“Таанньам эдэригэр сигилдьитэн хаамара, тутара–хаптара нарыҥа–намчыта, көстөр дьүһүнүнэн кэрэтэ, көнөтө, уһуна, лоп бааччы саҥарара, майгыта–сигилитэ бүүс–бүтүннүү дууһабар олус истиҥник, сылаастык киирбитэ”, – диэн СӨ бэлитиичэскэй диэйэтэлэ Климент Егорович ИВАНОВ соҕотох тапталын, оҕолорун ийэтин, 60 сыл бииргэ олорбут олоҕун аргыһын туһунан олус да истиҥник этэр. Кини олоҕун аргыһа кимин–тугун бу диэн соччо билбэппит. Оччотоҕу бөдөҥ салайааччылар ойохторо, норуокка биллибэккэ–көстүбэккэ сылдьан, сыччах кэргэттэригэр бэриниилээх тыыл буолалллара. Ивановтар сүрэхтэрин холбоон ыал буолбуттара бу күннэргэ 60 сыла. Түгэни туһанан, 92 сааһыгар үктэммит Татьяна Ивановнаны кытары атах тэпсэн олорон кэпсэтэбит.
–– Татьяна Ивановна, тапталлаах кэргэҥҥин кытары сүрэххитин холбоон ыал буолбуккут 60 сыла эбит. Климент Егорович курдук бөдөҥ салайааччы олоҕун аргыһа ким буоларын ааҕааччыларбыт билиэн баҕараллара сэрэйиллэр. Бука диэн, бэйэҥ, төрдүҥ туһунан билиһиннэриэҥ буолаарай.
–– Мин Кэбээйи улууһун 1 Лүүчүнүттэн төрүттээхпин. Аҕам Саввинов Иван Семенович барахсан ийэтэ өлөн хаалан, 8 саастааҕар тулаайах хаалбыт. Инньэ гынан ыалга үлэлиир убайын батыһан сылдьыбыт. Дьиҥэ, кини эһэтэ Никииппэр Ньукулаайап диэн Орто Бүлүү кулубата эбит. Эбэм ол кулуба кыра кыыһа, бэрт эдэриттэн ыарыһах эбитэ үһү. Аҕам Орто Бүлүүгэ Хампаҕа киирэн икки кылааһы бүтэрбит буолан сахалыы, нууччалыы ааҕар, суруйар үөрэхтээх киһи буолбут. Ким үөрэттэрбитин билбэппин, ол кулуба эһэтэ үөрэттэрбит буолуон сөп. Инньэ гынан үөрэхтээх киһи буолан Кэбээйигэ үп салаатыгар үлэлээбитэ. Дьокуускайга передовиктар мунньахтарыгар кэлэ сылдьыбыта. Өрөспүүбүлүкэ үбүн салаатыгар үлэлиир үлэһиттэр бары хаартыскаҕа түспүттэрэ баар этэ. Ол кэннэ нолуок ааҕынынан, балык собуотун соҕотуопкатын хомуйар, көрөр–истэр бэрэстэбиитэлинэн, дойдутугар сэбиэтинэн, сэбиэт сэкирэтээринэн үлэлээбитэ. Ийэм Саввинова Татьяна Алексеевна диэн, төрөппүттэрэ (эһэлээх эбэм) биһиги улаатыахпытыгар диэри бааллара. Ийэм аҕата дьоммун ыал оҥоттоон, көрөн–истэн үлэлэппит. Холкуос бэрэссэдээтэлин иккис хомуурга ылбыттарын кэннэ, 1942 сылтан сэрии бүтүөр диэри холкуоска бэрэссэдээтэллээбит. Ийэм оҕо сылдьан үөрэммэтэх эрээри улаатан баран үөрэммит. Онон кинигэ ааҕар, ону–маны бэлиэтэнэр этэ. Дьиҥэ кыанар ыал эбиттэр, ол гынан баран, оскуолаҕа үөрэттэрбэтэхтэр. Эдьийин уолун ииппит, кинини Мукучуга, таҥара оскуолатыгар үөрэттэрбит. Оҕо турбат быала буолан, 13 оҕоттон ийэм эрэ тыыннаах хаалбыт. Инньэ гынан соҕотох кыыстарын “абааһыттан куоттаран”, түннүгүнэн таһааран Мукучуга эһэтигэр, эбэтигэр ииттэрбиттэр. Тоҕус сааһыгар биирдэ ылбыттар. Төрөппүттэрим түөрт оҕолоохторуттан биир оҕо кыратыгар суох буолбута. Быраатым баар–суоҕа 37 сааһыгар сүрэҕинэн ыалдьан өлбүтэ. Убайым 48 сааһыгар искэн ыарыытытатн суох буолбута. Убайым учуутал үөрэхтээх, нэһилиэгэр оскуолатыгар сэбиэдиссэйдээбитэ, учууталлаабыта, хомсомуолга сэкирэтээрдээбитэ, отделениеҕа управляющайдаабыта, кэлин “Мукучу” сопхуоһу тэрийбитэ, дириэктэрдээбитэ.
