Саха сиригэр каадыр тиийбэт: былаас чахчыларынан, аҥаардас бырамыысыланнай хампаанньаларга 10 тыһыынчаттан тахса идэлээх үлэһит ирдэнэр. “Оччо киһини хантан ылабыт?” диэн сиэрдээхтик ыйытыахха сөп. Атын эрэгийиэннэртэн Уһук Хотугу сиргэ киһи эрэ барыта көһөн кэлиэн баҕарбат. Онон сибээстээн, АЛРОСА, өрөспүүбүлүкэ биир саамай элбэх үлэ миэстэтин таһаарар хампаанньа, үгэс курдук улахан болҕомтону олохтоох каадыры бэлэмнээн таһаарарга уурар, тиһиктээх үлэни ыытар.
Алмаастаах хампаанньа Саха сирин үрдүк уонна орто үөрэҕин кыһаларын үөрэнээччилэригэр идэни баһылыырга хайдах көмөлөһөрүн туһунан бүгүҥҥү матырыйаалбытыгар ааҕыҥ.
Оҥорон таһаарыыны анал идэлээх инженердэринэн, геологтарынан, тиэхиньиктэринэн, силиэсэрдэринэн уонна суоппардарынан хааччыйар туһугар, хампаанньа Саха сирин үөрэҕин кыһаларын кытта ыкса үлэлэһэр. Ол аҥаардас оҥорон таһаарыы тирэхтээх сайдыытын эрэ буолбакка, ыччакка саҥа саҕахтары арыйан өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэтин бүттүүн сайдыытын түстүүр.
АЛРОСА оскуола үөрэнээч-чилэрин, үрдүк уонна орто анал үөрэхтэр устудьуоннарын кытта ыкса үлэлиир, эдэр исписэлиистэри үлэнэн хааччыйар, бастаан үлэлии тиийбит сирдэригэр дьиэтийэллэригэр, үлэ тэтимигэр киирэллэригэр көмөлөһөр. Ол туһунан биһиэхэ АЛРОСА Саха сиринээҕи алмааһы атыылыыр тэрилтэтин (ЯПТА) дириэктэрэ Алексей Евстратов кэпсээтэ.
“Хампаанньа сүрүннээн оҥорон таһаарыы исписэлиистэригэр наадыйар: хайа дьыалата, байытыы, тырааныспар, тутуу, ону сэргэ алмааһы наардааһын уонна кырыылааһын эйгэлэрин үлэһиттэригэр. Итини таһынан экология уонна бырамыысыланнай куттал суох буолуутун эйгэтигэр эмиэ үлэһиттэр ирдэнэллэр.
АЛРОСА иһинэн улахан кылаас оҕолоругар аналлаах идэни таларга көмөлөһөр бырагыраамалар тиһигин быспакка үлэлииллэр. Оннук бырагыраамалар көмөлөрүнэн ыччат дьон орто уонна үрдүк анал үөрэх кыһаларыгар туттарсан киирэр”, – диэн Алексей Евстратов иһитиннэрдэ.
Түөрүйэттэн – быраактыкаҕа
Хампаанньа исписэлиистэрэ буолуохтаах дьоҥҥо идэ туһунан сырдатыы уонна бэлэмнээһин иккис түһүмэҕэ – орто уонна үрдүк анал үөрэхтэр тиһиктэрэ. Ким эрэ дойду киин үрдүк үөрэҕин кыһаларыгар туттарсан киирэр, үөрэнэр уонна бүтэрэн кэлэн баран, хампаанньаҕа үлэҕэ киирэр. Оттон ким эрэ анаан-минээн, эрдэттэн бэлэмнэнэн АЛРОСА-ны кытта ыкса үлэлэһэр өрөспүүбүлүкэ идэтийбит үөрэҕин кыһаларыгар туттарсар. Ол кэннэ алмаастаах хампаанньаҕа үлэҕэ киирэр.
