Дьиҥэ, быһах быһар-отор аналынан, айылгытынан биир буоллаҕа. Ол гынан баран, биһиги тимир уустарбыт уһааран оҥорбут быһахтарын атын омуктар ордук сэҥээрэллэрэ иһиллэр. Саха быһаҕа хайдах курдук аан дойдуга тиийэ аатырарын бары даҕаны билэ сылдьабыт. Сунтаардааҕы оҕо ускуустубатын оскуолатын көмүскэ уһуйааччыта, СӨ Култууратын туйгуна, Сунтаар улууһун норуотун маастара Василий УАРОВ – улууһугар быһах, хомус ууһунан биллэр. Анал байыаннай дьайыыга сылдьар байыастарга 60 саха быһаҕын оҥорон ыыппыта.
– Василий, “Кыым” хаһыат ааҕааччыларыгар бэйэҕин билиһиннэриэҥ буолаарай. Тимир уустара былыр-былыргыттан ойууҥҥа тэҥнэнэр ытыктанар дьонунан биллэллэрэ. Эн төрүттэргэр тимир уустара бааллар этэ дуо?
– Сунтаардааҕы оҕо ускуустубатын кыһатыгар оҕолору эбии үөрэхтээһин анал бырагырааматынан ювелир идэтигэр үөрэтэбин. Бэйэбин кыратык билиһиннэрэр буоллахпына, 1983 сыллаахха Усуйаана оройуонугар Депутатскай бөһүөлэгэр төрөөбүтүм. Ийэм Зоя Васильевна Хаһааччыйа нэһилиэгиттэн, аҕам Александр Ильич Сунтаар улууһун Бордоҥ нэһилиэгиттэн төрүттээх. Биир саастаахпар дьонум Сунтаар улууһугар Бордоҥ нэһилиэгэр көһөн кэлбитттэрэ. Оскуолатааҕы кэмнэрбин ахтан-санаан аастахха, оҕо сааһым Бордоҥҥо ааспыта, 6-с кылаастан Сунтаарга политехническэй лиссиэйгэ үөрэнэ киирбитим.
Ийэлээх аҕам иккиэн муусука анал үөрэхтээхтэр, үлэлэригэр олус бэриниилээх, бэйэлэрэ араас дэгиттэр дьоҕурдаах буоланнар, иллээх-эйэлээх дьиэ кэргэн кэрэ эйгэтигэр иитиллибитим. Аҕам Александр Ильич оскуолаҕа технология учууталынан үлэлээбитэ. Ол сылдьан 1990 сыллаахха Бүлүү ууһугар Захаров Иван Федорович-Кылыадьы ууска анаан-минээн баран үөрэммитэ, уһуйуллубута. Онно тиийэн хомус оҥорорго үөрэммитэ. Маска сыһыаннаах, дэгиттэр дьоҕурдаах буолан мастан араас оҥоһуктары оҥороро. Ол курдук, сэргэни, дьиэ ис-тас тутуутун (ааннары, холуодалары) уонна тимиринэн саха быһаҕын умсугуйан оҥороро. Кини олус үчүгэйдик уруһуйдуура, онон оҥоһуктарын эмиэ табан киэргэтэрэ. Уус идэтигэр эдэр ыччаты уһуйбута, ол курдук баҕалаах, дьоҕурдаах ыччакка анал идэ кыһатын арыйан үлэлэппитэ. Аҕам мин уус буоларбар бэйэтинэн үтүө холобур буолбута.
– Оскуоланы бүтэрэн баран туох идэни ылбыккыный? Идэҕинэн үөрэммитиҥ дуо?
– Оскуолаҕа үөрэнэр кэмнэрбэр эбии үөрэхтээһининэн элбэх дьарыкка сылдьыбытым. Дириэктэрбит О.К. Сосин салалтатынан лиссиэйбитигэр араас идэҕэ туһуламмыт анал куурустар үлэлииллэрэ. Уус идэтигэр аналлаах куурус эмиэ баара. Аҕам уус кыһатын салайан ыыппыта. Манна мин “Ювелирное дело” диэҥҥэ умсугуйан дьарыктаммытым, ону сэргэ утумнаахтык дуобатынан дьарыктаммытым. Көмүс ууһугар оскуолаҕа үөрэнэр кэмнэрбэр маҥнайгы уһуйааччыларым: биллэр ырыаһыт Арыылаах уола Саргын Баҕатаан, СӨ норуотун маастара Игнатьев А.И., СӨ норуот маастара. Орто уопсай үөрэхтээһини бүтэрэн баран Саха университетыгар саҥа арыллыбыт физико-техническэй институт материаловедение кафедратыгар, мин дьолбор, “Ювелирное дело” идэ кыһата арыллыбытыгар, онно туттарсан киирбитим.
