2023 сыллаахха урбаанньыт Василий Николаев “Урожай Арктики” диэн ураты бырайыагы төрүттээбит. Билигин бу бырайыак өрөспүүбүлүкэҕэ эрэ буолбакка, Арассыыйа атын эрэгийиэннэригэр кытта киэҥник биллэр.
Бүгүн Василий Максимович биһиэхэ бырайыагын туһунан кэпсээтэ.
– Василий Максимович, бырайыагыҥ туһунан сиһилии кэпсиэҥ дуо?
– Хамсык кэмигэр чугас дьонум ыалдьыбыттарыгар, доруобуйаны көрүнүүгэ интэриэһим улааппыта. Онтон доруобай аһылык, аныгы технологияларынан оҕуруот аһын олордуутун туһунан сиһилии үөрэтэн барбытым. 2023 сыллаахтан бу бырайыакка күүскэ ылсыбыппыт. Үс сыллааҕыта Арктическай агротехнологическай судаарыстыбаннай университеты кытта бииргэ “Урожай Арктики” диэн инновациялыыр тэрилтэни тэрийбиппит. “Кадры АПК” диэн федеральнай бырайыак чэрчитинэн хоту улуустарга бырайыакпытын үлэлэтэн барбыппыт.
Бырайыакпытын саҕалыахпыт иннинэ, биллэн турар, элбэх ыстатыйаны ааҕан, учуонайдары кытта кэпсэтэн, араас технологияны үөрэтэн, билиибитин-көрүүбүтүн хаҥаппыппыт. Интэриниэтинэн кыһыннары оҕуруот аһын олордуутунан дьарыктанар хампаанньалары сыныйан үөрэппиппит. “Газоразряднай” лаампалартан саҕалаан, керамическай “инфракраснай”, LED лаампаларга тиийэ барытын сыныйан боруобалаабыппыт.
– Тиһэҕэр ханнык лаампа ордук эбитий?
– “Газоразряднай” лаампалары билигин да тутталлар эрээри, бу муодата ааспыта. Билигин LED сардаҥалардаах анал лаампаны ордук туһанар буоллулар. Бу лаампа күн уотун бүүс-бүтүннүү солбуйар уонна, сүрүнэ, ороскуота олус кыра. Биир лаампа ороскуота биир кыбадыраат миэтэрэҕэ тиийэр. Бастаан лаампаларбытын “Солнце Арктики” диэн ааттаабыппыт, ол эрээри докуомуонунан оҕом аатынан “Лиза” диэн сурулла сылдьар. Ол курдук, бу лаампалар көмөлөрүнэн бастаан гарааспар помудуор, биэрэс, оҕурсу, укуруоп көннөрү олордон барбытым. Хата, барыта этэҥҥэ үүнэн, “микрозелень” атыылаан барбытым. Дьэ, онон “табыллыахча эбит” диэн өйдөөммүт, салгыы сайыннарарга санаммыппыт. Ити курдук барыта орун-оннугар түһэн, кыраттан саҕаламмыта.
– Онтон гроубокс диэн тугуй?
– Гроубокс – диэн төгүрүк сыл устата оҕуруот аһын үүннэрэр дьоҕус тэрил. Манан дьиэҕэр сылы быһа дьэдьэн, клубника, оҕуруот аһын үүннэриэххин сөп. Бу тэрили көмпүүтэринэн хас биирдии үүнээйигэ туспа ностуруойкалыыгын. Гроубоксы ханна баҕарар туруоран үүннэриэххэ сөп. Эрдэ этэн аһарбытым курдук, гарааска да, ыскылаакка да туруордахха, оҕуруот аһа, фрукта кимнээҕэр үчүгэйдик үүнэр. Гроубоксу Фу Шан Михайлович оҥорор. Лаампаны барытын бэйэм хомуйабын. Лаампа, гроубокс таһынан биһиги өссө анал агромешоктары оҥорон таһаарабыт.
– Үлэҕит сыала-соруга?
– Арктика улуустарыгар, бары билэрбит курдук, буурҕа түстэҕинэ, бытарҕан тымныы турдаҕына, сибиэһэй оҕуруот аһа, фрукта кыайан тиийбэт. Ол иһин биһиги хоту улуустар бэйэлэрэ кыһыннары оҕуруот аһын үүннэрэн таһааралларыгар кыһаллабыт. Оҕуруот аһа кинилэргэ сыаналаах, “көмүскэ” тэҥ диэххэ сөп. Онон биһиги оҥорон таһаарбыт дьоҕус тэриллэрбитин туһаннахтарына, быдан табыгастаах буолар.
