Карл Байкалов – Саха сиригэр Гражданскай сэрии биллиилээх кыһыл хамандыыра. Оччотооҕу сахалар кинини олус ытыктыыллара, эрэпириэссийэҕэ түбэһэн, “норуот өстөөҕө” аатыран олордоҕуна, көмөлөһө сатыыллара. Билигин кини аата умнуллан эрэр. Дьиҥэр, кини – Саха автономиятын олохтоспут дьонтон биирдэстэрэ.
Элбэх өлүү тахсыаҕын тохтоппута
Саха сиригэр Гражданскай сэрии уота түргэнник умуллубутугар, саха норуотугар улахан охсуута суох, аҕыйах сиэртибэлээх барбытыгар К.К. Байкалов үтүөтэ олус улахан. Гражданскай сэриигэ кыһыллартан, үрүҥнэртэн уонна олохтоох нэһилиэнньэттэн 3000 кэриҥэ киһи суох буолбута. Итини таһынан сылгыны, ынах сүөһүнү, аһы-үөлү, таҥаһы-сабы кыһыллар да, үрүҥнэр да нэһилиэнньэттэн былдьаан ылаллара. Ол түмүгэр хоргуйан өлүү эмиэ баара.
Гражданскай сэрии уота Саха сирин хас биирдии ыалын таарыйбыта. Ол курдук, ийэм өттүнэн хос эһэм, Арҕаа Хаҥалас улууһун Булгунньахтааҕын олохтооҕо, 85 саастаах Саввин Миитэрэй оҕонньору кыһыллар өлөрбүттэрэ. Эбэм убайа В.С. Гаврильевы уонна бастакы кэргэнэ А.Сергееви сэбиэскэй былааһы утары турбут бастаанньыстар “ревком” диэн, буруйдаан өлөрбүттэрэ. Аҕам аймаҕыттан Аммаҕа Пестерев Кузьма диэн 17-лээх хомсомуол уолу – бастаанньыстар, аҕата Пестерев Баһылайы-Баачааны кыһыллар өлөрбүттэрэ. 1925 с. суолтан булбут кыранааталара алҕас эстэн, Пестерев Тэрэнтэй быраатыныын уонна Эмис икки олохтооҕо өлбүттэрэ. Онон Гражданскай сэрии уота, сахалар төһө да ыраах алаастарга, үрэхтэргэ куота сатаабыттарын иһин, син биир ситэн сиэбитэ.
К.К. Байкалов Гражданскай сэрии уотун умулларан, сахаларга улахан үтүөнү оҥорбута. Оччотооҕу кэм дьоно бары итини бэлиэтииллэрэ.
Сэбиэскэй былаас саха омук олоҕун тупсарар бастакы хардыыларыгар К.К. Байкалов эмиэ улахан кылааттаах.
Өрөбөлүүссүйэни өйөөбүт ыал
Карл Байкалов 1886 с. тохсунньу 2 күнүгэр Латвияҕа, Рига куорат анныгар баар дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. Аҕата Карл Вильгельмович Некундэ – пиэрмэр, ийэтэ Дора Яковлевна пиэрмэр кыыһа этилэр. Кинилэр 5 уолу, 1 кыыһы төрөтөн улаатыннарбыттара.
Карл 10 сааһыттан бостууктаабыта уонна икки кылаастаах оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ. 1897 с. төрөппүттэрэ, Ригаҕа көһөн, собуокка үлэлии киирбиттэрэ. Некундэ дьиэ кэргэнэ бары өрөбөлүүссүйэҕэ кыттыбыттара. Карл 4 кылаастаах училищены үөрэммэккэ (экстерн), эксээмэн туттаран бүтэрбитэ.
1905 с. өрөбөлүүссүйэҕэ кыттыбыта. 4 төгүл араас болдьоххо тутуллан хаайылла сылдьыбыта. 1911 с. сааһыары тутуллан, Саха сиригэр көскө ыытыллыбыта. Кэлэн иһэн, ыалдьан Иркутскайга хаалбыта. 1916 с. болдьоҕо бүтэн босхоломмута. Аҕалаах ийэтэ бырааттарын кытта Иркутскайга, киниэхэ, көһөн кэлбиттэрэ. 1918 с. бары кыттыһан кыһыл бартыһаан этэрээтин тэрийэн баран, Карл Байкаловы хамандыырынан талбыттара.