–– Оскуола кэннэ ханна үөрэммиккиний? Эдэр дьоҥҥо саамай умнуллубат кэрэ кэмнэр – устудьуоннуур кэмнэр. Бука, хомсомуол көхтөөх актыбыыһа буолуоҥ.
–– Мукучутааҕы оскуоланы бүтэрэн баран Дьокуускайга кэлэн Тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрбитим. Тааттаҕа биир сыл огурунуомнаабытым кэннэ райкомолга 2 сэкирэтээринэн ананан үлэлээбитим. Аҕыйах кэмҥэ райсовекка сэкирэтээрдээбитим. Оччолорго бөдөҥсүтүүнэн оройуоннары холботолууллар этэ, Чурапчыны кытта Тааттаны холбоон биир оройуон курдук буолбута. Онон Чурапчыга кэлэн райкомҥа тэрийэр отделга иниспиэктэринэн үлэлээбитим. Ол үлэлии сырыттахпына, 1965 сыллаахха Хабаровскай куоракка бартыыйнай оскуолаҕа үөрэттэрэ ыыппыттара. Килиимниин Дьокуускайга бартыыйнай мунньахтарга эҥин эрдэ көрсөн, кэллиэгэлэр быһыытынан көннөрү кэпсэтэр эрэ этибит. Мин Хабаровскай куоракка тиийэрбэр Килиим үһүс кууруска үөрэнэ сылдьара. Ол кэмҥэ кини хайыы үйэ түөрт оройуону (Ньурбаҕа кииннээн Бүлүү бөлөх уонна Горнай, Кэбээйи) салайар этэ.
–– Ол быыһыгар эдэр дьоҥҥо доҕордоһуу, таптал ханна барыай... Климент Егорович оччолорго уһун, кырасыабай көстүүлээх уол буоллаҕа. Бастаан кинини көрөн хайдах ылыммыккыный? Билсиһиигит, доҕордоһуугут тапталга кубулуйбут устуоруйатын кэпсиэҥ буолаарай?
–– Оччолорго кини уһуна, кырасыабайа, сытыыта–хотуута, кэпсэтинньэҥэ, көхтөөҕө дьикти буоллаҕа. Килиими кытта бастаан биир дойдулаахтар көрсүһүүлэригэр көрсөн дьэ үчүгэйдик билсибиппит. Уопсайбар диэри атаарбыта, өссө сыллаан ылбыта. Ол кэннэ аны арахпакка киинэҕэ, биэчэрдэргэ ыҥыр да ыҥыр буолар. Уруокпутугар, эксээмэммитигэр бэлэмнэнэр кэммитигэр олох бокуой биэрбэккэ ыҥырар, ол аайы саатар барсан иһэбин. Бастаан каникул кэмигэр мин дойдубар Кэбээйигэ, Мукучуга, кэлбиппитигэр ийэм, убайым аах сүүрэн–көтөн уруу киэһэтин оҥорбуппут. Сүрдээх улахан сыбаайба буолбута. Сыбаайбаҕа убайым: “Үөрэнэр сиргитигэр доҕотторгутун кытары эмиэ бэлиэтииргит буолуо”, –– диэн 300 харчы биэрбитэ. Инньэ гынан Хабаровскайга бииргэ үөрэнэр оҕолорбутун, доҕотторбутун кытта бэлиэтээбиппит. Дириэктэрбитин, түөрт учууталбытын эмиэ ыҥырбыппыт. 1966 сыллаахха холбоһон баран тус–туспа олорбуппут. Мин кыргыттары, кини уолаттары кытта. Онно доҕотторбут, биир дойдулаах уолаттарбыт дириэктэргэ киирэн: “Саҥа ыал үөскээтэ, иккиэн бартыыйнай үөрэххэ үөрэнэ сылдьаллар, туһунан хос биэриэххит дуо?” – диэн туруорсубуттара. Кэргэннээх дьоннор элбэхтэр этэ, соччо кимиэхэ да туһунан хос биэрбэттэрэ. Уолаттар көрдөһөннөр, Степанов диэн дириэктэрбит биһиэхэ туспа хос биэрбитэ. 1967 сыллаахха уолбун Дьокуускайга төрөппүтүм. Төрүүр дьиэттэн Килиим быраатын аахха тахсыбытым. Оҕобун тото–хана эмтэриэхпин үүтүм суох, ыксаан: “Манна үрүҥ ас суох, оҕобут хап–хатыҥыр, Мукучуга дьоммор барабын”, –– Хабаровскайга үөрэнэ хаалбыт Килиимҥэ эрийэн ытаатым. Сарсыныгар көтөн кэлбитин кэннэ оҕобутун суруйтаран докумуоннатан баран, Сангаарга көттүбүт. Онно ыалга хоно сытан, аны, хааным барда. Инньэ гынан, Сангаарга ый аҥара курдук балыыһаҕа сыппытым. Хааным аһара барбыт буолан мэйиим эргийэн охто сылдьабын. Икки ый курдук оҕобун кытта дьоммор олорон баран, оҕобун ийэбэр хаалларан баран үөрэхпэр барбытым.
