Ааспыт нэдиэлэ бүтэһик күннэригэр “Тыгын Дархан” эрэстэрээни 25 сыл устата салайан үлэлэппит Мария ГАБЫШЕВА көмүс ньээкэ уйатыгар сахалыы астаах сандалы тула, атах тэпсэн олорон, үлэтин-хамнаһын, олоҕун-дьаһаҕын туһунан бэрт уһуннук сэһэргэстибит. Киирээппин кытары, куукунатыгар ыҥыран саламаат буһарарга үөрэттэ. Үйэбэр саламаат буһара турар киһини көрбөтөх бэйэм, сахалыы ас-үөл маастарын тус үөрэтиитинэн саламаат буһарарга үөрэнэн, олус астынным.
М.Н. Габышева, 1993–2018 сылларга “Тыгын Дархан” эрэстэрээн дириэктэрэ, ССРС култууратын туйгуна, СӨ н/х-тын үтүөлээх үлэһитэ, “Аҕа дойдуга үтүөлэрин иһин" уордьан 2-с истиэпэннээх уонна “Үлэҕэ килбиэнин иһин” мэтээл кавалера, СӨ Бастакы Бэрэсидьиэнэ М.Е. Николаев аатынан “Өрөспүүбүлүкэ албан аата” пуонда лауреата, Нам улууһун, Ленскэй уонна 2-с Хомустаах нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо – эрэдээксийэбит бочуоттаах ыалдьыта.
Аҕам Кван-Эн-чу кэриэй омук бэрэстэбиитэлэ
1938 сыллаахха сэрии иннинэ Уус Алдан Баатаҕайыгар күн сирин көрбүтүм. Аҕам ханнык Кэриэйэттэн кэлбитэ биллибэт, Кван-Эн-чу Николай Дмитриевич диэн кэриэй омук киһитэ. Кини бастаан Уус Алдаҥҥа кэлбит, хантан, туох биричиинэнэн кэлбитин билэ сатаатым даҕаны булбатым. Хаһаайыстыбаннай кинигэҕэ “Уус Алдаҥҥа 1936 сыллаахха кэлбит” диэн суруллубут. Оччолорго Кэриэйэни дьоппуоннар сэриилээннэр, баҕар, бэлитиичэскэй матыыбынан күрээн кэлиэн эбэтэр туох эрэ дьыаланы оҥорон куоппут киһи буолуон сөп диэн сабаҕалыыбын. Ол кэмҥэ Арассыыйаҕа Приморьенан, Уһук Илининэн элбэх кэриэй кэлбитин Сэбиэскэй Сойуус Бырабыыталыстыбата араас сиринэн тарҕаталаабыт. Олус элбэх кэриэйи оҕуруот аһын олордор бырагырааманан Орто Азияҕа ыыталаабыттар.
Сотору кэминэн мин ийэбин, 18 саастаах эдэркээн тулаайах кыыһы, кэргэн ылбыт, онон балтыбыныын күн сирин көрбүппүт. 1940 сыллаахха Уус Алдантан өрүс уҥуор сытар Нам улууһун 2-с Хомустааҕар көһөн кэлэн олохсуйбуттар. Ол кэлэн, аҕам оҕуруот аһын үүннэрэр дьарыктаммыт. 2-с Хомустаахха хортуоппуйу олордуу мин аҕабыттан саҕаламмыт. Онон кини – оҕуруот аһын култууратын тарҕаппыт бастакы омук киһитэ. 2-с Хомустаахха дьон “сэрии кэмигэр кэриэй омук бэрэстэбиитэлэ кэлэн, оҕуруот аһын үүннэриини олохтоохторго тарҕатан, аччыктааһын суоҕун кэриэтэ этэ” диэн ахталлар.
Сталин өлүөр диэри (1953 с.) гражданствота суох буолан, оҕолоругар араспаанньатын биэрбэтэх. Онон Кван араспаанньа суох, тэнийбэтэх. Мин төрөөн, ийэм араспаанньатынан Ушницкая буолбуппун. Аҕабыт мин 4–5 саастаахпар арахсан, атын дьахтары кэргэн ылбыт. Ол эрээри бары биир нэһилиэккэ олорбуттар. Иккис кэргэниттэн биир кыыстааҕа 5 оҕоломмута, олохтон эрдэ барбыта. Оҕолоро Уус Алдан Тумулугар олороллор. Балтыбыт бэйэтэ хаста даҕаны кэлэн барбыта, үрдүк үөрэхтээх оҕо уһуйаанын үлэһитэ этэ. Урукку дьон араҕыстахтарына, бэйэ-бэйэлэрин кытта билсиспэт, чугаһаспат этилэр. Онон төһө даҕаны биир дэриэбинэҕэ олордорбут, аҕабытын ыраахтан эрэ көрөрбүт. Мэлдьи ходуһаҕа үлэлии сылдьар буолара.
