Ыам ыйыгар дойду Үөрэҕин министиэристибэтэ regulation.gov.ru саайтыгар алын кылааска үөрэх саҥа федеральнай ыстандаардын оҥорон укпута (ону тиһэҕэр 704-с №-дээх бирикээһинэн бигэргэппитэ). Ити саҥа ыстандаарка үөрэх бырассыаһыгар саҥа ирдэбиллэри киллэрбиттэрэ. Ол уларыйбыт ирдэбиллэр быыстарыгар федеральнай министиэристибэ маҥнайгы кылаас оҕолоругар бастакы чиэппэргэ ноҕуруусканы уларытан биэрбитэ.
Билиҥҥи быраабыла быһыытынан, алын сүһүөх оскуолаҕа биэс үөрэх былаанын барыйааныттан үһүгэр оҕо төрөөбүт тылынан (татаар, башкир, алтаай, саха уо.д.а.) уонна төрөөбүт литэрэтиирэтин үөрэтэр кыахтаах. Бу биридимиэттэргэ, билиҥҥи быраабыланан бастакы чиэппэргэ былаантан көрөн, нэдиэлэҕэ биир-икки академическай чааһы, ол эбэтэр уруогу (бастакы кылааска – 35–40 мүнүүтэ, атыттарга – 45 мүн.) биэрэллэр.
Холобур, биир былааҥҥа билигин төрөөбүт тылы үөрэтиигэ икки чаас көрүллэр эбит буоллаҕына, бу балаҕан ыйыттан биир эрэ чаас хаалар (сылга 59 чаас оннугар 51 эрэ буолар).
Оттон атын барыйааҥҥа нэдиэлэҕэ биир төрөөбүт литэрэтиирэ уруогун көрөр, онтон саҥа быраабыла быһыытынан, кэлэр үөрэх дьылыттан бастакы чиэппэргэ отой да суох буолуоҕа, ол оннугар атын чиэппэрдэргэ хаалар (сылга 33 чаас оннугар 25 чаас төрөөбүт литэрэтиирэ уруога хаалар).
Эрэгийиэннэр туруорсаллар
Бу бирикээһи дьүүллэһии кэмигэр биэдэмистибэ саҥа уларыйыылары биирдэ да быһааран биэрбэтэҕэ. Барыта чып кистэлэҥинэн оҥоһуллубута. Оттон бирикээс саайка угуллаатын кытары, эрэгийиэннэр санааларын биллэрэн барбыттара.
От ыйын 17 күнүгэр Татарстан үөрэххэ уонна билимҥэ миниистирэ Ильсур Хадиуллин төрөөбүт тылы үөрэтии чааһын оннунан хаалларар туһунан суругу дойду Үөрэҕин министиэристибэтигэр ыыппыт. Татарстаҥҥа татаар тылынан эрэ буолбакка, башкир, удмурт, чуваш тылларын эмиэ үөрэтэллэр. Татарстан Госсэбиэтин (парламенын) үөрэххэ, култуураҕа, билимҥэ уонна национальнай боппуруоска сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Ирина Терентьева “төрөөбүт тыл уруоктарын чааһын сарбыйыы Арассыыйа төрүт олохтоох омуктарыгар улахан охсуулаах буолуоҕа” диэбитэ.
Марий Эл Үөрэххэ уонна билимҥэ министиэристибэтэ ити саҥа уларыйыылары – төрөөбүт тыл уруоктарын чааһын сарбыйыыны – сөбүлээбэтин, үөрэтии уларыйбакка, оннунан хаалыахтааҕын туруорсарын биллэрэр.
Татаардар позицияларын биһиги министиэристибэбит эмиэ өйүүр. Алтаай Өрөспүүбүлүкэтин Үөрэххэ уонна билимҥэ министиэристибэтэ “биһиги урут-уруккуттан төрөөбүт тылы үөрэтии чааһа оннунан хааларын туруорсабыт” диир.