–– Олоҕуҥ аргыһа салайар үлэҕэ ананарыгар, дьиэтигэр соччо көстүбэт буолуоҕун, оҕо көрүүтэ, хаһаайыстыба үксэ эн санныгар сүктэриллэрин тута өйдөөтөҕүҥ буолуо? Салайааччылар кэргэттэрэ бары даҕаны маннык кыһалҕаны көрүстэхтэрэ, “биһиэхэ болҕомто уурбаккын, дьиэҕэр көстүбэккин...” диэн кыыһырыы да баар буолуон сөбө буолуо.
–– Килиим үөрэҕин бүтэрбитигэр мин “академ” ылан, үөрэхпин кэтэхтэн көһөттөрөн кэлсэн хаалбытым. Абый оройуонугар райком 2 сэкирэтээринэн анаабыттара. Кэлин түөрт сылга 1 сэкирэтээринэн үлэлээбитэ. Мин райкомҥа инструктордаабытым. Онно сэттэ аҥаар сыл олорбуппут. Ол кэннэ 1975 сыллаахха Сунтаарга көспүппүт. Бастаан эргэ дьиэҕэ көһөн тиийбиппит, кутуйаҕа бөҕө. Иккис сылбытыгар уопсай дьиэ тутуллубутугар онно көспүппүт. Ханнык оройуоҥҥа тиийэн үлэлиир да, онно барытыгар көһөн, саҥаттан олох тэринэн иһэбит. Ол дьиэтин–уотун бэрийии, сууйуу–сотуу, биллэн турар, барыта мин үрдүбүнэн барар. Бэйэм, бартыыйнай үлэҕэ сылдьыбыт киһи, хайдах үлэлиирин билэр буоллаҕым. Туох диэн улахан салайар үлэҕэ сылдьар киһини саҥарыамый?! Мэлдьи бүппэт үлэ, түбүк үөһэ түбүк, хомондьуруопка. Арыт күн оҕолорун да көрөрө кэмчи буолааччы. Аны мунньахха дакылааттарын барытын бэйэтэ суруйдаҕына эрэ астынара. Үлэтиттэн кэлэн баран, дьэ, аны түүннэри олорон ол дакылааттарын, отчуоттарын суруйар.
–– Кэргэниҥ дьиэтигэр баарыгар төһө көмөлөөх, хаһаайыстыбаҕа сыстаҕас киһиний? Климент Егорович оҕолоро кыраларыгар хайдах аҕа этэй? Оҕолорун кытта төһө бириэмэ атаарай этэй?
–– Уоппускатыгар эҥин дьиэтигэр баар буоллаҕына дьэ ас астыырын эҥин олус сөбүлүүр этэ. Ийэтэ пуобар буолан, кыратыттан астыы үөрэммит. Инньэ гынан аһы олус минньигэстик астыыра. Миинэ, торуойа, халадьыаһа дьэ бэркэ табыллара. Бэл, бурдук ас астаһааччы. Иллэҥ кэмигэр дьиэтигэр бүгүрү этэ.
–– Бу сыллар усталара, кэргэн тахсыаххыттан, оҕо–уруу төрөтүөххүттэн олох дьолун, үөрүүтүн барытын билэн кэллэҕиҥ. Ол быыһыгар олохпут араас тургутуутун, охсуутун эмиэ эрдээхтик аһардаҕыҥ. Төрөппүт оҕону сүтэрии аһыыта–абата ханнык баҕарар ийэни, аҕаны саппаҕырдар.