– Тыый, дьиҥэ, олох үрдүк үөрэхтээх киэргэли оҥорооччу буолбуккун. Ол гынан баран, кэлин син биир тимиргэ сыстыбыт эбиккин ээ.
– Аҕам уус буолан оҕо эрдэхпиттэн уһанарбар. Сэттис кылаастан бастаан илии-атах буолан көмөлөһөр этим. Үрдүк үөрэххэ үөрэнэр кэммэр быраактыка быһыытынан уһанарым. 2009 сылга диэри ювелирнай хампаанньаларга үлэлээбитим. Аармыйаттан кэлэн баран “ЭПЛ-Даймонд” юверинай хампаанньаҕа араас идэҕэ барытыгар үлэлии сылдьыбытым. Ол сылдьан Мэҥэ Хаҥалас кэрэ кыыһын көрсөн кэргэн ылбытым. Оҕом төрөөбүтүн кэннэ, аҕам: “Итиннэ көмүс хампаанньатыгар үлэлиэҥ кэриэтин, манна миэхэ кэлэн быһахха үөрэниэҥ, уһаныаҥ этэ”– диэн тылыгар киллэрэн, Сунтаарга ыҥыран ылбыта.
Кэргэммин кытта сүбэлэһэн баран дойдубар көһөн кэлбиппит. Дьиҥэ, быһах оҥоруохпун баҕарбытым. “Уус эрэ барыта быһаҕы оҥорор. Бастаан хомус оҥорортон саҕалыаҥ этэ”, – диэн аҕам сүбэтинэн биир сыл хомус оҥоруутунан дьарыгырбытым. Хомуһу, кырдьык, киһи эрэ барыта сатаабат, уустук соҕус көрүҥ. Ымпыга-чымпыга элбэх, тыаһын-ууһун барытын истиэххэ, таба тайаныахха наада. Күн аайы хара сарсыардаттан киэһэ хойукка диэри хомус оҥорон тахсарым. Ол быыһыгар аҕабар киирэн көрдөрөр этим. Бастаан оҥорбут хомустарбын соччо сэҥээрбэтэҕэ. “Манан оҕус, итинэн саай” диэн ыйан-кэрдэн, сүбэлээн-амалаан биэрэрэ. Киһи киһиттэн үөрэнэр буоллаҕа, аҕам кыраҕы такайыытынан сыыйа-баайа үөрэнэн, дьэ икки ый буолан баран биирдэ эрэ таба тайанан сөпкө оҥорор буолбутум.
Дьэ, онтон дьон сакаастыыр, атыылаһар буолан барбыта. Биирдэ аҕам доҕотторугар бара сылдьан: “Уолум кэлэн бэйэбин кытта уһана сылдьар, миигиттэн таһыччы барыыһы быһыылаах”, - диэн кэпсии олорорун истибитим. Бэйэбэр хаһан даҕаны иннэ диэбэтэҕэ. Сыл-хонук аастаҕын аайы сайдан, уопутуран испитим. Хомус тыаһа – алыптаах буолуохтаах, киһи хомус тыаһыттан дуоһуйа астыныахтаах, эттиин-сиинниин сынньаныахтаах, санаата сайҕаныахтаах, бэл, эмтэниэхтээх. Аҕам ол кэмҥэ ыарытыйар этэ. Бу санаатахпына, аҕам тыыннааҕар миигин бэйэтигэр ыҥыран, уһанар ньыматыгар, кистэлэҥэр, сатабылыгар, маастарыстыбатыгар бүтүннүү уһуйан, иҥэрэн күн сириттэн күрэммит эбит. Биир сылынан куоракка төннүөхтээх дьон, ийэбитигэр дурда-хахха буолан номнуо 16-с сылбытын олохсуйан олоробут. Кэргэним билигин Сунтаар балыыһатыгар ыстаарсай сиэстэрэнэн үлэлиир.
– Уустар бары даҕаны кимтэн эрэ уһуйуллаллар. Эн аан бастаан аҕаҕыттан үөрэммит эбит буоллаххына, кэнники уһуйааччым диэн кими ааттыаҥ этэй?
