Тохсунньу 10–15 күннэригэр өрөспүүбүлүкэ интэринээт-лиссиэйин сүүмэрдэммит хамаандата Алма-Ата куоракка Жаутыков аатынан Норуоттар икки ардыларынааҕы улахан күрэххэ кыттан кэллэ. Манна физико-математическай хайысхалаах 11-с кылаас үөрэнээччитэ Эрчим Юмшанов математикаҕа кыһыл көмүс мэтээли ылла! Олимпиада математика, физика уонна информатика биридимиэттэригэр ыытыллар. Онон бу күрэххэ аан дойду физико-математическай оскуолаларыттан кэлэн кытыннылар.
Тохсунньу 23 күнүгэр өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэйгэ бу олимпиада кыттааччыларын билиһиннэрэр пресс-кэмпириэнсийэ буолан ааста. Кыайыылаах Эрчим Юмшанов, учууталлар санааларын ыйыталастым.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэйгэ Саха сирин араас муннугуттан оҕолор кэлэн үөрэнэллэр. Лиссиэй кэлэктиибэ кинилэр дьоҕурдарын салгыы сайыннарыыга табыгастаах усулуобуйаны тэрийэр.
Үлэ тиһигин быспат сорҕото эбии үөрэх уонна олимпиадаҕа бэлэмнэнии буолар. Манна лиссиэй учууталлара, үөрэнээччилэрэ сыл аайы көхтөөхтүк кытталлар, саҥаттан-саҥа, сонунтан-сонун ньымалары көрдүүллэр, күрэхтэһиигэ бэлэмнэнэн суолу-ииһи тобулаллар.
Илья Гаврильевич Кысылбаиков, Өрөспүүбүлүкэтээҕи интэринээт-лиссиэй математикаҕа учуутала, РФ үтүөлээх учуутала:
– Норуоттар икки ардыларынааҕы Жаутыков олимпиадата тохсунньу 10–15 күннэригэр буолбута. Бу казахтар тэрийэр олимпиадаларыгар араас дойду оскуолалара математикаҕа, физикаҕа, информатикаҕа хамаанданан уонна биирдиилээн күрэхтэһэллэр. Хамаандаҕа 3 математик, 2 физик, 2 информатик киирэллэр. Саха сириттэн Өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэй хамаандата кытынна. Кэлиҥҥинэн тэрийээччилэр хааччахтаабыттара: биир дойдуттан 4 эрэ хамаанда кыттар бырааптаах диэн. Биһиги 4 хамаанда иһигэр киирбэтэхпит эрээри, урут миэстэлэспит хамаандалар квоталарыгар хапсыбыппыт. Онон Арассыыйа 4 хамаандатыгар кыттыһан, дойдубутугар ситиһиилээх кэллибит. Тэрийээччилэр биһигини убаастыыллар. Тоҕо диэтэххэ, бу олимпиада саҕаланыаҕыттан, ол аата, 2005 сыллаахтан, кыттабыт. Ол тухары сайдан, кэҥээн, улахан таһымнаах олимпиада буолан турар. “Кыттааччылар олус күүһүрбүттэр” диэн бэлиэтии көрөбүн. Миэстэлэһэр олус ыараата. Олимпиадаҕа бэлэмнииргэ хас биирдии биридимиэккэ учууталлар биригээдэлэрэ түмсэн үлэлээтибит. Математикаҕа Эрчим Юмшанов кыһыл көмүс мэтээл хаһаайына буолла.
Урут Уйбаан Уйбаанабыс Шамаевтыын бу олимпиадаҕа математикаҕа кыттыбыт оҕолор аан дойду олимпиадатыгар хайдах кытталларын хас да сыл үөрэтэн көрбүппүт. “Жаутыковка үрүҥ көмүс мэтээли ылбыт буоллаҕына, аан дойдутааҕы олимпиадаҕа хайдах эбитий?” диэн. Түмүктэрэ сөп түбэһэр эбит. Ол иһин сүрдээх күүстээх олимпиада диэн сыаналыыбыт.
Хамаандаҕа киирбит оҕолорбут кыра эрдэхтэриттэн дьарыктаналлар. “Бэйэлэрин таһымнарыгар сүрдээх эппиэтинэстээхтик кыттан кэллилэр” диэн бэлиэтиибин. “Миэстэлэспэккэ да хаалбыт оҕолорбут кыттыбыт уопуттара аныгыскы сырыыга туһалыаҕа” диэн бигэ эрэллээхпин.
