Кэлиҥҥи үс сыл иһигэр биһиги Саха сиригэр саахымат устуоруйатын сайдыытын саҥа түһүмэҕин көрөбүт. Саахымакка өрөспүүбүлүкэ Ил Дарханын Куубага – Арассыыйа Куубагын түһүмэҕэ уонна Гроссмейстердар оскуолалара ыытыллар буолуоҕуттан, кини олох саҥа уонна хаачыстыбалаах үрдүк таһымҥа таҕыста. Саха сиригэр саахымат успуорда сайдыытыгар бэйэтин кылаатын АЛРОСА хампаанньа эмиэ киллэрэр. Кини СӨ Үүнэр көлүөнэ тус сыаллаах пуондатын нөҥүө саха дьоҕурдаах саахыматчыттарын өйүүр.
Үүнэр көлүөнэ тус сыаллаах пуондатын бары тэрээһиннэрэ АЛРОСА “Кэскил туһугар” тус сыаллаах бырагырааматын чэрчитинэн бэриллэр харчы көмөтүнэн үбүлэнэн тэриллэллэр. Ол иһигэр үөрэхтээһин уонна билим эйгэтин, дьиэ кэргэн уонна оҕо аймах, култуура, успуорт, экология тэрээһиннэрэ. Олор бары үүнэр көлүөнэни, кини айар-тутар дьоҕурун өйүүргэ уонна сайыннарарга, үөрэнэр усулуобуйа хаачыстыбатын үрдэтэргэ туһуланаллар. Онон саахымат сайдыыта бырагыраама биир тутаах хайысхата буолбутуттан киһи соһуйбат. Гроссмейстер оскуолата уонна Саахымат академията тэриллибиттэрэ эмиэ ону туоһулуур.
Гроссмейстер оскуолата
2022 сыллаахха СӨ Бастакы Бэрэсидьиэнэ Михаил Ефимович Николаев 85 сааһыгар анаммыт Саахымат өрөспүүбүлүкэтээҕи III кэнгириэһин түмүгүнэн Саха сиригэр аан бастакытын Гроссмейстер оскуолата арыллыбыта. Тириэньэрдэринэн Арассыыйа ааттаах-суоллаах саахыматчыттара, бүрээт омук бастакы гроссмейстера Антон Шамоев, саахымат композицияларын суоттааһыҥҥа ФИДЕ норуоттар икки ардыларынааҕы гроссмейстера Данила Павлов уонна бырайыак кураатара, СӨ саахымакка аҕа тириэньэрэ Роман Ганжуров анаммыттара.
“Оччолорго биһиэхэ номнуо оҕо күрэхтэһиилэригэр Уһук Илиҥҥэ даҕаны, Арассыыйаҕа даҕаны куһаҕана суох көрдөрүүлээх оҕолордоох этибит. Саҥаттан тэриллибит Гроссмейстер оскуолата ыччаттар араас турнирдарга кытталларын, аакка-суолга тиксэллэрин, маастарыстыбаларын таһымын үрдэтэр туһугар үлэлиир. Бастакы сүрүн сорук – Саха сиригэр бастакы гроссмейстеры иитэн-үөрэтэн таһаарыы. Ол гынан баран, мин биһиги норуоттар икки ардыларынааҕы маастардары даҕаны иитэн таһаарыахпытын сөп дии саныыбын. Ситиһии кэлэн истэҕин аайы саахымат даҕаны Саха сиригэр биллэн-көстөн, тэнийэн барыаҕа”, – диэн Роман Ганжуров кэпсээтэ.
Өрөспүүбүлүкэ саахымакка сүүмэрдэммит хамаандатын аҕа тириэньэрэ этэринэн, биһиги ыччаттарбыт саахымат дьиҥнээх профессионала буолар толору кыахтаахтар. Кинилэртэн ким эрэ кэлин өссө настаабынньык оруолун талан, бэйэтэ ыччаты эрчийэр тириэньэр буолуон сөп.
“Владимир Егоровы кытта биһиги оскуола үлэтигэр онайн-форматы киллэрдибит. Ону таһынан сирэй дьарыктары эмиэ ыытабыт, онно араас оҕолор сылдьаллар уонна сылга иккитэ СӨ Билимҥэ дьоҕус академиятыгар сирэй сиэссийэлэр буолаллар. Итини сэргэ оҕолор кытта тириэньэрдэрин көрсөллөрүн туһугар, улахан күрэхтэһиилэргэ кытта сатыыбыт.