Аҕабытыттан – иккиэбит. Балтым уһун кэмҥэ Эдьигээн улууһугар аангылыйа тылын учууталынан үлэлээбитэ. Билигин суох. Ийэм кэлин кэргэн тахсан, 3 оҕоломмута. Онон бииргэ төрөөбүт биэспит. Икки балтым эмискэ ыалдьан, суох буолбуттара. Быраатым 2-с Хомустаахха сүөһү-ас тутан олорор, кини арыытын, этин сиэн олоробут, биир быраатым миигин кытта олорор. Ийэм Анисия Ивановна Ушницкая – төрүт Уус Алдан, Баатаҕай олохтооҕо. Ыанньыксыт, НХСБ кыттыбыта, 70 сааһын ааһан баран өлбүтэ. Оччолорго тыа сирин олохтооҕо үксэ кэриэтэ сүөһүгэ уонна оҕуруокка үлэлииллэрэ.
Үйэ чиэппэрэ үлэлээбиппинэн киэн туттабын
50 сааспын туолан, биэнсийэҕэ тахсан баран, “Тыгын Дархан” эрэстэрээҥҥэ үлэҕэ ыҥырыллан кэлбитим. Бу үлэ – мин идэм буолбатах, олох билбэт эйгэм. Бэйэм култуура үөрэхтээхпин – бибилэтиэкэрбин, оттон үрдүк үөрэҕим – правовед. Үйэм тухары тэрилтэ салайааччытынан үлэлээбит буоламмын, сууту-сокуону, үлэ-хамнас сыһыанын билиэхпин наада диэн юридическайга, правовед идэтигэр үөрэммитим.
1993 сыллаахха күһүн бэрэсидьиэн управлениетын салайааччыта Б.Д. Слепцов миигин приёмҥа ыҥыран, куоракка киирдим. “Эйигин үлэҕэ ылаары гынабыт. М.Е. Николаев “өрөспүүбүлүкэ аһын-үөлүн, култууратын өрө таһаарыахтаахпыт, сахалыы тыыны биэриэхтээхпит, төрүт култуурабытын төнүннэриэхтээхпит” диэн ирдэбили туруорар, онон сахалыы эйгэлээх, төрүт астаах эрэстэрээни арыйан үлэлэтэр былааннаахпыт. Пуобар И.И. Тарбаховы эмиэ ыҥырабыт. Онно бэрэсидьиэн сөбүлэһиитинэн эйигин дириэктэринэн анаары гынабыт”, – диэтэ. Сөбүлэстим, инньэ гынан алтынньы 8 күнүгэр куоракка көһөн киирдим.
Биир үтүө күн кэлэктииби мунньан билиһиннэрдилэр. Онуоха үлэлии сылдьар дириэктэр Е.Н. Подрясова: “Эн уопсастыбаннай аһылыкка, эргиэҥҥэ даҕаны биир күн үлэлээбэтэххин уонна хайдах бу эрэстэрээни дьаһайа кэллиҥ?” – диэн ыйытта. Онно, дьэ, “бабат” дии санаатым уонна: “Кырдьык, анал идэм суох. Ол эрээри, саалаҕа тахсан дьону кытта алтыһыам, куукунаҕа ас астыам суоҕа. Мин эрэстэрээҥҥэ үлэлиир кэлэктииби тэрийиэхтээхпин, каадыры булуохтаахпын. Бэйэм сыалбын-сорукпун оннук көрөбүн”, – диэтим.