– Төһө өр бэлэмнэммиккитий?
– Оҕолорбутун 9-с кылаастан дьарыктыыбыт. Кэлин ахсынньы, тохсунньу ыйдарга отой күүскэ дьарыктаммыппыт. Миэхэ эдэр кэллиэгэм Эрчимэн Избеков уонна бэйэм үөрэнээччим “Сириус” аспирана Иван Тарабукин көмөлөспүттэрэ.
– Үлэҕит таһынан эбии Эрчими эрэ дьарыктыы сылдьыбыккыт дуо?
– Математикаҕа үс оҕо кыттыбыта. Онон кинилэри кытта соҕотохтуу эмиэ үлэлэспиппит. Эрчиммит кыайбытыгар соһуйбуппут. Тоҕо диэтэххэ, бу сыллар тухары математика биридимиэтигэр хаһан даҕаны кыһыл көмүс мэтээли ылбатахпыт. Арай бастакы олимпиадаҕа, ол аата, 2005 сыллаахха, физикаҕа бастыы сылдьыбыппыт. Санатан этэр эбит буоллахха, былырыын математикаҕа боруонса мэтээли ылбыппыт, иллэрээ сыл – үрүҥ көмүһү. Онон 20 сыл буолан баран биирдэ кэлбит кыһыл көмүс буолар.
Түгэни туһанан, “Үүнэр көлүөнэ пуондата” диэн Владимир Анатольевич Егоров салалталаах тэрилтэ үбүлээн, биһиги бу олимпиадаҕа кыттан кэллибит. Онон кинилэргэ махталбыт муҥура суох.
Пётр Иванович Ноговицын, Өрөспүүбүлүкэтээҕи интэринээт-лиссиэй физикаҕа учуутала:
– Мин бу олимпиадаҕа бастаан кыттааччы курдук сылдьыбытым, онтон иккитэ салайааччы буолан сырыттым. Күрэхпит сылын аайы сайдан иһэр. Бэлэмнэнии туһунан кыратык сырдаттахха, көннөрү бу эрэ олимпиадаҕа бэлэмнэнэн барыы диэн буолбатах. Тоҕо диэтэххэ, манна эрдэттэн хандьыдааттары талабыт. Холобур, 10-с кылааска эһиилги хандьыдааттары көрөбүт уонна сыл устата кинилэри эбии дьарыктыыбыт. Бигэ түмүктэри көрдөрбүт, сайдыбыт оҕолору талан илдьэ барабыт.
Сэттис, ахсыс, тохсус кылаастарга барыларыгар кыах баар. Ол иһин бириэмэни мүччү туппакка, билигин кыра-кыралаан дьарыктанан саҕалыаххытын наада. Ыарахан буолуо эҥин дии санаамаҥ, күҥҥэ баара-суоҕа биирдии-иккилии сорудаҕы оҥоро үөрэниэххитин наада. Ол аата, толкуйдуу, ырыта, суоттуу сылдьар үөрүйэхтээх буолуохтааххыт. Толкуй диэн эмиэ син биир үөрүйэх, онтугут кэлин олоххутугар да туһалыа.
Эрчим Юмшанов, Өрөспүүбүлүкэтээҕи интэринээт-лиссиэй физико-математическай кылааһын үөрэнээччитэ:
– Бу олимпиадаҕа иккиспин кытынным. Ол иһин хайдах ыытылларын билэр буоламмын, соччо долгуйбатаҕым. Кыайбыппын истэн баран – соһуйбутум. Сарсыардааҥҥы аһылыкка олордохпутуна, тэрийээччилэр мэтээлбин эрдэ аҕалан туттарбыттара. Онно олус үөрбүтүм.
– Төһө өр бэлэмнэммиккиний?
– Бу – өр сылларга бэлэмнэммит ситиһиим. Бу көрүҥҥэ анаан-минээн 5-с кылаастан дьарыктанабын. Ол аата, 7 сыл утумнаахтык дьарыктанан ылбыт ситиһиим буолар.
– Олимпиада сорудахтара хайдах этилэрий?
– Бастакы күн арыый чэпчэки этэ. Иккис күн, кырдьыгынан эттэххэ, ыарырҕаппытым. Ол да буоллар төһө кыалларынан барытын оҥоро сатаабытым. Түөрүйэни эрэ билэриҥ итэҕэс. Быраактыкаҕа син биир күүстээх буолуохтааххын. Мин эрдэ араас лааҕырга, күрэххэ кыттар этим. Холобур, “Сириус” да лааҕырыгар сылдьыбыттаахпын. Онон итинник күрэхтэргэ, лааҕырдарга сылдьа сатыахха наада. Оччоҕо ситиһии син биир кэлиэ дии саныыбын.
