Сыллык, үлэ, дьиҥ эйгэлээх уонна Аан Дьааһын суолталаах атырдьах ыйбыт туома Уххан балаҕаныгар ураты күҥҥэ – атырдьах ыйын 8 күнүгэр ыытылынна. Аан дойду аҕыс иитин тутан турар үрдүк мэҥэ куйаар халлааммыт биир да былыта суох күп күөҕүнэн көрөн, уоттаах чаҕыл күнүн оонньотто. Биллэриинэн дьон кэллэ. Даачаҕа ыаллыы олороччулар хааман кэллибит. 38 сыл анараа өттүгэр бу күн урууларын ыыппыт ыал “бэйэбит санаабыт манна аҕалла” диэтилэр. Кэлэр дьон кэллилэр.
Бу ый ытык айымньытынан Алампа үлэлэрэ буолаллар. Кини айымньыларыгар киһи кырдьыкка олоҕурар сиэригэр-майгытыгар болҕомтотун уурбута. А.И. Софронов айымньылара Айыы Үөрэҕин ис хоһоонугар киирэллэр. Сэһэнньитинэн Алампа үлэлэрин үөрэтэн, чинчийэн филология билимин дуоктара буолбут В.Г. Семенованы ыҥырбыппыт.
Ый аман өһү тардан истэхпинэ чыычаах кэлэн биир сиргэ, “чып-чаап” диэн кэпсии олорор курдуга. Атырдьах ыйыгар сир астыыллар, от кэбиһэллэр. Маннык үлэ сылы аһатар. Бу ыйга от-мас ситэн, олор өҥнөрүн-сүмэлэрин оборор, сүрдэрин сиир дьайдар-кэптэр орто дойдуга түһэллэр. Аан Дьааһын сири үрдүнэн көтө сылдьан тыаһаан-ууһаан, чаҕылҕанынан дапсыйан кэптэри үүрэр. Кини дьайы, кири, кубулҕаны сөбүлээбэт. Ол иһин кинини “кырдьык Айыыта” дииллэр. Кэп диэн киһи ис туругун көстүүтэ. Кэби дириҥник билэргэ кэпсэтии олус суолталаах. Киһи ханнык кэби кэтэ сылдьара кэпсэтии кэмигэр биллэр. Кубулҕан кэп – дьүһүн кубулунуу, мин дэнии, үтүктээйи кэбэ бааллар. Алампа дьүһүн кубулуйумтуо, үтүктээйи буолуу кэбэ – мин диэни сүтэриигэ тиэрдэрин эппит. Кини айымньылара киһитийии буолууга иитэллэр, сирдииллэр.
Сөп дьайыыны киһи, кырдьыгы билэр буоллаҕына, оҥорор. Кырдьык айар, үөскүүр күүскэ тирэнэр. Айыы уота эмиэ итинтэн үөскээн тахсар. Көлдьүн кураанахха, тирэҕэ суохха тиэрдэр, дьон майгытын кэбирэтэр. Сырдыгы дэлэтэргэ, кырдьыгы элбэтэргэ, Аан Дьааһын туомун оҥорор үгэстээхпит.
Айыы Үөрэҕин ис хоһоонунан, бэйэтин иһиттэн туомньут кэбин ылынан туран Таҥ Бүө ыытта. Кэлбит дьон маннык бэрээдэктээх туом ыытылларын, аны алгысчыппыт өйдүүн-санаалыын, турукка киирэн туран ыытарын саҥа көрдүбүт диэтилэр. Алгыс бара турдаҕына күөх халлааммытыгар үөр чыычаахтарбыт ыллыы-ыллыы кынаттарынан сапсынан уруйдаабыттара. Туом бэрээдэгэ:
- Бастатан туран алгысчыт бу турар кэммитин-кэрдииспитин кытта билиһиннэрдэ: олоҥхо бырамана, Эллэй үтүмэнэ, нуучча кэмэ, дьөһөгөй мөһүлгэтэ, намыр түгэнэ (2025-2037). Үрүҥ Айыы Тойон сылын Аан Дьааһын Тойон ыйа саҕаланна.