Бастаан үлэлиирбэр кэлэктииби, хайдах-туох дьон үлэлиирин үөрэппитим. Пуобардар син бааллар, оттон саалаҕа үлэлиир официаннар суохтарын кэриэтэ. Кылаабынай официаным – 7 кылаас үөрэхтээх, наһаа кырасыабай саха уола. “Кыламанынан оонньоон”, килийиэннэргэ тиийдэҕинэ, ууллан хаалаллара, тугу эрэ сэмэлиэхтэрин баҕардахтарына да, кыайан эппэттэрэ. Барменым парикмахер үөрэхтээх, эмиэ сүрдээх кырасыабай саха уола этэ. Ону “үлэһиттэри төһө кырасыабайдарынан көрөн ылаллар эбит дуу” диэх курдук санаа үөскээбитэ.
Онон, “саҥалыы тутуллар эрэстэрээҥҥэ омук дьонун кытта алтыһыыга аһылык култууратын киллэриэхтээх, аныгылыы көрүүлээх каадырдар наадалар” диэн, атыы-эргиэн, экэниэмикэ колледжыгар баран, каадыры иитии боппуруоһугар дуогабар түһэристим. Кинилэр миэхэ каадыры үөрэтэн-иитэн биэриэхтээхтэр. Пуобары, буҕаалтыры элбэҕи иитэн таһаараллар. Ол эрээри каадыр син биир тиийбэтэ. Оттон официаннары иитэн таһаарар үөрэх кыһата Дьокуускайга суоҕа. Онон саҥа эрэстэрээн тутуллан үлэҕэ киирэригэр хайаан даҕаны анал үөрэхтээх, “эрэстэрээн сервиһэ” диэн тугун билэр дьон баар буолуохтаахтар диэн санааттан, 3 ыйдаах куурус арыйдыбыт. 3 ый устатыгар “эрэстэрээн сервиһэ” диэн – дьону көрсүү, аһатыы, иһити сервировкалааһын, о.д.а. үөрэттэрдибит. Онно атыы-эргиэн, экэниэмикэ колледжын уһуйааччылара үлэлэстилэр. СГУ аангылыйа тылыгар преподавателэ А.А. Гольдманы ыҥыран, “дорооболоһор, дьону киирэн олоруҥ, менюну мантан талыҥ” диэн боростуой, күннээҕигэ туттуллар аангылыйа тылларын үөрэттэрдибит. Ол үөрэхпит сүрдээҕин туһалаабыта.
Эрэстэрээн аһыллыытыгар, 1995 сыл олунньу 23 күнүгэр 12 үлэһиттэммитим. Бу үлэһиттэри куоракка ыытыллар үлэ дьаарбаҥкатыгар баран, үрдүк уҥуохтаах, кырасыабай көрүҥнээх ыччаттары талан ылбытым. Омугумсук буолбатахпын эрээри, олоччу саха ыччатын талан үлэлэттим. Ол барыта саха дьоно кэллэхтэринэ, сахалыы саҥарыахтаахтар, наадаларын ыйыталаһыахтаахтар диэн толкуйтан саҕаламмыта.
Онон, дьэ, бу курдук үлэҕэ киирэн турабын. И.И. Тарбахов бу эрэстэрээҥҥэ үлэлии киириэн иннинэ: “Мин аһы астыахпын сөп. Ол эрээри салайар дьоҕурум суох, онон бэйэм билэр киһибин кытта үлэлиэхпин наада”, – диэн усулуобуйа туруорбута. Кинилиин мин Намҥа 30-тан тахса сыл устата уопсастыбаннай үлэҕэ бииргэ үлэлээбиппит. Мин – култуураҕа, кини – эргиэҥҥэ. Иннокентий Иннокентьевич ырыаһыт, хомусчут, оһуокайдьыт, дыраамаҕа оонньуур сүрдээх көхтөөх кыттааччы этэ. Кэргэнэ Антонина култуураҕа автокулууп сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Эмиэ ыллыыра. Чугастык билсэн, ыаллаһан, кинилэр уруу киэһэлэрин сынаарыйын бэйэм суруйан, тэрийбитим. Былырыын кыһыл көмүс сыбаайбаларын бэлиэтээбиттэрэ.