2022 сыллаахтан Дьокуускайга сыл аайы СӨ Ил Дарханын Куубага ыытыллар, онно Арассыыйа гроссмейстердара кэлэн кытталлар. Куубак аҥаардас күрэхтэһии таһымын эрэ буолбакка, Саха сиригэр саахымат аатын-суолун эмиэ үрдэттэ. Ыччаттар улахан түһүлгэҕэ оонньоон, ааттаах-суоллаах саахыматчыттары кытта кэпсэтэн маастарыстыбаларын үрдэтэллэр. АЛРОСА успуонсардыы көмөтө олус улахан суолталаах: кинилэр көмөлөрүнэн биһиги Арассыыйа турнирдарын халандаарыгар киирдибит, Арассыыйа Куубагын түһүмэҕэ буоллубут. Саха сиригэр онтон да атын турнирдар эмиэ тэриллэр кыахтаахтар”, – диэн тириэньэр иһитиннэрдэ.
Төһө даҕаны ыраах олорор уонна кэлэр-барар айаммыт ороскуота улахан буолан оонньуур быраактыка аҕыйаҕын иһин, ааспыт үс сыл иһигэр Гроссмейстер оскуолата кырата суох ситиһиилэннэ. Евдокия Избекова, Арсений Чумаевскай, Владислав Жирков, Арина Васильева, Полина Пак, Альберт Постников уонна Валерия Слепцова араас таһымнаах турнирдарга кыайан, номнуо үтүө түмүктэри көрдөрдүлэр. Ол курдук, Арина Васильева дьахталларга ФИДЕ маастарын нуорматын толордо. Влад Жирков 2–3 турнирга ситиһиилээхтик кытыннар эрэ, эр дьоҥҥо ФИДЕ маастара буолар чинчилээх. Атын даҕаны саахыматчыттар эриэйтиннэрэ биллэ үрдүк, 2100 пууннаах кирбиини куоһаран баран сылдьаллар. Оттон ФИДЕ маастара буоларга 2300 пууннаах кирбиини куоһарыахтааххын. Этэргэ дылы, биир “саахымат дьыла” хаалан турар.
“Атырдьах ыйыттан саҕалаан балаҕан ыйыгар диэри сүүмэрдэммит хамаандабытын кытта саахымат тууругар баран кэллибит. Липецкэйгэ Ыччат спартакиадатыттан саҕалаан баран, Грузиянан Сербияҕа тиийбиппит. Сербия олус күүстээх, былыргыттан биллэр оонньооччулардаах дойду быһыытынан биллэр, онно олус элбэх турнир буолар. Элбэх саахыматчыт Сербия турнирдарыгар эриэйтинин үрдэтээри кыттар. Ол иһигэр Сербияҕа аан дойдуга “вундеркинд оҕолор” диэнинэн биллэр, “топ” гроссмейстер эриэйтиннээх Индия эдэр саахыматчыттара эмиэ кэлэллэр.
Биһиги Сербия Апатин уонна Суботица куораттарыгар буолбут турнирдарга кытынныбыт. Ол курдук, атырдьах ыйын 25–29 күннэригэр куорат күнүгэр анаммыт “SUBOTICA – Open za dan grada” рапид турнира буолла. 6 дойдуттан барыта 33 саахыматчыт кытынна. Ол иһигэр Арассыыйаттан, Сербияттан, Аргентинаттан, Азербайджантан, Швецияттан уонна АХШ-тан бааллар. Турнирга классикалыы саахымакка Дьокуускай куорат билиҥҥи чөмпүйүөнэ Альберт Постников кыайда. Биир да баартыйаны кыайтарбакка, 4 очукуону ылла. Ити турнирга Саха сирин атын саахыматчыттара эмиэ кииристилэр. Владислав Жирков 4-с миэстэ буолла, мин бэһискэ таҕыстым, Арсений Томскай – 7-с миэстэ, Полина Пак – 8-с миэстэ”, – диэн Роман Ганжуров иһитиннэрдэ.
Биһиги саахыматчыттарбыт Сербияны ылбычча талбатахтар эбит. Этэргэ дылы, “кимэн киириилээх, киирсиһиилээх тургутууну” ааспыттар. Бастатан туран, ити дойдуга барарга виза ирдэммэт. Иккиһинэн, саахымат турнирдарын тэрийээччилэрин кытта билсибиттэр. Оттон түмүгэр нуорманы толоруохха сөп, аакка-суолга тиксиэххэ сөптөөх норуоттар икки ардыларынааҕы күрэхтэһиилэр суоллара арыллар. Ганжуров этэринэн, ФИДЕ маастарын кэннэ тута гроссмейстер таһымыгар тахсыахха сөп.