1919 с. Байкалов этэрээтэ Н.А. Каландаришвили этэрээтин кытта холбоспута. Ити сыл Карл Карлович араспаанньатын Некундэттэн Байкалов диэн уларыппыта. Карл Байкаловы контрразведка начаалынньыгынан анаабыттара. Бурятияҕа, Монголияҕа, Иркутскай күбүөрүнэтигэр элбэх кыргыһыыга хамыһаарынан уонна көмөлөһөөччүнэн Сергей Широких-Полянскай буолбута. Үрүҥнэри кыайыыга улахан кылаатын иһин К.К. Байкалов Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыта.
Бырааттара араас дьылҕаламмыттара: Александр 1919 с. Байкал таһыгар сэриигэ өлбүтэ, Фриц уонна Павел 1937 с. эрэпириэссийэлэнэн ытыллыбыттара. Янис (Иван Жарных) 1923 с. Амманы Пепеляевтартан босхолооһуҥҥа өлбүтэ, Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыта.
Өрөспүүбүлүкэни төрүттэспитэ
1922 с. сааһыары Сибревком этиитинэн, 5-с Армия Реввоенсоветын бирикээһинэн К.К. Байкалов тоһуурга өлбүт Н.А. Каландаришвили оннугар Саха күбүөрүнэтин уонна Хотугу кыраай сэбилэниилээх күүстэрин кылаабынай командующайынан анаммыта.
Кини быһаччы салайыытынан Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы утары өрө туруу, Пепеляев генерал сэриитэ, Ньылхан тоҥустарын өрө туруулара, конфедералистар хамсааһыннара кылгас кэм иһигэр эйэлээхтик тохтотуллубуттара. Сэбиэскэй былааһы утарааччылары Байкалов туруорсуутунан 3 төгүл амньыыстыйалаабыттара. Саха Автономнай Өрөспүүбүлүкэтэ олохтоммута. Карл Байкалов Ревком, Саха АССР Бүрүсүдьүүмүн, Саха сиринээҕи хомуньуус баартыйа обкуомун чилиэнинэн талыллан үлэлээбитэ. Араас мунньахха, сийиэскэ өрөспүүбүлүкэни сайыннарар элбэх этиини киллэрбитэ. Олортон биирдэстэрэ Саха сиригэр байыаннай оскуола арыллыыта уонна авиация сайдыыта буолар.
Саха АССР Бырабыыталыстыбатын туруорсуутунан, К.К. Байкаловы Кыһыл Знамя иккис уордьанынан наҕараадалаабыттара уонна ЯЦИК аатыттан икки анал бэлиэни туттарбыттара.
1925 с. сааһыттан 5-с аармыйа байыаннай трибуналыгар бэрэссэдээтэллээбитэ. 1926 с. олунньуга Москубаҕа Хотугу норуоттар кэмитиэттэригэр үлэлээбитэ. 1927 с. Саха АССР Бырабыыталыстыбатын солбуйааччынан анаммыта. П.В. Ксенофонтов салайааччылаах конфедералистар хамсааһыннарын тохтотор “Тройка” чилиэнинэн анаммыта.
Бу кэмҥэ обкуом сэкирэтээрэ этэ.
1929 с. Уһук Илиҥҥэ леспромхоз дириэктэринэн ананан барбыта. 1932 с. атырдьах ыйыгар Саха АССР обкуомун көрдөһүүтүнэн, “Якутлестрест” дириэктэринэн төттөрү кэлбитэ.
Эрэпириэссийэ балыырыгар
1937 с. балаҕан ыйын 11 күнүгэр НКВД-лар тутан, Дьокуускай түрмэтигэр хаайбыттара. Ити саҕана өрөспүүбүлүкэ маҥнайгы салайааччылара Ойуунускай, Аммосов уонна да атын эппиэттээх үлэһиттэр тутуллан хаайыыга олороллоро.
