“Утум+” хампаанньа генеральнай дириэктэринэн, СӨ үтүөлээх уонна бочуоттаах архитектора Георгий Олегович Карамзин үлэлиир. Хампаанньа Дьокуускай куоракка бырайыактыыр, тутуу үлэтин тэрийии эйгэтигэр киэҥник биллэр биир бастыҥ үлэлээх тутуу тэрилтэтэ буолар.
25 сыл анараа өттүгэр 2008 сыл атырдьах ыйын 8 күнүгэр Орджоникидзе уулусса 46/2 дьиэтигэр “Утум” бырайыактыыр хампаанньа офиһа арыллыбыта. Билигин өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр улахан тутуу хампаанньатыгар кубулуйда. Бу кэм устата элбэх ахсааннаах олорор дьиэ комплекса, маны сэргэ араас социальнай суолталаах эбийиэктэр тутуллан үлэҕэ киирдилэр. Дьокуускайга “Тёплай” күөл тупсарыллан оҥоһуллубута, “Арчы” духуобунай киин, “Золотые ворота” уонна “Паруса” дьиэ-уот комплекстара, “Европа” саататар-култуурунай, “Азия”, “Проспект” атыы-эргиэн кииннэрэ, о.д.а. сүдү тутуулар дьэндэйбиттэрэ.
Тутуу эйгэтигэр үлэлээбитэ 25 сыла буолбут “Утум+” хампаанньа сүрүн сыала-соруга – куорат олохтоохторун дьоллоох эйгэлээх, табыгастаах, аныгы ирдэбилгэ толору эппиэттиир дьиэнэн-уотунан хааччыйыы.
– Удьуор архитектор дьиэ кэргэннэрэ эбиккит.
– Бэйэм идэбинэн архитекторбын. Аҕам Олег Георгиевич Карамзин эмиэ архитектор идэлээҕэ. Урут Дьокуускай куорат уонна өрөспүүбүлүкэ кылаабынай архитекторынан үлэлээбитэ. Үөрэҕин 1961 сылга бүтэрээт, куорат кылаабынай архитекторынан үлэлээн барбыта.
Биэс саастаахпар дьонум Бүлүү куоратыттан көһөн кэлбиттэрэ. Нууччалыы мөлтөхтүк билэрим, симик майгылааҕым. Аҕам миигин кыра-кыралаан идэтигэр сыһыарар этэ. 2-с кылааска үөрэнэ сылдьан, Пионер дыбарыаһыгар уруһуй куруһуогар баҕаран туран сылдьыбытым. Онон улааппытым кэннэ “туох үлэһит буолабын?” диэн ыйытык турбатаҕа, чопчу архитектор буоларга быһаарыммытым. 1977 сыллаахха Ленинградтааҕы инженердиир-тутар институтугар үөрэнэ киирбитим, 6 сыл үөрэнэн, 1983 сылга бүтэрбитим. Үөрэхпин бүтэрээт, “Якутгражданпроект” тэрилтэҕэ архитекторынан үлэлии кэлбитим. Элбэх, араас бырайыакка үлэлэспитим.
– Хаһааҥҥыттан туспа үлэлээбиккиний?
–1991 сыллаахха чугас, табаарыс уолаттарбын кытары туһунан бараммыт, “Утум” ХЭУо тэриммиппит. 10 сыл үлэлээн баран, бэйэм туспа барарга быһаарынан, 2001 сылга “Утум+” хампаанньа тэринэн, үлэлээн саҕалаабыппыт. Ол, кэмнэр, биллэн турар, уустук этилэр, тэрилтэ дьиэтин сарайыгар олорбуппут. Үп-харчы отой кырыымчыга, кыра-кыралаан, сакаас хомуйан, бырайыктыыр үлэни саҕалаабыппыт. Оччолорго тутуу туһунан өйбүтүгэр-санаабытыгар суоҕа.
Бу билигин офиспыт тутуллан турар сиригэр, бородууктаны харайар, былыр тутуллубут булуус баара. “Бу сири, баһаалыста, биэриэххит дуо?” – диэн ол саҕана мээрдээн олорор И.Ф. Михальчуктан көрдөспүтүм. Биһиги ол саҕана “Арчы” дьиэтин бырайыагын, “Теплое озеро” тулатын, даамбаны уонна дьон олорор дьиэлэрин бырайыактаабыппыт. Куорат дьаһалтатыттан оҥорбут бырайыактарбыт төлөбүрүн суотугар бу сири ылбыппыт.
