Социалистическай Үлэ Дьоруойа төрөөбүтэ 110 сылыгар
Сэбиэскэй Сойуус саҕана дьон Сунтаар улууһун Тойбохой нэһилиэгин туһунан сөҕө-махтайа, олус ымсыыра истэллэрэ, хаһан эмэ тиийэн көрбүт киһи диэн ыра санаа оҥостоллоро. Ол курдук, ааспыт үйэ 50–80-с сылларыгар нэһилиэк “Эдэр натуралист” ыстаансыйатынан, сэдэх үүнээйилэрдээх Ботаническай уонна кыһыҥҥы садтарынан, сэдэх көтөрдөрдөөх, кыыллардаах тыыннаах муннугунан, кыраайы үөрэтэр, В.И. Ленин аатынан, «Норуоттар доҕордоһуулара», «Айылҕа дьиктилэрэ» түмэллэринэн бүтүн дойду үрдүнэн биллэрэ.
Ону барытын айылҕаттан тэрийэр-салайар дьоҕурдаах, сайдам санаалаах новатор, улахан педагог, Учууталлар учууталлара, Социалистическай Үлэ Дьоруойа Георгий Евдокимович Бессонов төрүттээбитэ. Бу сыл атырдьах ыйын 18 күнүгэр кини төрөөбүтэ 110 сыла буолар. Онон Тойбохойго олорон ааспыт сүдү киһини ахтан-санаан ааһыаҕыҥ.
Дьылҕа Хаан ыйааҕынан
Сахалыы иитиилээх нуучча норуотун чулуу уола Георгий Бессонов 1915 cыл атырдьах ыйын 18 күнүгэр Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтигэр Иркутскайтан төрүттээх Евдоким Георгиевич Бессонов уонна Ленскэйтэн төрүттээх Екатерина Артамоновна Авдеева алта оҕолоох дьиэ кэргэнигэр күн сирин көрбүтэ. Аҕата хорсунун иһин Георгиевскай кириэһинэн наҕараадаламмыт Нуучча-дьоппуон сэриитин уонна Гражданскай сэрии хоһуун кыттыылааҕа этэ. Кини Бүлүү эргин аан маҥнай төлөпүөн лииньийэтин тардыбыт дьонтон биирдэстэрэ, онон олоҕун Саха сиригэр анаабыт, улахан үтүөлээх киһи буолар.
Георгий Евдокимович, итинник үтүөкэн дьонтон үөскээн, сахалар ортолоругар улаатан, хайа да уустуктартан чаҕыйбат кытаанах санаалаах, мындыр толкуйдаах киһи буолан таҕыстаҕа. Элгээйи сэттэ кылаастаах оскуолатын, Бүлүү педтехникумун бүтэрбитэ, ол кэннэ 2-с Малдьаҕар, Сиэйэ оскуолаларыгар таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. 1935 сыллаахха Тойбохойго күргүөмнээх үлэтин саҕалаабыта, кэргэннэммитэ. Дьылҕа Хаан ыйааҕынан кэргэнэ эрдэ өлөн, оҕотун кытта аҥаардас хаалбыта, онтон кэмниэ кэнэҕэс бэйэтин курдук огдообо, икки оҕолоох саха нарын дьахтара Ксения Алексеевна Константинованы көрсөн ыал буолан, оҕо төрөтөн, барыта 10 оҕону улаатыннарбыттара. Кинилэр 61 сыл устата иллээхтик-эйэлээхтик, олус дьоллоохтук, нэһилиэк биир бастыҥ, сис ыалын аатын үрдүктүк тутан олорбуттара. Ксения Константиновна Тойбохойдооҕу эдэр натуралистар ыстаансыйаларыгар 1964 сылтан биэнсийэҕэ тахсыар диэри үлэлээбитэ.
2002 сыллаахха Г.Е. Бессонов уонна К.А. Константинова дьиэ кэргэнигэр «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык ыала» аат иҥэриллибитэ.