Ити кэмҥэ НКВД-лар Саха сиригэр Аммосовтаах Ойуунускай 1920 с. тэрийбит «Антисоветскай киин бастаанньа ыстааба» диэн ааттаах контрреволюционнай «саагыбардарын» арыйан, «күннээн» сылдьар кэмнэрэ этэ.
К.К. Байкаловы сууттаабыт докумуоннарыттан көстөрүнэн, 20 төгүл доппуруостаабыттар. Буруйдаабыт боппуруостара:
1. Саха сиригэр кэлээт, Байкалов Ойуунускайдаах Аммосовы кытта булсан, сэбиэскэй былааһы утары үлэни ыыппытынан барбыт. Ол курдук, эйэлээх бэлиитикэни ыытыынан саптынан, бандьыыттары амньыыстыйалаан босхолоппут, кыһыл бартыһааннары террорга буруйдаабыт. Баайдартан аттары, ынахтары, аһы-үөлү, таҥаһы-сабы былдьыылларын боппут (реквизиялыылларын).
2. И.Я. Строд бандьыыттары кытта сирэй көрсөн кэпсэтэрин билэ-билэ боппотох. Бэл диэтэр, конфедералистар өрө турууларын тохтотон баран, Строд Боссоойко курдук өрө турааччыны дьиэтигэр ыыппытыгар кыһамматах.
3. Быраата Жарных Иваны өлөрбүт Пепеляев икки эписиэрин тус бэйэтэ өлөрбүт (самосуд).
4. 5-с аармыйа командованиета боппутун истибэккэ, сэбиэскэй былааһы өрө турааччылары утары бэйэтин былаанынан сэриилэспит (Төхтүр, Никольскай уо.д.а. сэриилэр), сахалартан Якнарревдот этэрээтин тэрийбит, Ньылхан тоҥустарын уонна конфедералистар буруйдарын сымната сатаабыт.
5. Ревтрибунал бэрэссэдээтэлинэн олорон, Өлөөн оройуонугар, Кирбэйгэ бандьыыттар өрө турууларын “иирээки киһи дьыалата” диэн саппыт. Контрреволюцияҕа буруйдаммыт урукку бандьыыттары босхолообут.
6. Ньылханы, Охуоскайы, Айааны Саха сиригэр холбуур наада диэн туруорсубут.
7. Ойуунускайдааҕы кытта дьоппуоннардыын сибээс олохтоон, Саха сирин онно холбуурга үлэлэспит.
8. Биир мунньахха Германияны утары уһун уонна ыарахан сэрии буолуо диэн кэпсээбит.
9. Дьокуускайга хас да хонтуораны уматыыга кыттыспыт.
Билинни кэм дьонугар итинник олоҕо суох буруйдааһын – хой баһын туойар акаары быһыы. Оччотооҕуга, былаас иһин кытаанах охсуһуу бара турар бэлиитикэ кэмигэр, сокуон эмиэ кытаанах ирдэбиллээҕэ. Дьон да үксэ итинник бутуурдаах боппуруостары, буруйдааһыннары кыайан өйдөөбөт, ылыммат этэ. Ол эрээри НКВД-лар сыаптаах ыт курдук норуот өстөөхтөрүн түүннэри-күнүстэри көрдүүллэрэ. Ойуунускай, Аммосов, Байкалов хайдах норуот өстөөҕө буолуохтарай диэн саарбахтааһын, судургу да ыйытыы хаайыыга тиэрдэрэ.
Икки туомнаах өйдөбүнньүк кинигэҕэ суруллубутунан, эрэпириэссийэ кэмигэр Саха сиригэр барыта 7424 араас саастаах, идэлээх дьон суорума суолламмыттар.
К.К. Байкалов хаайыыга араас эрэйи-муҥу барытын тулуйбут, кими даҕаны уган биэрбэтэх. 51 сааһыгар тутуллан баран, 7 сыл устата хаайыыга сыппыта. Буруйдааҕынан билиммэтэх, араастаан сордообуттарын-муҥнаабыттарын тулуйбут. Үстэ сууттанар уонна үстэ суут ыйааҕын көтүртэрэр. 1938 с. муус устар 2 күнүгэр “контрреволюционнай аҕытаассыйаны ыыппытын иһин” диэн сымыйанан буруйдаан, 7 сыл хаайыыга ыыталлар.