“Крыша” диэн өйдөбүлүм суоҕа
Биирдэ “Холбос” тэрилтэ үлэһитэ Тарбаахаптарга чэйдии олордохпутуна: “Эн хайдах М.Е. Николаев эргимтэтигэр киирэн үлэлии сылдьаҕыный, өссө тыаттан, ылбычча киһи киирбэт ээ. Кимий “крышаҥ?”” – диэн ыйытан соһутта. “Мээнэ киһи үлэлии киирбэт” диир, олох итэҕэйбэт. Мин оччотооҕуга “крыша” диэн өйдөбүлүм суох. Кырдьыгынан эттэххэ, куоракка билэр да дьонум аҕыйахтара. Онон үлэлии киирэрбэр, анал үөрэҕэ суох, биэнсийэлээх киһи анаммытыгар соһуйбут, сөхпүт киһи элбэх буолуохтаах.
Ити тэрилтэҕэ 25 сыл үлэлээн баран “адьас хорсун да эбиппин” диэн, билигин кэлэн саныыбын.
Түөрт бэрэсидьиэҥҥэ үлэлээбитим
Билигин дьылҕабар уонна бу эйгэҕэ миигин сыһыаран үлэлэппит салалтабар, чуолаан Б.Д. Слепцовка, махтанабын. Бу – киһи аайы бэриллибэт түгэн. Дьиҥинэн, тыаттан киирбит, кэнэн киһи буоллаҕым. Улахан амбицията суох, онно-манна сыста сатаабат, көнөтүнэн, хайдах баарынан, чиэһинэйдик үлэлээтим-хамсаатым. Кими да кытта бэрт былдьаспаппын, бэлиитикэҕэ орооспоппун. “Онон илдьэ сырыттылар дуу” диэх санаам кэлэр. 25 сыл үлэлиирим тухары ханнык да уопсастыбаннай үлэнэн дьарыктамматаҕым, үлэбин эрэ өрө тутар этим.
Онтон биэнсийэҕэ тахсан бараммын “үлэттэн атын сиргэ интэриэһинэй олох эмиэ баар эбит” диэн, дьэ, өйдөөтүм. Ол иһин билигин араас уопсастыбаннай түмсүүгэ сылдьан сэргэхсийэбин, үгүс дьону кытта билсэбин. Онон дьон үлэбин-хамнаспын сыаналаан, билигин дьиэҕэ олорор кэммэр бэйэлэригэр тардан, өйөбүл, көмө буолаллар, сэргэхситэллэр, санаабар санаа, күүспэр күүс эбэллэр, хайдах эрэ күүһүрбүт курдук буолабын. Нууччаларга бэргэн этии баар “Один в поле не воин” эбэтэр сахаларга “Соҕотох киһи суолу солообот” диэн. 25 сыл устата үчүгэй баҕайытык үлэлээн-хамсаан кэлбитим, ситиһиилэммитим, дойдубут, атын даҕаны тас дойдулар, үтүө-мааны дьонун кытта билсиһэн, үлэлээн кэлбитим – бу барыта дьонум-сэргэм, норуотум өйөбүлэ.
Олохтоох аһы-үөлү оҥорон таһаарааччылардыын бииргэ үлэлиирбит
Дуоһунастаах дьону көрсүү барыта анал боротокуол отделын үлэһиттэрэ (сал. З.В. Рожина) оҥорбут бэрээдэктэринэн барар. Ол курдук, “Туох дэлэгээссийэ кэлэн иһэрий? Сыала-соруга? Ханна сылдьыахтааҕый, онно биһиги оруолбут тугуй? Ханна аһатабыт биитэр атын сиргэ тиийэбит дуу” диэн буолара. Биһиги эрэстэрээммитин эрэнэн, барытын биһиэхэ тэрийтэрэллэрэ. Ону сүрдээх улахан сыанабыл курдук ылынарбыт. Уопсайынан, кэлэктиибим сүрдээх эппиэтинэстээхтик үлэлиирэ. Үрдүк сололоох ыалдьыттары Бырабыыталыстыба боротокуолга отделын үлэһиттэрэ, маны тэҥэ Куттал суох буолуутун хааччыйар сулууспа көрөн-истэн үлэлииллэрэ. Үлэлииргэ үчүгэй буолара. Ас-үөл менюта эрдэ оҥоһуллар, саньытаарынай бэрэбиэркэни толору ааһар. Анаалыс бөҕөтүн ылаллар.