– Оччоҕо бэйэҕит туппут дьиэҕит буоллаҕа?
– Оччолорго дьиэ тутар үппүт-харчыбыт суоҕа. Бырайыагын оҥорбуппут даҕаны харчы суоҕа. Дьиэни тутарга 100-нэн мөлүйүөн суума кэриҥэ наада курдуга. Биһиги бырайыактыыр тэрилтэбит ол бириэмэҕэ сыллааҕы эргиирбит (оборот) 30 000 000 кэриҥэ этэ. Биир даҕаны баан кирэдьиит биэрбэтэ, итиччэ эрэ мөлүйүөн үп эргиирдээх тэрилтэҕэ баан 10 000 000 эрэ биэрэр кыахтааҕа. Ол да буоллар, санаабытын түһэрбэккэ, тутуубутун саҕалаабыппыт. Бэйэм үгүс тутар хампаанньалары билэрим. Кинилэри кытта “бартерынан” үлэлэһэн саҕалаабыппыт. Ол курдук, “Ханнык этээскэ баҕараргынан, хос биэртэлиибин” диэн кэпсэтиинэн бөтүөн, арматура, сыбаайа, о.д.а. тутуу матырыйаалларын мэнэйдэспиппит (партнерское соглашение). Инньэ гынан кэпэрэтиип тэринэммит, 7 этээстээх дьиэ тутуутун 2001 сылга тутан барбыппыт.
Дьиэ иккис этээһин туппуппут кэннэ Сбербаан бэлиэтии көрөн, кирэдьиит биэрэргэ этиилээх тахсыбыта. Онон тутулла турар дьиэбитин солуок ууран, баантан харчы иэс ылбыппыт. Дьиэ аҥаарын партнёрдарбыт көмөлөрүнэн, аҥаарын Сбербаан үбүлээн туттарбыппыт. 3 сыл иһигэр тэрилтэлэр олорор офиснай дьиэлэрин тутан бүтэрбиппит. Онон бу дьиэ 70%-на бэйэбит тэрилтэбит киэнэ, 30%-нын тэрилтэлэргэ тарҕаппыппыт. 08.08.2008 – наһаа үчүгэй сыыппараҕа дьиэбитин үлэҕэ киллэрбиппит.
– Онтон ыла тутуу хайысхатынан бардыгыт?
– Кэлин миигин кытта сылдьыбыт үлэһиттэрим “Дабаай, тутуунан дьарыктаныаҕыҥ! – диэн этии киллэрэннэр, тутуу хайысхатыгар үлэбитин саҕалаабыппыт. Онтон ыла тэрилтэбэр атыы отделыттан саҕалаан юристарга тиийэ үлэһиттэр наада буолбуттара. Инньэ гынан биирдиилээн, иккилиилээн дьиэлэри тутан, үлэҕэ киллэрэн барбыппыт. Урут биирдии дьиэни киллэрэр эбит буоллахпытына, билигин иккилии дьиэни тутан үлэҕэ киллэрэбит.
– Быйыл тэриллибиккит 25 сыла...
– Хампаанньабыт бырайыактааһын үлэтиттэн саҕаламмыт эбит буоллаҕына, билигин тутуунан дьарыктанар бөдөҥ тутуу хампаанньатыгар кубулуйда. “Европа клуб”, “Проспект” атыы-эргиэн киинэ, “Зеленый остров” бүтүн комплексы о.д.а. туппуппут.
– Офискытын кэрийэ сылдьан көрдөххө, үлэһиттэргит талбыт курдук үлэлиир-хамсыыр, айар-тутар саастарын үгэнигэр сылдьар эдэр дьон эбит.
– Үксүлэрэ эдэр ыччат буолан, үлэлииргэ интэриэһинэй. Аныгы ыччат үлэҕэ туспа “подходтаах”, киириилээх-тахсыылаах, креативнай көрүүлээх-истиилээх буолан сонунтан сонун идиэйэлэри киллэрэллэр.
– Дьон өлүүлээн тутууга (долевое участие) кыттыһар буоллахтара.