Арассыыйа норуоттарын тыллара
Дойду Үөрэҕин министиэристибэтин дааннайынан, Арассыыйаҕа 2,5 мөлүйүөнтэн тахса үөрэнээччи оскуолаҕа төрөөбүт тылларын туспа биридимиэт быһыытынан уонна уруок таһынааҕы дьарыктарга үөрэтэр. Оскуолатыттан тутулуктанан, нуучча тыла – РФ судаарыстыбаннай тылын быһыытынан; нуучча тыла – төрөөбүт тыл быһыытынан; өрөспүүбүлүкэ судаарыстыба ыстаатыстаах тылын – төрөөбүт тыл быһыытынан; этническэй баһыйтарар (меньшинство) тыллар – төрөөбүт тыл быһыытынан (холобур, Башкирияҕа – татаар тыла, Татарстаҥҥа – удмурт тыла); Хотугу, Сибиир уонна Уһук Илин аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох омуктар тыллара диэн. Сорох эрэгийиэҥҥэ (холобур, Башкирияҕа уонна биһиэхэ) “Төрөөбүт тыл” биридимиэти таһынан “Государственный язык республики РФ” диэн дьиссипилиинэ эмиэ баар.
Күн бүгүн Арассыыйаҕа 270-тан тахса төрөөбүт тыл уонна диалект баар. Арассыыйа 64 субъегар төрөөбүт тылы алын, уопсай, орто уонна оскуола иннинээҕи сүһүөхтэргэ үөрэтэр 76 үөрэх бырагыраамата баар.
2020–2021 сыллааҕы нэһилиэнньэ биэрэпиһигэр Арассыыйаҕа саамай тарҕаммыт төрөөбүт тылларынан ааттаммыттар: нуучча тыла (111,5 мөл. киһи), татаар (4,07 мөл.), чэчиэн (1,64 мөл.), башкир (1,32 мөл.), авар (908 тыһ.), чуваш (800 тыһ.), армян (675 тыһ.), кабарда-балкар (609 тыһ.), даргин (587 тыһ.) уонна кумык (523,7 тыһ.).
Оттон саамай сэдэх, сүтэн эрэр төрөөбүт тылларынан (100-тэн аҕыйах киһи саҥарар) – юит (Азия эскимостарын тыла), юг (Енисей аҕыйах ахсааннаах омуга), керек (чукча-камчатка тылын дьиэ кэргэнэ), юрт-татар (түүр тыллаах карлук-кыпчак бөлөҕүн ногай хос бөлөҕөр киирэр), водь тыла (Ленинград уобалаһын Кингисепп оройуонугар олорор водь норуота).
СанПин ирдэбилин тутуһуу
Үөрэх министиэристибэтэ ити маҥнайгы кылаастарга төрөөбүт тылы үөрэтиини сарбыйар уларытыытын маннык быһаарбыт: бастакы кылаастарга ноҕурууска нуорматын СанПиН оскуолаҕа үөрэтии ирдэбиллэригэр сөп түбэһиннэрээри оҥорбуттар. Ити докумуоҥҥа ыйылларынан, бастакы кылаастар нэдиэлэҕэ – 20 чаас, күҥҥэ 4 уруокка үөрэниэхтээхтэр. 21 чаас үөрэтиэхтэрин сөп, өскөтүн ол 21-с чаас физкультура уруога буоллаҕына. Инньэ гынан СанПиН ирдэбилин толороору биир биридимиэт сиэртибэлэниэхтээх эбит, онтубут сэрэйиллибитин курдук, төрөөбүт тыл уонна төрөөбүт литэрэтиирэ биридимиэтигэр тохтообут.
“Улаатан эрэр оҕо хамсанан үөрэммэтэҕинэ, доруобуйатыгар улаханнык оҕустарар. Ол иһин оскуола хамсаныылаах уруогу эбии нэдиэлэтээҕи чааска киллэрэр бырааптаах” диэн министиэристибэҕэ быһаарбыттар. Биэдэмистибэҕэ: “Төрөөбүт тылы үөрэтиини боппоппут, эһиги баҕаҕыт хоту төрөөбүт тылы уруогу таһынан үөрэтиэххитин сөп. Иккис кылаастан саҕалаан төрөөбүт тылы уонна литэрэтиирэни үөрэтии тыытыллыбат, оннунан хаалар”, – диэн быһаарбыттар.