- Ый таҥхатын ааттаталаан билиһиннэрдэ. Сүрэхпит алтыс ойбон, дьиҥи билэр дьоҕуру арыйан Айыы суолун кытта ситимнээх буоларбытын туһаайда. Сүргэни бөҕөргөттө, өйбүтүн-санаабытын сырдыкка өрө көтөхтө.
- Ырыата: көй – чэбдик, ыраас байылыат; сырал – итии, сылаас тыын сыдьаай. Сандал – сандаархай күннээх күүстээх тунал сырдыктаах көй сырал, көй сандал....
- Айыыларга хайыһыннарда
- Аан Дьааһын түмүгүн аахта (Тэрис “Айыы суола” кинигэттэн);
- Сэргэ иччитигэр алгыс
- Аал уот, сир-дойду иччилэрин айах тутан күндүлээтэ;
- Халлаарынан дабайан Аан Дьааһыҥҥа алгыһынан тиийдибит.
- Дьон төгүлүн бигэргэттэ. Албыны-көлдьүнү, дьайдары утары Аан Дьааһын Айыы атаратын тутан, күн сүлгүөрүн көтөҕөр туһугар Эллэй Эһэбит эппитин курдук итэҕэллээх буолуоххайыҥ, Өксөкүлээх Өлөксөй убайбыт үөрэппитин курдук үөрэҕи баһылыаҕыҥ, Алампа бэйээт алгыһын курдук сиэрдээх-майгылаах буолуоҕуҥ!
Алгыспыт нөҥүө дьиҥи килбэтэр Аан Дьааһыммыт Айыы быатын туттубут. Алыас!
Ыйбыт сэһэнин – Алампа айымньыларын Валентина Григорьена хааһахтан хостуур курдук, олус дириҥник ырытан сааһылаан кэпсээтэ. Улахан бэйиэппит, драматурбут, суруйааччыбыт Анемподист Иванович сарсыҥҥы сардаҥаҕа, кэлэр кэскилгэ киһи санаатынан тугу этиэн-тыыныан баҕарбытын туһунан, Үөһээ Айыыларга кыдаманы өрө көтөҕөрдүү, кубулҕан санаата суох улахан кэбиһиилээх оту туруорбут саҕа тэҥнээх, сэһэни кэлбит дьон иһийэн олорон иһиттилэр, элбэҕи биллилэр. Сэркээн сэһэнньиппитигэр ис сүрэхпититтэн махтанныбыт.
Айыы Итэҕэлбит ис хоһоонун улахан худуоһунньукпут Тимофей Степанов хартыыналара уруһуйунан кэпсииллэр-ипсииллэр. Онтон Айыы Итэҕэлбит ис хоһоонун суругунан Тэрис суруйбута. Иккилии кэбинэн сылдьарга Алампа үөрэҕэ баар. Лааһар олоҕун аргыһа Розалия Тимофеевна туомнарга куруук сылдьар. Онтон бу ыйдааҕы туоммутугар Тимофей Степанов олоҕун аргыһа Нина Егоровна сырытта.
Уххан балаҕанын туттан уонна Айыы Итэҕэлин сүнньүн билэр буолан ыйдааҕы туомнарбыт ис хоһооннонон олохтонон тахсан иһэллэр. Бу балаҕаҥҥа сахалыы санаалаах дьон атаҕа үктэнэр буолла.
Айыы итэҕэлигэр биирдиилээн киһи бэйэтин кyтa чөл, сүрэ күүстээх, отуора олохтоох буоларын тyhyrap харыстанар сиэри-туому, үгэһи өйдөөн-төйдөөн, санаан туран, тус бэйэтин такайар, үөрэтэр. Бy барыта саха омук норуот быһыытынан тыыннаах буолуутун, сайдыытын, чөл буолуутун мэктиэлиир.
Айыы Үөрэҕин тарҕатааччы Анна Холмогорова.