Бүтэһик суута 1940 с. муус устар 25-тэн ыам ыйын 28-гар диэри буолбут. Кинини кытта Саха АССР обкуомугар уонна Бырабыыталыстыбатыгар үлэлээбит 25 киһи сууттаммыт. Олор истэригэр: П.М. Певзняк, С.М. Аржаков, А.Г. Габышев, Н.С. Варфоломеев, А.Ф. Бояров, Н.Д Кривошапкин-Субуруускай уо. д.а. бааллара.
Суут 16 киһини ытарга, атыттары араас болдьоххо хаайыыга ыытарга бириигэбэрдээбит. К.К. Байкалов 10 сыл хаайыыга ыытыллыбыт. 1941 с. балаҕан ыйын 10-гар болдьоҕун 5 сылга диэри кылгаппыттар.
Мэҥэ сиригэр көмүллүбүтэ
Кэргэнэ Елена Иннокентьевна Москубаҕа баартыйа Киин кэмитиэтигэр суругар 100-тэн тахса киилэлээх доруобай киһи хаайыыттан 48 киилэлээх ыарыһах буолан тахсыбытын суруйбут.
1944 с. хаайыыттан тахсаат, доҕоро Тит Егорович Сосин 1935 с. арыйбыт Абалаахтааҕы грязелебницаҕа кылаабынай бырааһы хаһаайыстыбаннай боппуруоска солбуйааччынан үлэлиир. Кэргэнэ Елена Иннокентьевна ыстаарсай сиэстэрэнэн киирэр.
Уоллара Лев оскуолаҕа үөрэнэрэ. Суолаҕа Юлиан уонна Карл диэн игирэ уолаттарданаллар. Лев, мединституту бүтэрэн баран, СГУ-га өр сыл дассыанынан сылдьыбыта, 1990 с. өлбүтэ, икки уоллаах.
Игирэлэртэн биирдэстэрэ Карл пограничник, полковник буолар, иккис уол Юлиан – худуоһунньук.
Бастакы кэргэниттэн иитиэх уола Матвей Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттан, икки сөмөлүөтү суулларар. 1947 с. Ми-1 бөртөлүөтү боруобалыы сылдьан саахалга өлбүтэ.
Суолаҕа олорон, биллиилээх устуорук учуонай В.Н. Чемезов көрдөһүүтүнэн уонна обкуомтан И.Н. Винокуров көҥүллээһининэн, икки ахтыы кинигэни суруйбута
Карл Карлович 1950 с. атырдьах ыйын 8 күнүгэр олохтон туораабыта. Олохтоохтор кинини Улахан Сайылыкка доҕоро Тит Егорович Сосины кытта сэргэстэһэ уҥуох туппуттара. Өлүөн иннинэ кэриэһин: «Латвияҕа миигин ким да билбэт. Саха сиригэр билэллэр, ытыктыыллар. Баҕар, хойут, хаһан эмэ сымыйа балыыр буруйдааһын сотуллуо, мин аатым ырааһырыа. Бу киэҥ сырдык алааска көмүллэ сытаммын, сахалар олохторо тупсарыттан үөрүөм. Сахалар саҕа үтүө дьон суохтар. Онон миигин манна көмөөрүҥ», – диэн эппит. К.К. Байкаловы оччотооҕу сэбиэскэй былаас бобуутунан, олохтоохтортон аҕыйах киһи судургутук сиргэ кистээбиттэр.
Кэргэнэ Елена Иннокентьевна суруйбутунан, К.К. Байкалов норуот өстөөҕө аатыран, онтон улахан хом санаалаах Орто дойдуттан барбыт.
1956 с. тохсунньу 13 күнүгэр сымыйа буруйдааһыҥҥа түбэспит диэн кырдьыга тахсан реабилитацияламмыта.
Владимир ПЕСТЕРЕВ,
устуоруйа билимин хандьыдаата.