“Ийэ тыл кэскилэ” уопсастыбаннай хамсааһын дойду үөрэҕин миниистирэ Сергей Кравцов аатыгар эмиэ төрөөбүт тыл чааһын оннунан хаалларары туруорсан сурук суруйбута. Биһиги “Ийэ тыл кэскилэ” хамсааһын салайааччытыгар Вилюяна Никитинаҕа эрийэ сырыттыбыт:
– Былырыын, алтынньы 9 күнүгэр, Арассыыйа Үөрэҕин министиэристибэтэ 704-с №-дээх бирикээһэ (Арассыыйа Минюст 2025 сыл олунньу 11 күнүгэр 81220 №-нэн бэлиэтэммит) тахсыбыта, ол быйыл балаҕан ыйыттан күүһүгэр киирэр. Онно ыйылларынан, 1-кы кылаастарга “Төрөөбүт тыл” биридимиэт чааһа аччыыр: нэдиэлэҕэ 2 чаас оннугар 1 чаас буолар. Дьиҥэ, бастакы кылааска нэдиэлэтээҕи ноҕуруусканы 21 чааһынан хаалларыахха сөп этэ (билиҥҥэ диэри оннук үлэлээн кэлбитэ) уонна төрөөбүт тылы үөрэтии 2 чааһын тыытымыахха сөбө. Ону туруорсан, биһиги РФ Үөрэҕин министиэристибэтигэр сурук ыыппыппыт, ол эрээри эппиэт кэлэ илик. Арай (от ыйын 31 күнүгэр) СӨ Үөрэх министиэристибэтигэр миниистири солбуйааччы О.П. Колударова илии баттааһыннаах суругар оннук кыаллыбатын туһунан эппиэти ыыппыттар.
Онно ыйылларынан, быйыл кулун тутар 17 күнүгэр РФ Кылаабынай судаарыстыбаннай саньытаарынай бырааһа “О внесении изменений в санитарные правила и нормы СанПиН 1.2.3685-21 “Гигиенические нормативы и требования к обеспечению безопасности и (или) безвредности для человека факторов среды обитания” диэн бирикээһэ тахсыбыт эбит. Ити бирикээскэ үөрэх хаамыытын тэрийиигэ саҥа ирдэбиллэр киирбиттэр: бастакы кылаастарга нэдиэлэҕэ 21 чаас көҥүллэнэр (маҥнайгы кылаастар нэдиэлэҕэ 5 күн уонна күҥҥэ 4 уруокка үөрэниэхтээхтэр, онтон нэдиэлэҕэ биирдэ – 5 уруок, холбоон 21 чаас), өскөтүн 3 чаас физкультура уруога көрүллэр түгэнигэр. Ол аата, өскөтүн нэдиэлэҕэ бастакы кылаастарга 21 чааһы хаалларар буоллахпытына, саҥа ирдэбилинэн физкультура уруогун эрэ эбэр кыахтаахпыт.
Төрөөбүт тылы үөрэтии чааһын сарбыйар сыаллаах саҥа СанПиН быраабылатын толкуйдааһын курдук буолан тахсар. Бастаан чааһы сарбыйар туһунан бирикээс тахсар, онтон сыл аҥаарынан СанПиН саҥа уларыйыылара.
Инньэ гынан нэдиэлэтээҕи ноҕуруусканы тыыппакка эрэ, төрөөбүт тылы үөрэтиигэ нэдиэлэҕэ 2 чаас оннунан хааларын туруорсабыт (2021 сыллаахха 3 чаас этэ). Биһиэхэ икки чаас наада, ону хайдах киллэрэри исписэлиистэр быһаарыахтара.
Ол эбэтэр, төрөөбүт тылы култуураҕа көһөрүү курдук өйдөнөн тахсар: хамсаныылаах-имсэниилээх, үҥкүүлээх-битиилээх куруһуоктар, эбии дьарыктар оннуларыгар төрөөбүт тылы хайдах үөрэтэри тобулуохтаахтар эбит. Онон бэйэбит тылбытынан толкуйдуу үөрэнэр ньымаларга күүскэ үлэлиэххэ наада. Билигин оҕолорбут онто да суох төрөөбүт тылларын билбэт буолан иһэллэр. Онуоха төрүөт элбэх. Гаджет көлүөнэтин оҕолоругар, саатар, сахалыы сөптөөх контент да суох. Онон бастакы кылаастан аанньа ахтан үөрэппэтэхтэринэ, инникитин тугунан иэҕиллиэ биллибэт. Онон, муҥ саатар, дьиэ иһигэр оҕолорбутун кытары ийэ тылбытынан кэпсэтэри күүскэ ирдиэх тустаахпыт.
Дмитрий ИВАНОВ.