“Тыгын Дархан” эрэстэрээн Саха сирин аһын-үөлүн оҥорон таһаарааччылары кытта ыкса үлэлиирбит. Ас үчүгэйин, хаачыстыбалааҕын аҕалаллара. Николай Соломов, Абыйга баһылыктаан олорон, таба тылын үрүсээккэ соһон кэлэр буолара. Хоту дойду салгыҥҥа хаппыт дьуухалата сымнаҕаһа, минньигэһэ туохха да тэҥнэспэт. Ол иһин этэбин – биһиги соҕотох буолбатах этибит диэн. Биһиги саха аһын үрдүк таһымҥа таһаарарбытыгар дойдубут дьоно-сэргэтэ, тэрилтэ салайааччылара бары олус харыстаан, эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһан, саха эрэстэрээнэ үрдүк таһымҥа тахсыбыта.
Үлэ көһүтүллүбэтэх түгэннэриттэн...
1994 сыл ыам ыйыгар Булуҥ оройуонугар Хотугу пуорумҥа бардыбыт. Мантан 200 киһи аһыыр иһитин-хомуоһун биилкэтигэр тиийэ илтибит. Онно баар саньытаарынай быраас “күөрчэҕи киллэрбэппин” диэтэ. Күөрчэх – былыр-былыргыттан саха норуотун сарсыардааҥҥы аһылыга. Билиҥҥи туругунан, мэдиссиинэ үлэһиттэрэ үөрэтэн “Это – кислородный коктейль” диэн ааттыыллар. Билигин балыыһаларга, бардарга бу аһылыгы мэлдьи биэрэллэр. Дьэ, инньэ гынан, саньытаарынай бырааспыт олох сөбүлэспэт. Ол да буоллар Тарбаахап сарсыарда оҥорон син биир сиэттэ. Эбиэт саҕана дьахтарбыт кэлбитигэр күөрчэҕи амсата биэрдибит. Амсайда уонна: “Наһаа да минньигэс эбит, сиэммэр илдьэн амсаппыт киһи”, – диэтэ. Тарбаахаптыын бэйэ-бэйэбитин көрсөн кэбистибит. Ити курдук төрүт, олохтоох аска бобуу эмиэ баар буолааччы.
Хойукка диэри кэтэһиилээх – Бүлүү балыга
1996 сыл, Бэрэсидьиэн М.Е. Николаев Саха сирин бааһынай хаһаайыстыбаларын салайааччыларын кытта көрсүһүүтэ.
Михаил Ефимович олохтоох аһы-үөлү ыалдьыттарга киэн тутта кэпсиирэ, билиһиннэрэрэ. Ол иһин остуолга ууруллубут ас хантан, кимтэн кэлбитин ыйан, суруйар буоларбыт: Таба тыла – Усуйаана, күөрчэх – Амма, хатыыс – Булуҥ, сугун – Эдьигээн, о.д.а. Биирдэ оннук көрсүһүүгэ Бүлүү пиэрмэриттэн: “Оттон эн аатырбыт собоҥ ханна баарый?” – диэн ыйытта. Киһитэ кытаран баран олордо. Онтон тохтобул буолбутугар биһиэхэ кэлэн: “Тоҕо сайаапка түһэрбэтэххитий? Аныгыскыга хайаан да менюгутугар анаан ыытыаҕым” – диэн эрэннэрдэ. Ол кэннэ сайаапка түһэрбиппит да – биллибэтэҕэ.
Кэриэйдэр: “Цивилизация таарыйбатах дьоно”
1995 сыл. Бэрэсидьиэн М.Е. Николаев Саха сиригэр Арассыыйа кыраныысса таһыгар посолларын ыалдьыттата ыҥырда. Кинилэр ортолоругар Георгий Кунадзе диэн Соҕуруу Кэриэйэ посола, биһиги национальнай куукунабытын наһаа сөбүлээбитэ. Иннокентий Тарбаахап биһигини: “Сеулга ыҥырдахпына, нуучча куукунатын бэстибээлин тэрийэн ыытыаххыт этэ дуо?” – диэн ыйытта. Биһиги үөрүүнэн сөбүлэстибит. Онон балаҕан ыйын 18 күнүттэн алтынньы 4 күнүгэр диэри “Новотель” диэн Сеул куорат аатырбыт эрэстэрээнигэр сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри үлэлээн, улахан уопут ылбыппыт.