Кытта кэлбит оҕолор бары биир дьиэҕэ олорбуппут. Инньэ гынан араас омук оҕолорун кытта билистим. “Омук тылын үчүгэйдик үөрэтиэххэ наада” эбит дии санаатым.
Учууталларбар улахан махталбын тиэрдэбин. Мин ситиһиим – эһиги үлэҕит түмүгэ. Биллэн турар, төрөппүттэрбэр, доҕотторбор эмиэ улахан махтал.
– Түмүккэ бэйэҥ тускунан кыратык билиһиннэриэҥ дуо?
– Бэйэм туспунан кыратык кэпсиир эбит буоллахха, ийэм – Уус Алдан Өспөх нэһилиэгиттэн, аҕам Үөһээ Дьааҥыттан төрүттээхтэр. Дьокуускайга күн сирин көрбүтүм. Үс сааспар диэри Өспөххө олорбуппут. Онтон Дьокуускайга көһөн кэлбиппит. 1–4 кылааска Дьокуускайдааҕы 19-с оскуолаҕа үөрэммитим. 5-с кылаастан манна, Өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэйгэ, киирбитим. Ол сыл 300-чэкэ оҕоттон талыллан, күүстээх сүүмэрдээһини ааһан киирбитим.
– Оччоҕо суокка-ахсааҥҥа интэриэһиҥ хаһааҥҥыттан саҕаламмытай?
– 3–4-с кылаастан саҕаламмыта. Оччолорго номнуо өрөспүүбүлүкэтээҕи олимпиадаларга кыттар этим.
– Үөрэҕиҥ таһынан туох дьарыктааххыный?
– Математика олимпиадатын онлайн кууруһугар үөрэнэбин. Өссө эрчиллэр түмсүүлэргэ дьарыктанабын. Билигин, холобур, Москубатааҕы физико-техническэй институт (МФТИ) преподавателэ Евгений Геннадьевич Молчанов үөрэтэ сылдьар.
– Оскуолаҕын бүтэрдэххинэ, ханнык үөрэххэ киирэр былааннааххыный? Инники былааныҥ?
– Математикаҕа Бүтүн Арассыыйатааҕы күрэххэ призёр буолуохпун баҕарабын. Сотору эрэгийиэннээҕи күрэх саҕаланыахтаах, ону аастахпына, Арассыыйатааҕы күрэххэ киирсэн көрүөм. Москубатааҕы физико-техническэй институкка (МФТИ) киирэр былааннаахпын.
– Наһаа үчүгэй! Маладьыас. Барытыгар харса суох киирсэн ис, ситиһиилээх, бу курдук үлэһит майгылаах буол. “Ситиһии” диэбиккэ дылы, бу тылы хайдах өйдүүгүнүй?
– Ситиһиилээх буоларга баҕа уонна сүрэх наада дии саныыбын. Кыра эрдэхпиттэн сөбүлүүр дьарыкпын сайыннаран, маннык ситиһиилэнним. Барыта кыраттан саҕаланар. Онон киһи бэйэтигэр үлэһит майгытын сайыннарыахтаах эбит диэн санааҕа кэллим. Баҕа диэн сүрдээх улахан күүс буоларын эппинэн-хааммынан билэн сылдьабын. Киһи элбэҕи хасыһан үөрэттэҕинэ, аахтаҕына эрэ сайдар. Тугу эмэ ситиһиэн баҕарар буоллаҕына, ол туһугар турууластаҕына, хайаатар да барыта кыаллар, сатанар. Арай, туох эрэ кыаллыбат, сатаммат буоллаҕына, санааны түһэрэр сатаммат. Араас ньыманы туһанан, син биир кыһалҕаны быһаарар ордук.
* * *
Саха оҕото бачча үрдүк таһымнаах олимпиадаҕа хас эмэ сүүһүнэн омук оҕолоруттан ордон миэстэлэспитэ, Өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэй чулуу ыччаты бэлэмнээн таһаарарын туоһулуур.
Эрчимҥэ үрдүктэн үрдүк ситиһиилэри, кыайыыны-хотууну баҕарабыт!
Татьяна ЖАНЧИКОВА.
