. Ити сылларга Бүлүү уокуругар, Сунтаарга кэлэ сылдьыбыт Р.К. Маак 1858 с. III Дьаархаҥҥа 2223, I Бордонно 2110 киһи олорорун суруйар. 1891 с. В.Л. Серошевскай III Дьаархаҥҥа 10 аҕа ууһугар 2937, II Дьаархаҥҥа 10 аҕа ууһугар 2844, I Бордоҥҥо 2609 киһи олорор диэбит. I Бордоҥ нэһилиэгэ Куруҥ Салаа, Долгууһай, Күүкэй сорох сирин, Түбэ, Чуукаар, Дабаан Толоон, Күөл Элгээйи, Угут Күөл алаастарынан тарҕанан олорбут тоҕус аҕа уустарын ыалларын түмэрэ.
Арахсыы-түмсүү
Сороҕор аҕа уустара арахсар эбэтэр түмсэн саҥа нэһилиэктэри тэрийэр эбиттэр. Холобур, 1893 с. Түбэ, Орох, Чуукаар, Тойбохой аҕа уустара I Бордоҥ нэһилиэгиттэн арахсан, III Бордоҥ диэн нэһилиэги тэриммиттэр. Ол арааһа, туох эрэ толкуйтан, ордук табыгастаах буоллун диэн буолуо? Эбэтэр, 1846 с. Бүлүү уокуругун исправнига Кыһыл Бытык (Кривошапкин) I Бордоҥтон Куруҥ салаа, Долгууһай диэн сирдэри Өлүөхүмэттэн тахсыбыт Тимофеевтарга ылан биэрбит, онно Нөөрүктээйи нэһилиэгэ төрүттэммит. 1917 с. Уһун Элгээн алааһынан олорбут Чакыр аҕатын ууhа Чакыр нэһилиэгин (билиҥҥи Элгээн, Күндэйэ сирдэринэн) тэриммит. Оттон Толооҥҥо Хатырык аҕа ууһун ыаллара түмсэн, 1919 с. “Элгээйискэй” диэн нэһилиэги тэрийбиттэр.
Туойдаах Алаас
“Элгээйи” диэн тыл сэлиэнньэ түһүүлэммит “Элгээн” диэн сириттэн төрүттээх диэбиттэр. Сэлиэнньэ олоҕо Бүлүү өрүһү кыйа сытар Хара Элгээн, Эбэ (Күөл Элгээйи) күөллэрин кытта силлиһэ сыппыт өрүс элгээнэ буолар. Кэлин элгээн уута өрүскэ түһэн, сиргэ иҥэн, салгыҥҥа көтөн саамай дирин миэстэлэригэр Туойдаах Алаас, Аччыгый Алаас, Хара Элгээн диэн күөллэр эрэ хаалбыттар.
Олохтоохтор бэйэлэрин сэлиэнньэлэрин “Туойдаах Алаас” диэн ааттаан сылдьыбыттар. Ол көннөрү кэпсэтиигэ эрэ туттуллара. Оттон былыргы сурукка-бичиккэ, дьыалаҕа-куолуга “Элгээн сэлиэнньэтэ” диэн этэ.
Нэһилиэк ыаллара алаастарынан тарҕанан олорбут буолан, Элгээйигэ сүүрбэни кыайбат дьиэ баар эбит: олор истэригэр Ымычыкаан диэн дьадаҥы киһи дьиэтэ, Болот (Плотников) атыыһыт кыралаах улахан дьиэлэрэ, Терешкин, Александров, Зедгенидзев атыыһыттар, дьаам, таҥара, оскуола, Сивцев учуутал дьиэлэрэ, чочуобуна (часовня), аҕабыт, лөчүөк, таҥара дьиэтин харабылын дьиэлэрэ уонна бырааба дьиэтэ...
Сэргэх улуус киинэ
Элгээйи сэлиэнньэтэ 1822--1898 сылга диэри оччотооҕу Сунтаар улууһун киинэ буола сылдьыбыта. Бу сылларга олус дьоһуннаах, үрдүк сололоох, чыыннаах-хааннаах уокурук, уобалас салайааччылара ыалдьыттаан ааспыттарын туһунан дааннайдар бааллар. Элгээйилэр кими-кими уу харахтарынан көрбөтөхтөрөй, эт кулгаахтарынан истибэтэхтэрэй? Туһааннаах үлэлэринэн Бүлүү уокуругун ыспыраанньыктара, уокурук быраастара, Дьокуускайдааҕы реальнай училище дириэктэрэ, уобалас суутун үлэһиттэрэ, борокуруор Верховскай, уобалас суутун бэрэссэдээтэлэ Смитт, уобалас вице-күбүрүнээтэрэ Нарышкин, күбүрүнээтэрдэр Скрыпицын уонна Крафт кэлэ сылдьыбыттар. Атын кыра дуоһунастаах дьон туһунан этэ да барыллыбат. Кинилэр хонон-өрөөн ааһалларыгар дьаам дьиэтэ, хоннорор дьиэ, баанньык үлэлииллэрэ. Онон Дьокуускайтан 100 көстөөх сиргэ сытар Сунтаар улууһа олус сэргэхтик, уобалас үлэтин-хамнаһын кытта сибээстэһэн, салалтатын ыйыытын-кэрдиитин мэлдьи толорон кэлбитэ. Улуус кураабатын, нэһилиэктэр аҕа уустарын управлениеларын дьаһалталарын, уобалаһы кытта ыкса үлэ түмүгэр Сунтаар улууһа бары өттүнэн эриэ-дэхситик сайдан кэлбитэ.
1875 с. сэлиэнньэҕэ норуодунай училище бастакы кылааһа аһыллыбыта. Бу 1868 с. тэриллибит В.Е. Попов сэбиэдиссэйдээх норуодунай оскуола кэнниттэн үлэлээбит иккис сүhүөх оскуола этэ. Таҥара дьиэтин Хаҥалас улууһун ыстаарыһата Егор Петрович Попов-Арыҥах 1875 с. туттаран киллэрбитэ. Бу Предтеченскай Таҥара дьиэтэ үлэҕэ киириэҕиттэн таҥара үөрэҕэ биридимиэт быһыытынан оскуолаҕа үөрэтиллэр буолбута. Таҥара дьиэтэ уонна оскуола дьиэтэ үлэҕэ киириэхтэриттэн ыла, Элгээн сэлиэнньэтэ Элгээйи диэн ааттаммыта.
***
Дьэ, ити курдук, Элгээйи нэһилиэгэ уруккуттан даҕаны баай устуоруйалааҕын, сэргэх олохтооҕун билиэххэ сөп. Өссө төһөлөөх элбэх ситэ үөрэтиллэ илик чахчылар, көстө илик туоһулар кэлэр көлүөнэ чинчийээччилэри күүтэллэрэ буолуой!
Е.К. Аввакумов “Элгээйи нэһилиэгэ”,
“Үһүс үйэтигэр үктэммит нэһилиэк”, Элгээйитээҕи Туойдаах Алаас түмэл матырыйаалларынан Нина ГЕРАСИМОВА бэлэмнээтэ.
.
