Ханнык баҕарар омук бу сиргэ сиик курдук симэлийбэтин туһугар, хараҕын харатын кэриэтэ харыстыахтаах сүрүн тулааһыннарынан, ол эбэтэр тойон баҕаналарынан – устуоруйата, төрүт тыла, итэҕэлэ, сиэрэ-туома уонна үйэлээх үгэстэрэ – буолаллар.
Култуурабыт маанылаах көрүҥэ
Бу тулааһыннартан хайата эмэ айгыраата да, атыттара тэҥҥэ кэбирээн бараллар. Глобализация далааһыннаахтык ыгар уонна суурайар кэмигэр, тулааһыннарбыт тула ыга сомоҕолоһуохтаахпыт. Итини өйдүүр курдукпут да, билиҥҥитэ салгыны эрэ хамсатабыт, сорунуулаах саҕалааһын суох.
Мин, бүгүн, төрүт оонньууларбыт, чуолаан, хапсаҕай туһунан санааларбын этиэхпин баҕарабын. Хапсаҕай – өбүгэлэрбит үтүөкэн бэлэхтэрэ, норуот быһыытынан култуурабыт маанылаах сорҕото. Кини көннөрү көрүҥ эрэ буолбатах, биһиги национальнай баайбыт!
Култуурабыт маанылаах көрүҥэр сыһыаммыт хайдаҕый? Сэбиэскэй кэмҥэ саха итэҕэлэ, сиэрэ-туома көйгөтүллэ сылдьыбыта баар суол. Хапсаҕай эмиэ умнулла быһыытыйбыт кэмнээх. Арай: “Үөһээ Бүлүүгэ эрэ хапсаҕайы өрө туппуттара, төрүт көрүҥмүтүн быыһаабыттара”, – диэтэхпинэ, күүркэтии буолбат. Ол да иһин, билигин, бу улуус хапсаҕай түөлбэтинэн сиэрдээхтик ааттанар.
Хапсаҕай саҥалыы тыыннанан өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник тарҕаныытыгар – Алексей Мостахов уонна Александр Васильев-Көрдүгэн улахан өҥөлөөхтөр. Кинилэр хапсаҕай туһа диэн эт атахтара элэйиэр диэри сүүрбүттэрэ-көппүттэрэ, үгүс сыраларын биэрбиттэрэ. Ол эрээри “хапсаҕай энтузиастар көмөлөрүнэн сайынна” дииртэн эмиэ туттунабын.
Көрүнньүк көр-нар оҥорумаҥ!
Хапсаҕай саханы умсугутар, этэргэ дылы, эппитигэр-хааммытыгар иҥэн сылдьар көрүҥмүт. Күн бүгүн, төрүт култуурабыт баайыгар, хапсаҕайга, олус чэпчэки сыһыан олохтонно. Итинтэн сиэттэрэн най барыы буолла. Аһара баран, дьону аралдьытарга эрэ анаммыт “шоуга” кубулуйан эрэр. Бастаан, “хомуур хапсаҕай” диэн тэрээһиннэр ыытылланнар – “һуу-һаа” буолбута. Оттон хапсаҕай, хаһан үөскүөҕүттэн ыла “единоборство”, ол эбэтэр биир бииргэ эрэ киирсии көрүҥэ. Ону “тупсарар” наадата суох, итинник тэрээһиннэр төрүт көрүҥмүтүн көрүнньүк көр-нар таһымыгар түһэрэллэр. Маанылаах төрүт көрүҥмүтүгэр тоҕо олус чэпчэкитик, күлүү-элэк курдук сыһыаннаһабытый? Тоҕо социальнай ситимнэртэн түспэт араас “персонажтар”, бэйэ-бэйэлэрин ыҥырса-ыҥырса хапсаҕайдаспыта буоллаҕа буолан – ытык көрүҥмүт дириҥ бөлүһүөпүйэтин туора сотоллоруй? Маннык шоулар соруктара – дьону угуйуу, харчы киллэринии. Тэҥнээн көрүҥ: дьоппуоннар, бүрээттэр, тувиннар төрүт көрүҥнэрин итинник шоуга кубулуппаттар ээ. Кинилэр төрүт көрүҥнэригэр сүгүрүйэллэр уонна олус харыстыыллар.