Сахабыт сирин аар-саарга аатырдаары
Георгий Евдокимович Тойбохойго көһөн кэлбит бастакы күнүттэн Орто дойдуттан барар бүтэһик күнүгэр диэри олоҕун бүтүннүү ыччаты иитиигэ, нэһилиэк сайдыытыгар анаабыта. Ол курдук, 1935 сыллаахха 20 эрэ саастаах эдэркээн уол, Тойбохой оскуолатын Карл Маркс аатынан пионер этэрээтин баһаатайынан үлэлии сылдьан, эдэр натуралистар-мичуринецтар куруһуоктарын, өрөспүүбүлүкэҕэ бастакынан тыыннаах муннугу, 1936 с. маҥнайгы кыраайы үөрэтэр түмэли, 1940 с. оскуола иһинэн бастакы уопут ыытар учаастагы тэрийбитэ. Ити кэмтэн ыла Бессонов саҥаттан саҥа саҕалааһыннаах, соһуччу арыйыылаах, сүҥкэн ситиһиилээх үлэтэ-хамнаһа, аата-суола өрөспүүбүлүкэ уонна Сойуус үрдүнэн элбэхтик иһиллэр буолбута.
Тойбохойдооҕу эдэр натуралистар ыстаансыйалара
Кини учууталлыыр, саабыстыыр кэмигэр оскуола оҕолоро уонна учууталлар Сойуус атын куораттарын оскуолаларын кытта тиһигин быспакка сибээстэһэллэрэ, сэрии кэннэ Москуба, Мичуринскай, Саратов курдук улахан куораттарга тиийэ араас таһымнаах быыстапкалары көрө, уопуттарын ыла лааҕырдарга сынньанан кэлэллэрэ.
1950 сыллаахха Георгий Евдокимович Тойбохой улуу сыһыытыгар арыыланан хаалбыт харыйа ойуурга «Парк-Дендрарий» диэн култуура уонна сынньалаҥ пааркатын тэрийбитэ. Бу паарка – билиҥҥэ диэри нэһилиэк ыһыах ыһар түһүлгэтэ, сөбүлээн сылдьар сирэ. 1957 сыллаахха Бессонов ити пааркаҕа сыста турар 36 гаалаах сиргэ өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы Ботаническай сады тэрийбитэ.
Кини туруорсуутунан 1952 с. кыраайы үөрэтэр түмэл дьиэтин тутуу саҕаламмыта, 1960 с. өрөспүүбүлүкэҕэ иккис “Хартыына галереята”, 1975 с. Саха сиригэр бастакы «Норуоттар доҕордоһуулара» түмэл, 1976 с. Саха сиригэр бастакы В.И. Ленин норуодунай түмэлэ, 1983 c. «Айылҕа дьиктилэрэ» түмэл тэриллибиттэрэ, Ленин пааматынньыга, болуоссата тутуллубуттара. Ити курдук Бессонов олоҕун хас биирдии күнэ халтайга барбакка, дьон өйүн-санаатын иитиигэ, нэһилиэк олоҕун тупсарыыга, сайыннарыыга анаммыта.
Нуучча чулуу уолаттарын салайыытынан
Георгий Бессонов дойду үрдүнэн биллибит тэрилтэтин тэрийиигэ Тамбов уобалаһыттан төрүттээх, аатырбыт И.В. Мичурин уолаттарга аналлаах гимназиятын, Тамбовтааҕы педагогическай институту бүтэрбит биолог-химик, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна Александр Дегтярев улахан үтүөлээҕин ахтан ааһар тоҕоостоох.
Александр Фёдорович 1954 сыллаахха Тойбохойго кэлиэҕиттэн 1978 сыллаахха Дьокуускайдааҕы эдэр натуралистар ыстаансыйаларыгар үлэҕэ ыҥырыллан барыар диэри Георгий Евдокимовичтыын эйэ дэмнээхтик, таһаарыылаахтык бииргэ үлэлээбиттэрэ, дьиэнэн өйөһөн-өйдөһөн олорбуттара.