– Дьиэ-уот туттарга биһиги дьон харчытын көрбөппүт, кинилэр өлүүлээн укпут харчылара (долевое участие) “эскроу-счет” диэн ааттанан бааҥҥа барар. Олохтоох дьон үксэ ипэтиэкэҕэ киирэн туран дьиэ-уот атыылаһаллар. Дьиэ тутарбытыгар баан биһиэхэ анаан туспа кирэдьиит биэрэр. Билигин Саха сиригэр тутуу сүрдээҕин сайынна, сайдар, сайдыа да турдаҕа.
– Тутууга күрэстэһээччилэрдээххит дуу?
– Биллэн турар. Төһөнөн элбэх тутуу хампаанньата баар да оччонон үчүгэй. Тоҕо диэтэххэ, күрэстэһии баар буолан, тутуу тэрилтэлэрэ бэйэлэрин үлэлэрин, тутар дьиэлэрин тупсаран, үрдүк таһымҥа таһааран иһэллэр. Ол – билиҥҥи олох ирдэбилэ. Онон биһиги тутар дьиэлэрбитигэр саҥаттан саҥа технологияны, дизайны киллэрэн иһэбит, үүнэбит-сайдабыт.
Билиҥҥи туругунан Дьокуускай үрдүнэн 84 дьиэ, ол иһигэр тэрилтэлэр тутуллаллар.
– “Панорама” олорор дьиэ комплекса эһиги бырайыаккыт буоллаҕа.
– Бу бырайыакпыт 2016 сыллаахха Уһук Илин эрэгийиэҥҥэ (Владивосток, Хабаровскай үрдүнэн) олорор дьиэ комплексын саамай бастыҥ бырайыагынан билиниллэн турар. 2017 сылга бастакы дьиэ тутуутун саҕалаабыппыт уонна 2021 сыллаахха үлэҕэ киирбитэ. Сирэ биһиэнэ буолбатаҕынан, чааһынай бас билиигэ баарынан, биир эрэ дьиэ тутуллан, үлэҕэ киирбитэ.
Дьэҥкир Шуко (Schüco) систиэмэнэн оҥоһуллубут ньиэмэстии өстүөкүлэ дьиэ тас өттүн киэргэтэр. Ол курдук, сорох сиригэр истиэнэ, түннүк ханан баара биллибэт, көстүбэт. Ити дьиэҕэ көрөргүт курдук, массыына таска анньыллан турарын көрбөккүн. Бастакы, иккис этээһинэн сылаас гараастар, гараас үрдүгэр оҕо оонньуур, аралдьыйар былаһааккалара бааллар. Саҥа тутуллар дьиэлэргэ массыына турар “стоянката” тиийбэтэ баар суол. Сири төһө кыалларынан кыамталаахтык туһанарга кыһаллабыт – ичигэс, тымныы гараастары тутабыт. Бүтэһик этээстэргэ кыбартыыралар 3 таһымнаахтар. Ол курдук, бастакы этээскэ – куукуна, саала, иккис этээһигэр – утуйар хостор, оттон үһүс этээскэ сайыҥҥы өттүгэр бардикюр зоната, тэпилииссэ о.д.а. сынньанар зоналар бааллар.
– Наһаа да үчүгэй бырайыактаах дьиэлэри тутар эбиккит. Истэргэ үчүгэйин.
– Биһиги хампаанньабыт тутуллар дьиэлэрин бырайыагын дьон киирэн олороругар эрэ буолбакка, табыгастаахтык, кырасыабайдык олорор усулуобуйаларын тэрийэргэ туһуланар. Билиҥҥи сайдыылаах олоххо дьон олорор усулуобуйата аныгы ирдэбилгэ эппиэттиир таһымнаах буолуохтаах. Билигин тутулла турар дьиэлэри баран көрөрүҥ буоллар, Красильников уулуссаҕа уонна “Алгыс” диэн олорор дьиэ комплексыгар... Кыбартыыра атыылаһааччы дьон аҥаардас дьиэ иһин-таһын эрэ буолбакка, ылыахтаах дьиэлэригэр хайдах, туох усулуобуйа тэриллибитин көрөн-истэн сыаналыахтаахтар.
Оҕолорбут кыһыҥҥы бытархан тымныыга таһырдьа ханна тахсан оонньуулларый, көччүйэллэрий? Cуох. Оттон итинник аныгылыы ирдэбилгэ эппиэттиир дьиэлэрбитигэр хас подъезд аайы оҕо оонньуур сылаас былаһааккалара бааллар.