Онно күлүүлээх, эмиэ да кыбыстыылаах түгэннэр бааллара. Биир күн Иннокентий Иннокентьевич “бүгүн араас начыыҥкалаах бэрэски буһарыахпыт, мин тиэстэтин охсуом, эн оҥороор” диэтэ. Тиэстэтин илиитинэн мэһийэн киирэн барда, кэриэй пуобардара ону көрөн соһуйдулар уонна “тиэстэ мэһийэр иһит баар, онно оҥоруоххун” дэстилэр. Онуоха Иннокентий кыбыһыннар да “бэйэм илиибинэн оҥорорбун астынабын” диэтэ. Аны мин бэрэски тиэстэтин тэнитээри бөлүөк көрдөөтүм. Өйдөөбөтүлэр, нэһиилэ булан биэрдилэр. Тэнитэн эрдэхпинэ, пуобар дьахтар тиэстэбин ылла да туох эрэ тэрилигэр укпутугар начаас ыккардыгар наадалаах пуормабыт оҥоһуллан таҕыста. Оннук тэриллэри дойдубутугар көрбөтөх буоллахпыт. Борщ оҥорорбутугар эмиэ биир анекдот. Сүбүөкүлэни хахтаары илиим кып-кыһыл буолла. Ону көрөн, эрэһиинэ бэрчээкки аҕалан биэрдилэр. Оччолорго манна эрэһиинэ бэрчээкки диэни харахтыы илик этибит. Дьэ, ити курдук көрүдьүөстэнэн, ардыгар кыбыстыылаах балаһыанньаҕа киирэн, 20-чэ хонук бэркэ үлэлээбиппит. Биһигини илдьэ сылдьыбыт арыалдьыппыт “кэриэйдэр эһигини цивилизация таарыйбатах дьоно кэлбиттэр” дэһэллэр диир.
Оччолорго, 90-с сыллар ортолоругар, оннук таһымнаах уопсастыбаннай аһылык тэрилтэлээх этэ, биһиги дойдубут. Оттон билигин олох атын хартыына: үрдүк таһым, хааччыллыы барыта баар.
Путин Саха сиригэр сырыытыттан...
2006 сыл тохсунньутугар В.В. Путин Саха сиригэр кэлбитэ. Онно “Чочур Мураан” туристыыр комплекска, “Орто дойдуга” тиийэ сылдьыа уонна бэйэҕит эрэстэрээҥҥитин көрүнүҥ, аскытын-үөлгүтүн бэлэмнээҥ” диэн буолла. Бырабыыталыстыба 1-кы №-дээх дьиэтигэр, 4-с этээскэ, боротокуолга олоҕуран, 12 киһиэхэ остуол тардылынна. Кэбиниэт хаһаайынын испииһэккэ киллэрбэтилэр. Федеральнай харабыл сулууспата (ФСО) испииһэги оҥорор. Ону биһиги “кэбиниэт хаһаайына баар буолуохтаах” диэммит, 13-с олоппоһу киллэрэн ууран кэбистибит. Киэһэтигэр ол сулууспа дьоно кэлэн, олоппоһу төттөрү ыллардылар.
Сарсыныгар Путин кэлиэхтээх кэмигэр бэлэмнэммит остуолтан икки персона иһити ылан, “иккиэйэҕин аһыыллар” диэн В.А. Штыров кэбиниэтигэр илдьэ бардылар. Бэттэх кэтэһэн турар дьон, ол иһигэр М.Е. Николаев, олорон аһаан бардылар. Сотору буолаат, Путиннаах Штыров төттөрү остуолга кэлэн олордулар. Иһиттэрин илдьэ барбыт буоланнар, кинилэр иннилэригэр прибор суох. Хата, дьолго, биһиги атын остуолга саппаас иһит-хомуос ууран кэбиспиппит – онтон ылан, уурталаан биэрдибит.
Путин түргэн баҕайытык аһаата, собо миинин истэ уонна “университекка барыахтаахпын” диэн баһыыбалаан, туран эрдэҕинэ, мин хорсуммун киллэрэн тиийэн: “Эһиэхэ анаан таба тылын буһардыбыт, ону, баһаалыста, боруобалаан көрүөххүт дуо?” – диэн көрдөстүм. Ону, хата, остуолга төттөрү кэлэн олорбутугар Иннокентий Иннокентьевич тыл аҥаарын тэриэлкэтигэр ууран биэрдэ, ону сиэтэ уонна “баһыыба, хаһаайка” диэн махтанна. Мин Саха сиригэр өссө кэлэ сылдьарыгар ыҥырдым.