Ити сылларга кинилэр быһаччы салайыыларынан уонна кыттыыларынан Тойбохой Ботаническай саадыгар киэҥ далааһыннаах күргүөмнээх үлэ барбыта. Ол курдук, кырыс сири тиэрэн 2800 улахан маһы уонна 2000 талах маһы олордуу, айылҕа уутун хомуйарга анаан 1,5 м кэтиттээх, 1 м дириҥнээх, 2550 м усталаах ханаабалары хаһыы, сибэкки дэлээнэлэрин, оҕуруот аһын үүннэрэр буолалары хорутуу ыытыллыбыта. Ону барытын күрүөлээһин, кырааскалааһын, эдэр натуралистары кытта үүнээйи олордон, араас хабааннаах уопуттары оҥоруу, соҕурууҥҥу үүнээйилэри сакаастаан сиэмэнэн ыһыы, үнүгэһинэн үүннэрии, харайыы, араас хайысхалаах түмэллэри тэрийии тэтимнээхтик барбыта.
Александр Федорович Георгий Евдокимович дьиэ кэргэнин кытта
Оскуола алын уонна орто сүһүөҕүн оҕото барыта кэриэтэ ыстаансыйа иһинэн үлэлиир куруһуоктарга кыһыннары-сайыннары сөбүлээн, тэрилтэ бэрээдэгин тутуһан сылдьаллара. Онно уһуннук сылдьыбыт оҕолор хайа да бэйэлээх ыарахан үлэттэн толлубат, тулуурдаах, үлэни сыаналыыр дьон буолан тахсыбыттара, ылбыт сатабылларын, үөрүйэхтэрин тус олохторугар туһаммыттара. Ол да иһин мантан элбэх учуутал, учуонай, салайар үлэһит үүнэн тахсыбыта.
Георгий Евдокимович уонна Александр Фёдорович оҕолоро, сиэннэрэ нэһилиэк олохтоохторун үгүс өттүн курдук, күн ахсын эмиэ итинник үлэҕэ уһуйуллан, куруһуоктарга сылдьан улааппыттара.
Кэнэҕэскини уһансыбыт сэмэй саллааттар
Георгий Бессонов ирбэт тоҥҥо Кавказ күөҕүн тэнитэр, сөҕүмэр мусуойдары тэрийэр, үлэһит дьон сүҥкэн ситиһиитин киэҥ эйгэҕэ көрдөрөр ыра санаата олохтоохтору үрдүккэ-сырдыкка кынаттыыра.
Кинилэр ортолоругар Георгий Евдокимович салайыытынан өр сылларга бэриниилээхтик үлэлээбит, кэнэҕэскини уһансан дьолломмут туруу үлэһиттэр бааллара.
Тэрилтэҕэ отут сыл кэриҥэ цветовод-садоводунан үлэлээбит, мусуойдары тэрийсиигэ, оҕолору кытта үлэҕэ элбэх сыраны-сылбаны ыыппыт Светлана Ивановна Дегтярева (Барашкова) долгуйан туран кэпсиир:
– 1977 с. үлэлии киирэрбэр эдэр натуралистар ыстаансыйалара 20 эрэ үлэһиттээх этэ. Эдэр–кырдьаҕас диэн арахсыбакка, «үрүҥ–хара» диэн үллэстибэккэ, дууһабытын ууран туран үлэлиирбит. Мусуойдар салгыы тэриллиилэригэр маляр, худуоһунньук-оформитель, экскурсовод, ботаническай сад үлэтигэр цветовод, садовод, овощевод, тыыннаах муннукка животновод да буолан ыларбыт. Георгий Евдокимовиһы истибэтигэр ытыктаан «оҕонньор» диэн ааттыырбыт. «Оҕонньор» сүрдээх ирдэбиллээх, быыччык буолара. Туох эмэ дьиэги булла да, хаттаан оҥортороро.
Тэрилтэ сүүнэ эбийиэктэрин маһынан оттоллоро, онон күһүн-саас кэлэктиип эр дьоно оттук мас бэлэмнииллэрэ. Саһаан туруоруутугар бары тахсарбыт. Георгий Евдокимович тэҥҥэ үлэлиирэ, сүрдээх дьээбэлээх, көрдөөх-нардаах буолара. Бырааһынньыктары, үгэс курдук, тэрилтэнэн оҕолуун, улахан дьоннуун бары бииргэ бэлиэтиирбит, куруһуок оҕолоругар эмиэ туспа тэрийэрбит. Онно Георгий Евдокимович, олус үөрэн туран, өрө көтөҕүллэн, үчүгэй үлэһиттэри, юннаттары чиэстиирэ.
