Балаҕан ыйынааҕы быыбар кэнниттэн Саха сиринээҕи бүддьүөт тэрилтэлэригэр каадыр уларыйыылара буолуохтара диэн SakhaDay суруйар. Бүддьүөт ситимин оптимизациялыыр тэрээһиннэр туһунан Ил Дархан дьаһала тахсыбыта.
Өссө муус устар 1 күнүгэр Айсен Николаев “СӨ судаарыстыбаннай үбүн бэрээдэктиир тэрээһиннэр былааннарын бигэргэтии” диэн дьаһала тахсыбыта (“Об утверждении плана мероприятий по оздоровлению государственных финансов Республики Саха (Якутия) на 2026–2030 годы” № 220-РГ.)
Ыам ыйыгар докумуону уларытан биэрбиттэрэ. Дьиҥэ, бүддьүөт үлэһиттэрин сарбыйыы буолара официальнай докумуоннарга аһаҕастык этиллибэтэх, ол “бүддьүөт тиһигин ороскуотун оптимизациялааһын”, “судаарыстыбаннай тэрилтэлэргэ ахсааннарын бэрээдэктээһин” диэн ааттаммыт.
Солодов бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлинэн олорон, дьону куттаабат туһуттан “сарбыйыы” диэн оннугар “оптимизация” диэн тылы туттарга ыҥырбыттааҕа. Онтон билигин “оптимизация” диэн тылы олох даҕаны “бэрээдэктээһин” диэнинэн солбуйбуттар.
Докумуоҥҥа этиллэринэн, бүддьүөт онтон 2026 сылга 2,82 млрд солк. көдьүүһү ылыахтаах. Ол иһигэр, тэрээһин-ыстаат ахсаанын бэрээдэктээһинтэн 2,4 млрд солк. экэниэмийэлэнэр Ол аата, бүддьүөт үлэһиттэрэ сарбыллыахтара. Ханнык миэрэлэр ыытыллыахтарай диир буоллахха – сорох судаарыстыбаннай тэрилтэлэр уларытан тэриллиэхтэрэ уонна сабыллыахтара, бөдөҥсүйүөхтэрэ, толорор сорох үлэлэрин кииннээһин барыа, ыстаат ахсаанын бэрээдэктээһин ыытыллыа.
Докумуоҥҥа ол тэрээһиннэр түмүктэрин барытын “бүддьүөт ороскуотун сарбыйыы” эрэ диэн этиллибит. Ыстаат ахсаанын сарбыйыы ыытыллыа диэн эрээри, ол төһө үлэһити таарыйарадьаһалга ыйыллыбытах, ол тэрилтэлэр толорор соруктарын, үлэлэрин анаалыстаан баран биллэрэ буолуо. Былааннаммыт экэниэмийэ кээмэйинэн, бу уларытыылар киэҥ хабааннаах буолаллара күүтүллэр, ол баҕар, тыһыынчанан боростуой үлэһити хаарыйыан сөп.
Үөрэх биир туспа быһаарыыны эрэйэр. Былаан быһыытынан, ол Арассыыйа үөрэҕин министиэристибэтин оскуолаҕа киириэн иннинээҕи, оскуола уонна эбии үөрэхтээһин быһа холоон нормативтарынан сарбыйыы буолуохтаах Докумуоҥҥа 1,9978 млрд солк. ыйыллыбыт уонна сарбыйыы 2026 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн саҕаланара этиллибит. Ол эрээри онно учууталлар уонна иитээччилэр хамнастарын сарбыйыы туһунан суох. Ол да буоллар, педагогтар хамнастара сарбыллара өйдөнөр. Онон ханнык ыстатыйаларынан үөрэх эйгэтигэр 2 млрд солк. кэриҥэ экэниэмийэни ситиһиллэрэ өссө биллибэт.
Ыам ыйыттан быыбарга дылы сарбыйыылар ыытыллыбатахтара, вакансиялары эрэ оптимизациялааһын барбыта. Ол эрээри уопуттаах үлэһиттэр бэлиэтии көрөллөрүнэн, кэнники кэмҥэ вакансиялар суохтар, хамнаһы экэниэмийэлиир туһуттан олору толоруу көҥүллэммэт. Онон “аһаҕас” турбут дуоһунастар аптамаатынан сарбыйыыга түбэһиэхтэрэ диэн сэрэйэллэр.
Бу уларытыылары балаҕан ыйын бүтүүтэ-алтынньыга саҕалыахтара. АГиП сүбэтинэн, ыстааты оптимизациялааһын/бэрээдэктээһин быыбар кэнниттэн былааннаммыт. Тоҕо диэтэххэ, Үлэ Кодексатынан дьону 2 ый инниттэн сэрэтиллиэхтээх.
“Бүддьүөт үлэһиттэрэ” диэн чунуобунньуктар эрэ дии саныыллар эрээри, онно судаарыстыбаннай эбэтэр мүниципальнай бүддьүөттэн хамнастанар дьон бары киирэллэр: учууталлар, быраастар, иитээччилэр, харабынайдар, остуорастар, дворниктар, суоппардар о.д.а. үлэһиттэр. Дьиктитэ, судаарыстыбаннай былаас уорганнарыгар бэйэлэригэр 2026 сыллааҕы сарбыйыылар “сэмэйдик” ааһыахтара. 11 судаарыстыбаннай гражданскай сулууспалаах уурайыа диэн былааҥҥа турбут.
Оптимизация өрөспүүбүүлүкэ тэрилтэлэрин эрэ хаарыйбат. Муниципалитеттарга эмиэ 2026-2030 сс. үптэрин бэрээдэктиир соругу туоруорбуттар. Оннук докумуон Дьокуускай куоракка эмиэ түспүт.
Онон, бүддьүөт эйгэтин оптимизацията докумуонунан бигэргэммит. Сүрүн боппуруос билигин – ол олоххо хайдах киирэрэ, үлэлии сылдьар дьону хайдах таарыйара. Ону үлэһит дьон бу күһүн билиэхтэрэ.
Сергей Витте
Sakha Day