–– Оҕобут Сааска барахсан биир даҕаны кылааска куһаҕаннык үөрэммэтэҕэ. Ханнык да оройуон оскуолатыгар үөрэнэригэр, үөрэҕэр да, оскуола олоҕор көхтөөх буолан мэлдьи хайҕабылга сылдьара. Бэйэтин саастыы уолаттарга лиидэр курдук сылдьара. Наһаа кругозордаах, киэҥ билиилээх этэ, аҕатын кытары бэлиитикэ тиэмэтигэр кэпсэтэрин олус сөбүлүүрэ, ону–маны ырытара, анаарара. Тугу билбитин–көрбүтүн кылааһыгар тиийэн политинформатордыыра. Аһыныгас майгылааҕа, кыаммат ыаллар оҕолоругар болҕомтотун уурара, өрүү тугунан эмэ көмөлөһө сатыыра. Кырдьаҕас дьон ыарахан суумкалаах иһэр буоллахтарына, ону хайаан да дьиэлэригэр диэри тутан тиэрдэн биэрээччи. Оҕом котоку Үөһээ Бүлүүгэ куһаҕан дьон илиититтэн сырдык тыына быстыбыта. Ол күн от кэбиһиитигэр субуотунньукка сылдьан баран, биир чаас курдук мээчиктии охсон кэлбитэ. Дьиэбит итии буолан, икки күн кыладыапкаҕа утуйара. Чэйдээн баран, кыладыапкатыгар тахсан утуйа сыттаҕына, матасыыкылынан кэлбит уолаттар: “Сааска, таҕыс эрэ, кэпсэтии баар” диэн ыҥыран таһаарбыттар. Өлөрүөхсүт бэйэтэ билиммитинэн, “мин кыыспын кытта кэпсэттэ” диэн күнүүлээбитэ буолан саанан ыппыт. Санаан көрүҥ, райком дьиэтин тэлгэһэтигэр матасыыкылынан тиэллэ сылдьан саалаах тиийэн кэлбиттэрин, оҕобун ыт курдук ытан кэбиспиттэрин... Оҕом, бааһыран баран дьиэтин аанын арыйаат, охтон түспүтэ. Ол уол көннөрү оскуолаҕа эмиэ онус кылааска, биһиги уолбут Алексеев оскуолатыгар үөрэнэрэ. Үс күнүнэн үөрэх туттарса барыахтаах этэ. Ол күн, саатар, аҕабыт суоҕа, уҥуоргу нэһилиэктэр окко хаалан иһэллэригэр көрө тахсыбыта. Иэдээн эмискэ кэлэр эбит... Бу түөрт уонтан тахса сыл оҕобун санаабатах күнүм диэн суох, түүн аанньа утуйбаппын... Оҕобут Сунтаарга көмүллэн сытар. Урут сыл аайы баран көмүс уҥуоҕун көрөн–истэн кэлэр этибит, билигин кырдьан ыарытыйан кыайан барбаппыт. Килиим сүрэҕин иккитэ эпэрээссийэлэттэ, инньэ гынан барбакка сылдьабыт. Саатар, бүтэһигин баран оҕобутун кытта быраһаайдаһан кэллэрбит... (Ийэ барахсан аһыыта, айманыыта, сүрэҕин бааһа төһө да кэм устата ааспат эбит, баар–суох уолун туһунан харах уулаах олорон нэһиилэ кэпсээтэ...).
–– Дьэ, туох да диэбит иһин, оҕону сүтэрии ханнык да ийэҕэ ааспат дууһа кыланыыта, оспот сүрэх бааһа буоллаҕа... Ийэ сүрэҕэ өрүү оҕотугар буоллаҕа... Ол да буоллар олох салҕанар... Билигин кыыскытынан, сиэннэргитинэн олорор буоллаххыт.
–– Кыыспыт Людмила нуучча тылын учууталын үөрэҕин бүтэрбитэ. Кэлин юрист идэтин баһылаабыта. Билигин миграция бэлиитикэтигэр сэбиэдиссэйдиир. Москуба бириэмэтинэн үлэлииллэр. Аҕатын курдук ирдэбиллээх. Улахан сиэммит Саша бу күһүн кэргэннэммитэ, онон хос эбэ, эһэ буоллубут. Бэйэтэ үөрэҕин кэннэ биисинэс тэринэн үлэлээн эрэр. Кыра сиэн кыыспыт онус кылааска үөрэнэр. Биһиги урут хомсомуол–баартыйа идеологиятыгар иитиллибит дьон уопсай дьыала туһугар сырыттахпыт. Билиҥҥи оҕолор толкуйдара олох атын. Олохторун суолларын, сыалларын–соруктарын таба быһаарыынахтарын эрэ наада, үлэҕэ дьулуурдаах дьоҕурдаах ыччат тахсан кэлэр. Олоҕу олорбут аҕа дьон сүбэлээн–амалаан биэрэбит. Хайа да эйгэҕэ, тэрилтэҕэ, ыалга көлүөнэлэр сибээстэрэ диэн баар буолуохтаах. Онон билигин эрэлбит – сиэннэрбитигэр.
–– Татьяна Ивановна, төһө даҕаны аһаҕас бааскын хаарыйан ылларбын аһаҕас кэпсээниҥ иһин махтанабын. Тапталлаах кыыскыт, сиэннэргит, чугас аймахтаргыт тапталларыгар угуттанан өссө да уһуннук олоруҥ, ыалдьымаҥ!
Кэпсэттэ Туйаара СИККИЭР.