– Бастакы уһуйааччым – аҕам Александр Ильич Уаров буолар. Кыра эрдэхпиттэн аҕам аттыгар харахпынан-кулгаахпынан көрө-истэ сырыттаҕым дии. Хайа уонна тутуһан-хабыһан көмөлөһө сылдьыбыт буолан барытын эппинэн-сиимминэн бүүс бүтүннүү ылыннаҕым. Улаатан баран киниэхэ кэлэн үлэлэһэрбэр күннэрбэр бастаан мунааран ”Бу кэннэ тугу гынабын?”– диэн ыйыппыппар, “Эн кыраҕар миигин батыһа сылдьан барытын көрө-истэ, иҥэринэ сылдьыбытыҥ, онон эйиэхэ төбөҕөр, дууһаҕар, сүрэххэр баар. Ону уһугуннаран төбөҕүн үлэлэтиэххин эрэ наада”, – диэбитэ. Ол курдук бэйэм оҥоро-оҥоро аҕабар киллэрэн бэрэбиэркэлэтэр эрэ этим. Сөпкө да эппит эбит. Уһанарга эрэ уһуйбатаҕа. Дьиэ ис-тас үлэтигэр барытыгар такайдаҕа дии.
Аҕам суох буолбутун кэннэ абаҕам Владимир Ильич сүрдээх дьоҕурдаах, талааннаах киһи этэ. Бэйэтэ идэтинэн тутааччы. Кини эмиэ миигин элбэххэ үөрэппитэ. Дьокуускайга “Драгоценности Якутии” хампаанньаҕа аҕам табаарыһыныын бииргэ үлэлээбитим. 2006 сыллаахха “Сунтаарга тиийэн тимиргэ уһаныахха баара” диэн кэпсэтэн ылбыппыт. Төһө даҕаны оччолорго оннук былааннамматахпыт иһин, билигин иккиэн “Сунтаарга тимир уустара бааллар” дэтэн үлэлээн-хамнаан барбытым. Кирилл Валерьевичтан эмиэ элбэххэ үөрэммитим. Мэлдьи бииргэ сылдьабыт, билиҥҥэ диэри бэйэ бэйэбититтэн уопуппутуттан атастаһабыт, ырытабыт, кэпсэтэбит, сүбэлэһэбит.
Аҕам өссө биир доҕоро, мас ууһа Иннокентий Ивановичтан эмиэ элбэххэ үөрэммитим. Киһи киһини кытта кэпсэтэн үөрэнэр. Сунтаар уустарын барыларын кэриэтэ кэрийэ сылдьан, ким хайдах уһана сылдьарын көрөн-истэн, кэпсэтэн син биир бэйэҕэр төһө эрэ бырыһыанын ылынаҕын. Быыстапкаларга сылдьан эмиэ дьон санаатын истэн үөрэнэҕин.
– Дьэ, чахчы, хомуһу да, быһаҕы даҕаны иккиэннэрин дьүөрэлии тутан дьарыгырбыт уус эбиккин. Улахан уустарга баран үөрэммитиҥ дуо? Холобур, Тааттаҕа Мандар Ууска?
– 2010 сыллаахха аҕам суох буолбутун кэннэ Оҕо ускуустубатын кыһатыгар прикладной кылаас уһуйааччытынан үлэлии киирбитим. Аҕам онно прикладной кылаас арыйан хомуска оҕолору үөрэтэ сылдьыбыта. Кини үөрэнээччитин Анатолий Крыловы кытта эн-мин дэһэн үлэлээбиппит. Куоракка “Уус Алдантан Роман Готовцев-уус үөрэх арыйар эбит” диэн истибиппит уонна Анатолийдыын иккиэн онно үөрэнэ барбыппыт. Онон биир сүрүм учууталым Роман Готовцев буолар. Кэлин 2012 сыллаахха Мандар Уус билиитин-көрүүтүн тарҕата таарыйа улуустары кэрийбитэ. Хата, онно түбэһэн кинини илэ-бодо көрсөн, тылын-өһүн истэн, өйүн-санаатын ылыммытым.
Эһиилигэр Сунтаар уустара буолан Мандар Уус кыһатыгар анаан-минээн үөрэнэн турардаахпыт. Хомуһу хайдах таптайарын көрөн олус да биһирээбитим. Оһуор кистэлэҥэ туох күүстээҕин, киһиэхэ хайдах дьайарын барытын кэпсээбитэ. Чахчы олох улуу киһи сылдьар. Таатта улууһун уустарыгар барыларыгар кэритэ сылдьыбыппыт. Уус бэйэтин кыһатыгар сылдьан аҥаардас кини тутта-хапта сылдьарын, туох үстүрүмүөннэр баалларын, тугу оҥоро сылдьарын көрөн эмиэ үөрэнэҕин, бэйэҕэр суоҕу ылынаҕын.
– Тимир уустарын быһах, хомус оҥорор буочардара тус-туһунан буоллаҕа. Эйиэнэ туох уратылааҕый?