Билигин, хапсаҕайбытын аан дойду таһымыгар таһаара-быт диэн өрүкүнэһии. Дьэ, дорҕоонноох аакка-суолга баҕалаах дьоммут. Тоһоҕолоон уонна уобарастаан бэлиэтээтэххэ: хапсаҕайбыт – раритет. Ханнык да омукка маннык көрүҥ суох. Онон, хапсаҕай харыстабыллаах сыһыаны эрэйэр. Ол иһин, ханнык даҕаны кыахтаах успуонсар күрэхтэһиини талбытынан дьаһайыа суохтаах. Хапсаҕай ким даҕаны кэтэх баайа буолбатах. “Мин тэрийэбин – онон дьаһайабын”, – диэн тосхол адьас суох буолуохтаах. Сорохтор көбдьүөрэ түһүөххүт: “Маассабай күрэхтэһиилэр ыытыллаллара, дьон көх-нэм буолара туох куһаҕанааҕый”, – диэн. Сөбүлэһэбин. Бука диэн ыыттыннар. Хомуур охсустуннар даҕаны, этистиннэр даҕаны.
Мин, төрүт көрүҥмүт көйгөтүтүллэрин эрэ утарабын.
Бэйэҕэ сөрүү тардыы – сүөргү
“Хаҥалас хапсаҕайа” диэн, төрүт көрүҥмүтүн букатын даҕаны иҥэринэн кэбиспит ааттаах, “норуоттар икки ардыларынааҕы” диэн дорҕоонноох статустаах турнирдаахпыт. Аата даҕаны олуурдаах уонна мөккүөрдээх. Холобур, “Уйбаан сылгыта”, “Маарыйа ынаҕа” диэтэхпитинэ – сылгы эбэтэр ынах ким бас билиитэ буолара чопчуланар. Хаҥалас туох уратылаах уонна үтүөлээх буолан, күрэхтэһиитигэр маннык “эксклюзивнай” ааты иҥэриннэ? Бу бэлиэтээһин – “Эҥсиэли хапсаҕайа” диэн ааттаах күрэхтэһиигэ эмиэ сыһыаннаах. Хапсаҕай – саха омук бүттүүнүн баайа, ону бэйэҕэ сөрүү тардыы, сымнатан эттэххэ, сүөргү.
Кэнники сылларга бу турнирга атын эрэгийиэннэр бөҕөстөрө аҥаардастыы айбардыыр буолан эрэллэр. Икки буоллуннар, биэс буоллуннар – син биир, си-дьүгээр төннүбэттэр.
Быйылгы турнирга 65 киилэҕэ үһүс эрэ буоллубут, икки бастакы миэстэлэргэ – бүрээттэр. 75 киилэҕэ, сыыспат буоллахпына, 82 бөҕөс кииристэ. Биһиги биэс бастыҥ да иһигэр киирбэтибит. 85 киилэҕэ эмиэ бүрээт Арсалан Будажапов бастаата. Оттон 95 киилэҕэ кыһыл көмүс мэтээли монгуол Туг-Эрдэдэ Дэнзэншарав илдьэ барда. Ыарахан ыйааһыҥҥа муҥутуур кыайыылааҕы быһаарыыга ыалдьыттарбыт, хата, бэйэ-бэйэлэрин охторсон – Никита Хабаровка суол солоотулар. Кини кыайыытын көрбүккүт, онон, тус сыанабыллаах буолуохтааххыт.
Сарсыныгар, муҥутуур кыайыылааҕы быһаарар хапсыһыыга бэйэ-бэйэлэрин кытта тустубуттара. Наар кэтэнэ-манана сылдьар бөҕөстөрбүтүгэр холоотоххо: ыалдьыттарбыт кимиилээх киирсиилэринэн, тутуһартан-хабыһартан толлубаттарынан, киирсиини наар сытыырхата сатыылларынан – ордуктар. Дьиэбитигэр-уоппутугар, бэйэлээх бэйэбит көрүҥмүтүгэр кыайтарыы – көрөөччү санаатын түһэрэр. Ол түмүгэр хапсаҕайбыт суолтата эмиэ намтыыр.