Кыргыыс омук киэн туттуута – бараан төбөтө
1996 сыл. Ыам ыйа. Бишкек куоракка Бэрэсидьиэн Акаев резиденцията.
Саха сирин бэрэсидьиэнэ М.Е. Николаевы көрсөн остуол тэрийдилэр. 60-с сыллардааҕы таһымнаах остуол сервировката, иһит-хомуос судургу, астарын, сүрүннээн, кыра пиалаларга кутан бэлэмнээбиттэр. Акаев приёмугар астарын сүрүн “фишката” – бодунуоска ууруллубут бараан төбөтө. Ону кэритэ сылдьан, ыалдьыттарга биир-биир амсаттылар.
Онтон нөҥүө күнүгэр Саха сирин дэлэгээссийэтэ остуол тартыбыт. Мантан илдьэ барбыт сахалыы оһуордаах, күөх өҥнөөх сукуна ыскаатары тэлгээтибит. Кытай тэриэлкэлэрин үрүт-үөһэ уураммыт, аспытын-үөлбүтүн, оҕуруот астарын уурталаатыбыт. Кыргыыстар киэннэриттэн олох атын таһым буола түстэ. Иннокентий Тарбаахаптыын илдьэ барбыт хатыыспытын бүтүннүү буһаран, кырасыабайдык киэргэтэн көлүөһэлээх остуолунан анньан киллэрбиппит.
Кымыс оннугар кефир
1995 сыл. От ыйа. РФ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлэ В.С.Черномырдин “Михаил Светлов” теплоходунан күүлэйдии барыахтаах. Уу тырааныспарын бырааһа Николай диэн саха киһитэ “кымыһы киллэрбэппин, киэр гыныҥ” диир уонна тыраабынан киирэн иһэн, Тарбаахаптыын бурайса сыстылар. Инньэ гынан охсуһа сыһан, кымыспытын син биир киллэрдибит. Черномырдин көмөлөһөөччүтэ: “Салайааччыбыт иһэ-үөһэ ыарыйдаҕына, ким эппиэттиир? Эн дуу, мин дуу? Манна илиитэ баттаа, мин боптум, ону эн толорбоккун!”, – диэн көмүскэнэн илии баттатаары, тэтэрээттээх батыһа сылдьар. Ону мин: “Если наш президент попросит угостить гостя кумысом, я должна подать”, – диибин. Онуоха киһим: “Эһиги бэрэсидьиэҥҥит кымыһы бэйэтэ истин, оттон Виктор Степановичка кефирдэ кутан биэриҥ”, – диир. Мин саҥарбаппын. Хата, дьолго, ким даҕаны “кымыһы кутуҥ” диэбэтэ. Инньэ гынан кымыстаах кефирбитин бэлэмнээн олорон туттубатыбыт.
* * *
1999 сыллаахха Чувашия Бэрэсидьиэнэ Н.Фёдоров кэлэ сылдьыбыта. Иккис этээскэ аһата сылдьабыт. Эмис да эмис сылгы ойоҕоһун олус сөбүлээн сиир. Мин аһылык кэмигэр сотору-сотору киирэн, ким туохха наадыйарын көрөн-истэн тахсар идэлээхпин. М.Е. Николаев, кэҕис гынан, миигин ыҥыран ылла уонна: “Сылгыгыт этэ баар дуо, Н.Фёдоровка сөмөлүөккэ уган биэриҥ эрэ”, – диэтэ. Куукунаҕа тахсаммын, Тарбаахапка “Киэсэ, ойоҕос наада буолла, Чувашия бэрэсидьиэнэ барарыгар биэрэн ыытар үһүбүт” диэтим. Ону кытта Киэсэ “Бүтэһигин биэрбитим уонна суох ээ” диэтэ. Мин саалаҕа төттөрү киирдим, хата, дьолго, остуол биир өттүгэр сиэниллибэккэ, тыытыллыбакка турар сылгы ойоҕоһо турарын иһити сыҕарыппыта буолан, сэрэнэн суулаан, илдьэ таҕыстым. Уонна суоппарга биэрэн ыыттыбыт.
Ити курдук соһуччу оҥоһуллар түгэн баар буолара.
Атах тэпсэн олорон сэһэргэстэ Саргылаана БАГЫНАНОВА.