“Арассыыйаҕа эргиллэн кэлэн бараммыт, биһиэхэ ордук суолталаах Виктор Львович Корчной Мемориалыгар кытынныбыт. Ону таһынан, Москубаҕа уонна Тулаҕа Яснай Полянаҕа Толстой Куубагар сырыттыбыт. Онно Саха сирин аатыттан Артур Васильев, Давид Местников, Валерия Слепцова уонна Александр Иванов кытыннылар. Кинилэр үрдүк таһымнаах бэлэмнэрин көрдөрөн, бириистээх миэстэлэргэ тигистилэр”, – диэн сүүмэрдэммит хамаанда тириэньэрэ кэпсээтэ.
Владислав Жирков:
– Биэс сааспыттан саахыматтыыбын, оонньуурга эһэм үөрэппитэ. Оҕо уһуйааныгар саахымат куруһуогар дьарыктаммытым, оскуолаҕа киирэн баран дьиҥнээхтик ылсыбытым, Роман Ганжуровка дьарыктаммытым. 2023 сыллаахха Роман Владимирович Гроссмейстер оскуолатыгар дьарыктанарга этии киллэрбитэ.
2024 сыллаахха эр дьоҥҥо Уһук Илин чөмпүйэнээтигэр кыттан блицкэ иккис миэстэ буолбутум, рапидка үһүстээбитим уонна саахымат композицияларыгар иккистээбитим. Эмиэ ол сыл Ил Дархан Куубагар ахсыс миэстэ буолбутум. Онно Арассыыйа ааттаах-суоллаах саахыматчыттара кыттыбыттара, онон ахсыс да миэстэ үчүгэй түмүк этэ. Оттон быйыл Сербияҕа үтүө түмүктээх саахымат тууругар баран кэллибит. Күүстээх дьону, Грузия уонна Сербия гроссмейстердарын кытта, оонньоотум, эриэйтиммин үрдэтэн, ФИДЕ маастарыгар чугаһаатым. Сырыыттан олус астынным. Табылыннаҕына, маастар аатын быйыл даҕаны ылыам. Оттон барыта этэҥҥэ буоллаҕына, 25 сааспар гроссмейстер да нуорматын толоруохпун сөп.
Билигин мин М.К. Аммосов аатынан ХИФУ-га Математика уонна информатика институтугар “Информационная безопасность” хайысхаҕа бастакы кууруска үөрэнэ сылдьабын.
Арина Васильева:
– 2015 сыллаахтан саахыматтыыбын. Бастаан “Комбинация” саахымат кулуубугар Руслан Пахомовка уонна Ньургун Винокуровка, онтон 2022 сыллаахтан Роман Ганжуровка дьарыктаммытым. Ол кэннэ икки сыллааҕыта Гроссмейстер оскуолатыгар көһөн кэлэн, Антон Шамоевка дьарыктана сылдьабын. Дьарыгы таһынан кини биһигини турнирдар кэмнэригэр арыаллыыр, сылга икки төгүл Билим дьоҕус академиятыгар сүүмэрдиир дьарыкка сылдьабыт. Манна кэлиэхпиттэн биллэ эбилинним, эриэйтиним үрдээтэ.
Быйыл дьахталларга Арассыыйаҕа бастыыр иһин күрэххэ бириистээх миэстэҕэ тиксибитим, оттон Уһук Илиҥҥэ чөмпүйэнээтигэр блицкэ бастаабытым. Ону таһынан быйыл Ил Дархан Куубагар – Арассыыйа Куубагын түһүмэҕэр дьахталларга бастакы миэстэни ылбытым. Төһө даҕаны биир бииргэ киирсибэтэҕим иһин, Ил Дархан Куубагар Саратов уобалаһыттан төрүттээх, гроссмейстер Наталья Погонинаны очукуобунан баһыйбытым.
Сербияҕа эмиэ бэртээхэй турнир ааста, “Apatin open “Liberland 2025” диэҥҥэ кыттан төрдүм миэстэ буоллум. Хомойуох иһин, Суботицаҕа биир эрэ туурга кыттан баран, ыалдьан хаалан турниртан туораабытым.
Дьахталларга ФИДЕ маастара буоллум, аны дьахталларга норуоттар икки ардыларынааҕы маастар нуорматын толорор былааннаахпын. Биллэн турар, гроссмейстер буолуохпун олус баҕарабын. Ол гынан баран, ол судургута суох дьыала. Олус элбэх турнирга кыттыаххын наада, оттон ол ботуччу сыаналаах. Бэлиэтээн эттэххэ, эриэйтини киһи “отонноон” толорор буоллаҕына, ону барытын биир турнир иһигэр сүтэрэн кэбиһиэххин эмиэ сөп. Кэлин, баҕар, хаһан эмэ саахымат тириэньэрэ буолуохпун сөп. Ол эрээри бастаан Ураллааҕы хайа судаарыстыбаннай университетыгар туттарсар былааннаахпын.