“Быйыл хампаанньаҕа үөрэх уонна оҥорон таһаарыы быраактыкатын ааһыан баҕалаах ыччат дьонтон икки тыһыынчаттан тахса сайаапка киирдэ. Онтон биһиги баара-суоҕа 700 устудьуонун эрэ ыллыбыт, элбэх киһини ылар кыахпыт суох. Холобур, 2025 с. ЯПТА-ҕа 25 устудьуон оҥорон таһаарыы быраактыкатын ааспыта. Онтон үс киһи биһиэхэ номнуо үлэҕэ киирдэ: икки устудьуон дьупулуом үлэтин ситиһиилээхтик көмүскээтэ, биир өссө даҕаны үөрэнэ сылдьар. Кини устудьуоннар үөрэнэ-үөрэнэ үлэлиир, хамнас аахсар уонна кэлиҥҥи идэлэрин, үлэлиир сирдэрин кытта эрдэттэн билсэр кыахтаахтарын туоһулуур. Үгэс курдук, итинник түгэҥҥэ үөрэх кыһалара устудьуоннары өйүүллэр, кинилэргэ анаан үөрэх анал кыраапыгын оҥорон биэрэллэр. Уопсайынан, өрөспүүбүлүкэ ыччата АЛРОСА үлэтин-хамнаһын мэлдьи сэргиир.
АЛРОСА өрөспүүбүлүкэҕэ саамай элбэх киһини үлэнэн хааччыйар тэрилтэ буолара кистэл буолбатах. Биһиэхэ сыллата идэни баһылаабыт сүүһүнэн устудьуон үлэҕэ киирэр. Холобур, күн бүгүн ЯПТА-ҕа 160 киһи үлэлии сылдьар. Олортон кэлиҥҥи кэмҥэ үлэҕэ киирбит 12 исписэлиис баар. Аны туран, 2027 с. оҥорон таһаарыы кыаҕа улаатарынан сибээстээн, элбэх бакаансыйа арыллыахтаах. Онно бэлэм буолар курдук, биһиги Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университеты уонна Саха сиринээҕи бырамыысыланнай техникуму кытта бииргэ үлэлэһэ олоробут”, – диэн Саха сиринээҕи алмааһы атыылыыр тэрилтэ салайааччыта кэпсээтэ.
Алексей Евстратов этэринэн, хампаанньа саҥа үлэлии кэлбит ыччат дьон үлэ эйгэтигэр-тэтимигэр түргэнник киирэллэригэр уонна дьиэтийэллэригэр улахан болҕомтотун уурар. Онно кинилэргэ уопуттаах үлэһиттэр, настаабынньыктар, ону тэҥэ атын эдэр исписэлиистэр көмөлөһөллөр.
Бары сүүйүүлээх хаалаллар
Дойдубут устуоруйатыгар үөрэх кыһаларыгар устудьуон да тиийбэт, оттон бүтэрбит ыччаттар баҕарбыттарын да иһин үлэни булбат уустук кэмнэр кэлэн ааспыттара: бырамыысыланнай тэрилтэлэр биир-биир сабыллыбыттара, үлэ миэстэтэ букатын суоҕа. Ол гынан баран, кэлиҥҥи сылларга саҥа тэрилтэлэр баар буоллулар, үлэ технологическай таһыма үрдээтэ. Оттон ол түмүгэр анал идэлээх каадырга, чуолаан олохтоох ресурсаҕа, наадыйыы сытыытык турда. Оскуолаттан саҕалаан оҥорон таһаарыы быраактыкатыгар тиийэ исписэлиистэри бэлэмниир тиһиктээх үлэ көмөтүнэн бары сүүйүүлээх хаалаллар. Саамай сүрүнэ – үөрэнээччилэр бэйэлэрэ. Алмаастаах хампаанньа онно холобур буолар.
“АЛРОСА университеттары, колледжтары уонна техникумнары кытта миэстэтигэр да, Дьокуускайга да ыкса үлэлэһэр. Үлэ биир сүрүн түһүмэҕэ – оскуоланы бүтэрээччилэр идэлэрин сөпкө талалларыгар көмөлөһөр профориентация уонна биирдиилээн биридимиэттэри дириҥэтэн үөрэтэр анал кылаастары арыйыы. Биир улахан болҕомто оҕолор колледжтарга уонна техникумнарга киирэллэригэр ууруллар.