“Зеркальный лес” диэн дьиэ комплексыгар 3 дьиэ тутулла турар. Бу көннөрү дьиэ буолбатах: туспа “стандарт” быһыытынан тутуллубут дьиэлэр, ол эбэтэр вестибюль зоната ураты оҥоһуулаах, сылаас оҕо оонньуур былаһаакката, үөһээ этээскэ олорор дьоҥҥо анал зоналар... Уопсайынан, дьон олорор “коммунальнай” усулуобуйатын тупсарарга ураты болҕомтобутун уурабыт. Саха сирин тымныы, тыйыс усулуобуйатыгар олорор олохтоох дьон аныгы ирдэбилгэ эппиэттиир, соҕуруу дойду, омук сирдэриттэн уратыта суох кырасыабай, кэрэ, олорорго табыгастаах дьиэлэргэ олороллорун хааччыйыахтаахпыт.
– Дьиэни атыылаһар дьоҥҥо тугу сүбэлиэҥ этэй?
– Арааһынай хампаанньалар бааллар. Онон, бастатан туран, тутуу хампаанньатын үлэни ыытар устуоруйатын хасыһан билиэхтэрин наада, хаһан, ханнык дьиэлэри туппуттарын. Сорохтор хас да сылы быһа туталлар (долгострой), сорохтор моҥкуруут (банкрот) бараллар. Онон эрэллээх хампаанньаны талыахтарын наада. Билигин, реклама сайдыбыт үйэтигэр тугу баҕарар тупсаран кэпсиэхтэрин, көрдөрүөхтэрин сөп. Онон үлэтинэн-хамнаһынан бэйэтин өр кэмҥэ туруктааҕын көрдөрбүт хампаанньалары талалларыгар сүбэлиибин.
Мин өр кэмҥэ Арассыыйа уонна СӨ үтүөлээх архитектора Н.И. Румянцевы кытта бииргэ үлэлээбитим. 203-с түөлбэ идиэйэтин бииргэ оҥорбуппут. Николай Иннокентьевич Дьокуускай куорат үгүс дьиэлэрин бырайыактаабыта. Ол курдук, Саха тыйаатырын, цирканы, КФЕН, Саха-Экспо киин, “Муус Хайа” комплекс, о.д.а. Кини архитектура ускуустубатын дьиҥнээх маастара диэтэхпинэ – сыыспаппын.
– Георгий Олегович, бириэмэ булан кэпсэппиккэр махтал. Үбүлүөйдээх сылгыт үөрүүнү-көтүүнү, ситиһиини эрэ аҕаллын.
– Түгэни туһанан, кэлэктиибим үлэһиттэрин бырааһынньыкпытынан эҕэрдэлиибин. Мэлдьи үөрэ-көтө сылдьыҥ, үлэҕит ситиһиилээх, таһаарыылаах буоллун.
Дьэ, бу курдук, “Утум+” хампаанньа үлэлии олорор офиһын икки этээһинэн сылдьан көрдүм-иһиттим. Үлэлиир усулуобуйалара үрдүк таһымнааҕын, үлэһит туһугар эргиччи бастыҥ усулуобуйа тэриллибитин бэлиэтии көрөҕүн. Эчи бары эдэрдэрин, эрчимнээхтэрин, элэккэйдэрин... Таптыы, манньыйа көрөҕүн.
Өрөспүүбүлүкэбитигэр тутуу эйгэтигэр инники күөҥҥэ сылдьар “Утум+” хампаанньаны 25 сыллаах үбүлүөйгүтүнэн, хаһыат бары ааҕааччыларын аатыттан истиҥник, иһирэхтик эҕэрдэлиибит. Өссө да үрдүк үрдэллэри, ситиһиилээх үлэни баҕарабыт. Хаачыстыбалаах, сылаас дьиэни-уоту тутаҥҥыт, Сахабыт сирин хас биирдии олохтооҕун олоҕун таһымын уйгутун тупсараргытыгар, ааккыт-суолгут дорҕоонноохтук ааттанан, дьоҥҥут-сэргэҕит махталын мэлдьитин ыла тураргытыгар баҕарабыт.
Саргылаана БАГЫНАНОВА.
Хаартыска: Г.О. Карамзин архыыбыттан.