– Манна Түбэй Дьаархантан сылдьар Спартак Петров диэн доҕордоохпун. Кинини кытары бу тиэмэҕэ элбэхтик кэпсэтэбит, мөккүһэбит. Бүлүү бөлөххө, Илин эҥээргэ оҥоһуллубут быһахтар буочардара үксэ биир буолар эбит. Быыстапкаларга да сылдьан көрдөххө оннук. Кэлин уус элбээн быһах арааһа эмиэ биллэ элбээтэ. Быһах оҥоһуутун ис тутула, сүрүнэ биир буолан баран, ханнык уус оҥорбут буочарынан уратыта биллэр. Ким хайдах оҥороруттан тутулуктаах быһыылаах. Холобур, мин хомуспун таптайан эрэ оҥоробун. Урукку үтүө үгэһи тутуһан сылдьабын.
– Сыллата быһах, хомус оҥорор ньымаҥ уларыйар, тупсар буолуохтаах. Син уопутуран истэҕиҥ дии.
– Сылтан сыл аайы таһыма үрдээн, сайдан иһэр дии саныыбын. Биир сыл анараа өттүгэр оҥорбутуттан быйылгыта тупсан иһэр дии саныыбын. Хас оҥордоҕуҥ аайы хараҕыҥ арыллар, көрөрүҥ тупсар, туттарыҥ-хаптарыҥ да уларыйар. 2011 сыллаахха Кэнгириэскэ үс хомуһу оҥорбутум. Онно биир хомуспун Хомус түмэлигэр илдьэ хаалбыттара.
– Дьон төһө сакаастыырый? Сунтаартан эрэ сакаас киирэр дуу, араас улуустартан эмиэ киирэр дуу?
– Бу сыллар тухары хомустарым, быһахтарым сыччах Сунтаарга эрэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэбит араас улуустарыгар тарҕаннылар. Урут сакааһынан үлэлиир этим. Билигин сакааһынан эрэ дьарыгырбаппын. Оҕо ускуустубатыгар уһуйааччынан үлэлиибин. Дьиҥэ, сыччах бэйэм бэйэбэр уһана-уһана сылдьыахтаах этим. Ону Оҕо ускуустубатын сайыннарар кыһа дириэктэрэ Алексей Константинович тылыгар киллэрэн, баччааҥҥа диэри оҕолору дьарыктыыбын. Онон уһанарбар бириэмэм аҕыйаан сакааһым уһаан хаалар.
– Өрөспүүбүлүкэ, Арассыыйа таһымнаах улахан быыстапкаларга кыттыыны ылбытыҥ дуо?
– Бастакы быыстапкам 2009 сыллаахтан аһыллыбыта. Аһымал аахсыйанан быыстапка тэрээһинэ буолбутугар кыттыбытым. Онтон ыла элбэх быыстапкаларга ситиһиилээхтик кыттан кэллим. 2012 сылтан сыл аайы араас таһымнаах быһахтар быыстапкаларыгар кыттар буолбутум. Хамсык кэмигэр сырыыларым биллэ аҕыйаабыттара. Икки уоллаахпын, иккиэн успуордунан дьарыктаналлар. Сылга хаста даҕаны соҕуруунан-хотунан күрэхтэргэ баран кытталлар. Онон бастакы уочарат оҕолор ситиһиилэрэ буоллаҕа. Кинилэри күрэхтэргэ ыытар туһуттан бэйэм кэнники соччо онно-манна баран кытта сатаабат буоллум. Бэйэм эрэ кыттыбака, кэнники үөрэтэр оҕолорум эмиэ араас быыстапкаларга киирсэр буоллулар. Холобур, былырыын “Профессионалы” диэн күрэххэ үөрэтэр оҕолорум көмүс киэргэлигэр кыттан бастакы миэстэ буолбуттара. Быйыл эмиэ буолуохтаах, онно барар оҕобун бэлэмнии сылдьабын. Урут үөрэппит оҕолорум тимиринэн эмиэ үлэлии сылдьаллар. Идэтийбэтэллэр да бэйэлэрин олохторугар туһанар буолуохтаахтар. Биир үөрэнээччим бэйэтэ мастарыскыай тэринэн үлэлии сылдьар. Сити курдук, үөрэппит оҕолорум ситиһиилэнэллэриттэн, бэйэлэрин суолларын булуналларыттан үөрэппит киһи быһыытынан сэмээр үөрэрэ буоллаҕым.
– Василий, кэпсээниҥ иһин махтал. Инники үлэҕэр өссө да ситиһиилэри баҕарабын.
Кэпсэттэ Туйаара СИККИЭР.