Бүгүҥҥү туругунан, биһиги бырамыысыланнай хайысхалаах аҕыс үөрэх кыһалаахпыт. Олорго сүүстэн тахса аныгы мастарыскыай арыллыбыта. Онон кэлиҥҥи уонча сылга исписэлиистэри үөрэтии хаачыстыбата биллэ тубуста. Оскуоларга баар анал кылаастар, колледжтарга уонна техникумнарга арыллар мастарыскыайдар бары биир тиһиккэ холбонон олороллор. Бырамыысыланнай хампаанньалар каадырдара онно уһаарыллан тахсаллар”, – диэн СӨ үөрэххэ уонна билимҥэ миниистирин солбуйааччыта Михаил Присяжнай кэпсээтэ.
Ыччат эмиэ бырамыысыланнаска таласта
Кэлиҥҥи кэмҥэ АЛРОСА улуустарга да, Дьокуускай куоракка да үлэлиир тоҕус техникуму уонна колледжы кытта бииргэ үлэлэһии сөбүлэҥин түһэристэ. Ол курдук, 2025 с. АЛРОСА тэрилтэлэригэр Саха сиринээҕи автодорожнай техникум устудьуоннара быраактыкаламмыттара.
“Былырыын балаҕан ыйыгар биһиги АЛРОСА хампаанньаны кытта исписэлиистэри бэлэмнииргэ сөбүлэҥ түһэрсибиппит. Быйыл саас биһиги 15 выпускникпыт АЛРОСА сир баайын хостуур түөлбэлэригэр уонна кини иһинэн үлэлиир “Анаабыр алмаастарыгар” быраактыкаламмыттара, дьиҥнээх дьыалаҕа холонон көрбүттэрэ. Оҕолор үлэ усулуобуйатын да, хамнаһын да астынан кэлбиттэрэ. Бу күһүҥҥүттэн оҕолор алмаастаах хампаанньаҕа хаһан быраактыкалана баралларын бэйэлэрэ сураһар буоллулар. Уопсайынан, кэлин ыччаттар бырамыысыланнай тэрилтэлэри олус сэҥээрэр буоллулар”, – диэн Саха сиринээҕи автодорожнай техникум Үлэни булууга уонна быраактыкаҕа сэбиэдиссэйэ Николай Никаноров кэпсээтэ.
Автодорожнай техникумҥа, үгэс курдук, тэхиньиичэскэй үөрэҕи уонна тырааныспары сэҥээрэр эдэр дьон үөрэнэр. Олор ортолоругар техникум выпускнига, Таатта Харбалааҕыттан төрүттээх Мичил Кузьмин баар.
“Оҕо эрдэхпиттэн тиэхиньикэни сөбүлүүбүн. Онон оскуола кэнниттэн Автодорожнай техникумҥа тутуу массыыналарын өрөмүөннүүр силиэсэр үөрэҕэр киирбитим. Ииппит аҕам карьерга мэхээнньигинэн уонна сыбаарсыгынан үлэлиир. Ол иһин идэм туһунан кини кэпсээниттэн билэбин.
Накыыҥҥа АЛРОСА сир баайын хостуур сиригэр 23 күн устата быраактыкаламмыппыт. Ити кэм иһигэр “КамАЗ” коробкатын ыһан баран таҥмыппыт, “БелАЗ” массыынаны кырааскалаабыппыт, о.д.а. дьарыктаммыппыт. Хампаанньа үлэһиттэрэ элбэххэ үөрэппиттэрэ. Онон хампаанньа үлэтин иһиттэн көрдүбүт, баахтаҕа силиэсэрдэр хайдах үлэлииллэрин биллибит.
Кэлин, баҕар, АЛРОСА-ҕа үлэҕэ киириэм. Быраактыкабын баҕас онно барыахпын баҕарабын. Массыынаны хасыһарбын сөбүлүүбүн, өтөр ыытар быраап ылар былааннаахпын. Ол хаһан баҕарар наада буолуон сөп”, – диэн Мичил Кузьмин кэпсиир.
Андрей ШИЛОВ
kyym.ru