Саахымат академията
АЛРОСА Саха Өрөспүү-бүлүкэтигэр успуорт үгэс буолбут уонна өй үлэтин ирдиир интеллектуальнай көрүҥнэрин өйөөбүтэ уонунан сыл буолла. Хампаанньа көрөр үбүн суотугар аҥаардас АЛРОСА Култуураҕа-успуорка комплексыгар тэрээһиннэр ыытыллар буолбатахтар, олору сэргэ араас бырайыактар эмиэ үбүлэнэллэр. Ол курдук, 2021 сыллаахха АЛРОСА өйөбүлүнэн өрөспүүбүлүкэ саахыматчыт оҕолоро норуоттар икки ардыларынааҕы гроссмейстер Сергей Карякины кытта көрсүбүттэрэ. Оттон 2022 сыллаахха СӨ Саахымакка III кэнгириэһэ буолан ааспыта. Ону таһынан, Дьокуускай куоракка үһүс сылын саахымакка Ил Дархан Куубага ыытылынна. Бу күрэхтэһии билигин Арассыыйа Куубагын биир бэлиэ түһүмэҕин быһыытынан сыаналанар.
“Турнирдар олус үрдүк таһымнаахтык ыытыллаллар. Мин барытын сөбүлээтим: турнир ыытыллыбыт сириттэн саҕалаан тэрээһин эйгэтигэр тиийэ. Саха сирэ АЛРОСА курдук мэлдьи өйүүр, үрдүк таһымнаах турнирдары ыытарга усулуобуйаны тэрийэр күүстээх партнердааҕа олус үчүгэй”, – диэн Арассыыйа Саахымакка федерациятын толоруулаах дириэктэрэ Александр Ткачев этэр.
Алмаастаах хампаанньа уонна СӨ Үүнэр көлүөнэ тус сыаллаах пуондата бииргэ үлэлэһэллэрин түмүгэр, өрөспүүбүлүкэ ыччата өй-толкуй биир саамай былыргы күрэхтэһиитин сэргиир буолан иһэр.
Ити курдук кыттыгас үлэ өссө биир үтүө түмүгэ – “Үүнэр көлүөнэ паарката” АНО 2025 сыл балаҕан ыйыгар саҕалаабыт “Саахымат академията” бырайыага. Академия сүрүн соруга – саахымат эйгэтигэр өссө элбэх оскуола ыччатын угуйуу.
“Саахымат олус туһалаах успуорт көрүҥэ, кини киһини толкуйдуурга, суоттуурга үөрэтэр. Бастакы сүүмэрдээһиммит балаҕан ыйын 6 күнүгэр оскуола оҕолоругар ыытыллыбыт Дьокуускай куорат турнирын кэннэ буолбута. Турнирга түөрт араас сааһынан 60 оҕо кыттыбыта, онтон 22 оҕотун сүүмэрдээбиппит. Ону таһынан балаҕан ыйын бүтүүтүгэр Саахымакка өрөспүүбүлүкэҕэ биирдиилээн бастыыр иһин күрэхтэһии буолуохтаах. Ол түмүгүнэн эмиэ сүүмэрдээһин буолуоҕа.
Билигин биһиэхэ түөрт тириэньэр үлэлии сылдьар: үс киһи Саахымат-дуобат өрөспүүбүлүкэтээҕи киинигэр сирэй дьарыктары ыытар. Оттон ФИДЕ маастара Руслан Пахомов онлайн-дьарыктары тэрийэр. Номнуо күүстээх дьарыктар буола тураллар. өрөспүүбүлүкэ чөмпүйэнээтин түмүгүнэн Уһук Илиҥҥэ бастыыр иһин күрэхтэһиэхпит”, – диэн Саахымат академиятын куратора Туйаара Пахомова кэпсээтэ.
Кини этэринэн, Академия саамай талааннаах саахыматчыттарын араас таһымнаах күрэхтэһиилэргэ Саха сирин ааттаталларын, билиилэрин дириҥэтэллэрин туһугар эһиил Гроссмейстер оскуолатыгар киирэргэ мэктиэлиэхтэрэ. Итини таһынан, быйыл алтынньыттан саҕалаан уһуйаан иитиллээччилэрин кытта үлэлиэхтэрэ.
kyym.ru
Хаартыскалар: Богдан Золотов, Анастасия Рыжикова ("Мой спорт!")