ЮНЕСКО уонна хапсаҕай
Өссө биирдэ хатылаан эттэхпинэ: хапсаҕайбытын көннөрү тустуу эрэ көрүҥүн курдук ылына сылдьабыт. Оннук буолбатах. Хапсаҕай – төрүт култуурабыт сорҕото, норуоппут баайа. Хапсаҕайы аан дойду таһымыгар таһаара сатыыр буоллахпытына, бастаан ЮНЕСКО билиниитин ыларга кыһаныахтаахпыт. Олоҥхобут төрүт култуурабыт быстыспат ситимин быһыытынан билиниллибитэ. Хапсаҕайбыт, атын даҕаны көрүҥнэрбит итинник билиниини ылалларыгар кыһаныаҕыҥ. Оччотугар, кинилэр ааттара-суоллара уонна быраабылалара хайдах баарынан үйэ саас тухары бигэргэниэхтэрэ. Оттон, билигин, “норуоттар икки ардыларынааҕы” диэн статуһу бэйэбит “биэрбит” курдукпут.
Уонна, “үрдүк таһымҥа таһаарабыт” диир аата, чуолаан, тоҕо биир улуус аата кыбытыктаах ыытыллыахтааҕый? Чэ, баҕар, үрдүк таһымҥа таһаарбыт даҕаны буолуубут. Оччотугар, быраабылата эмиэ сыыйа уларыйарыгар тиийэр. Ол түмүгэр ис хоһооно кытта суураллан барыаҕа. Онон, бастатан туран, хапсаҕайбытын бэйэбит испитигэр сааһылыах уонна тупсарыах тустаахпыт.
Тыл – омук тыына
Бу күннэргэ төрүт тылбытыгар сыһыаннаах тэрээһиннэр ыытылла тураллар. “Тыл – омук тыына”, – диэн мээнэҕэ этиллибэт. Манан холуйар буоллахха, биһиги бүгүҥҥү күҥҥэ “тыын быһаҕас” туруктаах омукпут. Тылбыт-өспүт биллэрдик айгыраата. Сөпкө саҥарарга уонна суруйарга ирдэбил адьас мөлтөх. Олунньуга эрэ “күүрээннээх” тэрээһиннэр кэннилэриттэн эһиилгэ диэри уһун уоскулаҥ. Оттон тылы сыччах мунньахтарынан уонна сэминээрдэринэн эрэ харыстаабаккын.
Сытыы ирдэбил күн ахсын туруохтаах. Көрдөрөр-иһитиннэрэр эйгэҕэ, ол эбэтэр хаһыакка, араадьыйаҕа, тэлэбиидэнньэҕэ үлэлиир дьоҥҥо ирдэбил ордук кытаанах буолуохтаах. Биһиэхэ, билиҥҥитэ, ити курдук дьаныардаах уонна тэтимнээх үлэ ыытыллара тоҕо эрэ киэҥник биллибэт-көстүбэт. Хаһыат тылыгар-өһүгэр, кэм, ханнык эмэ ирдэбиллэр тутуһулла сатыыр буоллахтарына – микрофон, күөх экран кэтэҕэр олорооччулар тыллара-өстөрө сымсах, толоос. Салаҥнык саҥарыы мөкү дьайыыта ордук күүстээх. “Араадьыйаҕа, тэлэбиидэнньэҕэ итинник саҥараллар дии”, – диэн буолар.
“Кэлтэйдии куолулуур судургу” диэччилэр көстүөхтэрэ. Онон, холобурдарга олоҕурабын. Маҥнай, үгүс дьон-сэргэ сөбүлээн көрө-истэр успуорт күрэхтэһиилэрин көрүөххэ. Чуолаан, төрүт көрүҥнэрбитин уонна көҥүл тустууну сырдатар эдэр дьоммут тылларыгар-өстөрүгэр тохтуохха. Холобур, хапсаҕайы сырдатааччыларбыт тыллара-өстөрө татыма сөхтөрөр. Оҥоһуллар албастары наар нууччалыы эрэ этэллэр. Ол быыһыгар “буруолуу сылдьар маастар”, “заряженнай киирбит”, “оо, кураж хаппыт”, “связката быстыбыт”, “быччыҥа тыга сылдьар” дэһэ-дэһэ, чыпчырыналлар.