Маны таһынан оскуолалар биһиги агролабораторияларбытын уонна тэпилииссэлэрбитин туһанан, оҕолору үлэҕэ сыһыараллар.
– Хас оскуоланы кытта үлэлэһэҕитий?
– Билигин хас да оскуоланы кытта үлэлэһэ сылдьабыт. Холобур, Дьокуускайга Н.И. Шарин аатынан 39-с оскуола биһиги технологиябытынан үлэлиир. Сотору Дьокуускайдааҕы 8-с нүөмэрдээх оскуолаҕа алтыс көлүөнэ гроубоксун ылан үлэлэтиэхтээхтэр. Маны таһынан Тиксиигэ оҕолор бэйэлэрэ олордубут үүнээйилэрин: оҕурсуну, помудуору, клубниканы хомуйан ситиһиилээхтик үлэлэтэ сылдьаллар. Сааскылаах оскуолатыгар тэпилииссэ муннуга эмиэ баар. Ити курдук ааҕан бардахха, элбэх оскуолаҕа баар. Бииргэ үлэлэһэргэ саҥаттан саҥа этии киирэ турар.
Инникитин уһуйааннарга, оскуолаларга эрэ буолбакка, кырдьаҕастар уонна инбэлииттэр интэринээт-дьиэлэригэр киллэрэр былааннаахпыт. Ону таһынан өссө 2 саҥа бырайыактаахпыт. Онтубут саас, сайын диэки биллиэҕэ. Билигин барытын кэпсээн кэбиһэр кыаҕым суох. Инникитин да сайдарга дьулуһабыт, былааммыт билигин да киэҥ, итинник сыыйа-баайа олоххо киллэрэн испит киһи диэн баҕа санаалаахпыт.
Соторутааҕыта Казахстан Астана куоратыгар ыытыллыбыт “100 идей для СНГ” диэн ааттаах кэмпириэнсийэҕэ биһиги бырайыакпытын билиһиннэрбиттэрэ. Бу кэмпириэнсийэҕэ финалга 8 дойдуттан 50 бырайыак кыттыбыт: Казахстантан, Азербайджантан, Арменияттан, Белоруссияттан, Кыргызстантан, Арассыыйаттан, Таджикистантан, Узбекистантан. Биһиги бырайыакпытын билиһиннэрбиттэригэр олус интэриэһиргээбиттэр. Онон салгыы кинилэри кытта үлэлэһэр былааннаахпыт.
– Дьэ, бэрт. Түмүккэ бэйэҥ тускунан кыратык билиһиннэриэҥ дуо?
– Мин өбүгэлэрим Зашиверскайтан, Үөһээ Бүлүү Боотулуутуттан уонна Халыма туундаратыттан төрүттээхтэр. Бэйэм Дьокуускайга күн сирин көрбүтүм. Оҕо сааһым Уус Майда Солнечнай бөһүөлэгэр ааспыта.
ХИФУ биология уонна география хайысхатыгар үөрэнэн испитим да, бүтэрбэтэҕим. Тыйаатыр устуудьуйатыгар дьарыктаммытым.
Бэйэм 14 сааспыттан үлэлиибин. Бастакы үлэм – нэһилиэк балыыһатыгар саньытаардаабытым. Онтон араас үлэҕэ барытыгар холонон көрбүтүм: алмааһы кырыылааччынан, “Снайпер Саха” киинэ устуутугар администраторынан, “Номад” устуудьуйа продюсерынан, элбэх айар бырайыакка кыттан турардаахпын.
Олохпун айар үлэҕэ анаабытым диэххэ сөп.
Билигин миигин хамаандам, доҕотторум уонна кэргэним өйүүр буоланнар сылдьабыт. Түгэни туһанан, бу бырайыагым саҕаланыытыгар көмөлөспүт дьоммор махтанабын. Улахан махталбын тапталлаах кэргэммэр тиэрдэбин. Кини миигин өрүү өйүүр, өйдүүр, уустук кэмнэрбэр наар аттыбар баар.
– Василий Максимович, махтанабын. Таһаарыылаах үлэни баҕарабын!
Татьяна ЖАНЧИКОВА.
“Урожай Арктики” бырайыак Телеграм-ханаалын сиһигэ:
https://t.me/+VvY-PwQJSZ9hYzAy