Салайар да, саастаах да дьон үлэҕэ ис хаан бэриниилээх сыһыаннара биһиэхэ, эдэрдэргэ, үтүө холобур буолбута. Ол курдук, сэрии бэтэрээннэрэ Дагаринов Григорий Федотович (буҕаалтыр) уонна Кириллин Харлампий Константинович (мас ууһа), Саввинов Дмитрий Ильич (фотограф), Николаева Мария Петровна (остуорас), Иванов Лука Егорович (тырахтарыыс), Олесова (Максимова) Февронья Андреевна (хачыгаар), Саввинов Семён Гаврильевич (сопхуос), Самсонов Пётр Семёнович (мас ууһа) сырдык ааттарын умнубакка саната сылдьыах тустаахпыт.
Тус бэйэм бу сүрдээх үлэһит, ыраас суобастаах үтүөкэн дьону олус күндүтүк, махтана, суохтуу саныыбын. Кинилэри кытта Георгий Бессонов салайыытынан 27 сыл усталаах-туоратыгар санаабын ууран, сүрэхпинэн-быарбынан аһаран, сүгүрүйэр салайааччым олохтон барыар диэри эҥкилэ суох үлэлээбит дьоллоохпун. Ол тэҥэ эмиэ уһуннук кэргэним Геннадий Дегтярев (суоппар), куруһуок салайааччылара Александра Тихонова, Анна Бессонова, Валерий Саввинов, Валентина Бессонова, худуоһунньуктар Прокопий Бессонов, Николай Соловьев айымньылаахтык үлэлээбиттэрэ.
Онон нэһилиэк дьоно-сэргэтэ Тойбохойу албан ааттаабыт, суон сурахтаабыт Дьоруой Бессоновы сэргэ киниэхэ төһүү күүс буолбут тэрилтэ бастакы үлэһиттэрин, кырдьаҕастарын умнубакка кэриэстии, махтана сылдьалларыгар уонна хаалларбыт нэһилиэстибэлэрин харыстыылларыгар баҕарабын, – диэн Светлана Ивановна баҕа санаатын этэр.
Георгий Бессонов аатын, үлэтин үйэтитии
Социалистическай Үлэ Дьоруойа Георгий Евдокимович үтүмэн үтүөтэ, сүҥкэн үлэтэ барыта тыыннааҕар толору сыаналаммыт дьоллоох. Кини аатын, үлэтин үйэтитии 2001 сылтан саҕалаан тиһиктээхтик барбыта уонна бара турар. Ол курдук, тэрийбит мусуойдарын комплекса, нэһилиэк орто оскуолата, нэһилиэк уонна улуус киинин уулуссалара кини аатын сүгэллэр. 2005 с. Г.Е. Бессонов аатын ювелирнай алмааска иҥэрбиттэрэ. 2006 сылтан, СӨ Бэрэсидьиэнэ Вячеслав Штыров Ыйааҕынан, кыраайы үөрэтиигэ, эдэр натуралистар хамсааһыннарыгар, мусуой дьыалатыгар уонна экология култууратыгар ситиһиилээх биология, экология учууталларыгар, эбии үөрэхтээһин педагогтарыгар Г.Е. Бессонов аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ бэриллэр буолбута. Сыл ахсын өрөспүүбүлүкэтээҕи педагогическай «Бессонов ааҕыылара» билим-быраактыка кэмпириэнсийэтэ ыытыллар.
Г.Е. Бессонов кыргыттара Надежда Георгиевна уонна Анна Георгиевна «Выдающиеся люди республики» сиэрийэҕэ «Георгий Бессонов» диэн кинигэни бэлэмнээн таһаарбыттара. Георгий Евдокимович тыыннааҕар оскуола үөрэнээччилэригэр истипиэндьийэ туттарар үгэһин билигин оҕолоро уонна сиэннэрэ салгыыллар. Оттон атырдьах ыйын 18 күнүгэр төрөөбүтэ 110 сылынан кини тапталлаах Тойбохойугар кыыһа Анна Георгиевна салайыытынан оҕолоро уонна сиэннэрэ «Олох уонна Үлэ Дьоруойа» диэн быыстапканы тэрийэллэр.
Онон Дьоруой аата умнуллубат, Дьоруой аата тыыннаах.
Бэлэмнээтэ КҮНДЭЛИ.