“Атаҕа токуруйар сириттэн...”
“Кураж” сахалыы суолтата – уох, уоҕуруу (уоҕуран ылыы), кыдьыгырыы. Өтөрдөөҕүтэ “Хаҥалас хапсаҕайа” күрэхтэһиини сырдатар биир эдэр уол: “Утарсааччытын... били... м-м-м... атаҕа токуруйар сириттэн...”, – диэн соһуппута. Атах токуруйар сирэ – такым диэн ааттанарын үйэтигэр истибэтэх бадахтаах. Ити курдук халбаҥнаабат шаблон, уларыйбат клише буолан бигэтик олохсуйбут салаҥ эпитеттэр, сыыс тыллар хапсаҕай күрэхтэһиилэрин ахсын иһиллэллэр. Аны, ити шаблон эпитеттар саҥаттан саҥа ыытааччылары “сутуйаллар”. Бука, итинник саҥардахтарына бэйэлэрин “сиппит-хоппут” кэмэнтээтэр курдук сананаллара эбитэ дуу. Ыытааччылар хапсаҕай уонна тустуу албастарын наар нууччалыы эрэ этэллэр. Саха тыла-өһө дириҥин, баайын оннооҕор атын омуктар, биллиилээх тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар билинэллэр.
Үгүһү дойҕохтуу барбакка, хапсаҕайга уонна көҥүл тустууга сыһыаннаах сорох тыллары көрүөҕүҥ. Дьэ, “буруолатан-тараалатан” кэпсиир-ипсиир уолаттарбыт бу тыллартан төһөтүн тутталларын истибиккитий? Тус бэйэм, киһи атаҕын чаастарын даҕаны арааран билэллэрин саарбахтыах санаам кэлэр. “Киһи атаҕын токуруйар сирэ” дии сырыттахтарына итинтэн атын санаа кэлбэт. Онон, кинилэргэ туһаайан, киһи лабааларын чаастарын нууччалыы быһаарыыларын эмиэ киллэриэм.
Киһи лабааларын чаастара
Уллуҥ, уллуҥах – подошва, ступня, стопа.
Тилэх (тиҥилэх) – пятка.
Бэрбээкэй – лодыжка, щиколотка.
Сото – голень.
Бөтөҕө – икры ног.
Такым – коленный сгиб.
Борбуй – такым үөһээ өттө.
Түһэх, ньилбэк – буут илин өттө.
Тобук – колено.
Окумал – плечо, плечевая кость (часть руки от плеча до локтя).
Окумал быччыҥа – бицепс.
Сарын хаптаҕайа – лопатка.
Тоҕонох – локоть.
Хары – предплечье.
Бэгэччэк – запястье.
Иҥиир – сухожилие.
Силгэ – связка.
Силгэ быстыыта – разрыв связок.
Силгэ уунуута – растяжение связок.
Күөн, таһаа – торс, корпус человека.
Биил, синньигэс биил – поясница, талия.
Тоноҕос – позвонок, позвоночник, спинной хребет.
Хомурҕан – ключица, ключевая кость.
Албастар ааттара уонна көрүҥнэрэ
Умустарыы, умса хорутуу – отброс ног, отбрасывание. Үөһээ Бүлүү хапсаҕайдьыта Егор Иванов бэйэтин кэмигэр элбэх бөҕөһү “буор сирэйдээбитэ”.
Кэннигэр тахсыы – перевод, проход за спину.
Тордуох, тордуохтааһын – зацеп.
Күөнүнэн күөйүү – зашагивание.
Курдуу кууһан эргитии – накат.
Кэдэрийэн быраҕыы – прогиб.
Арҕаһынан адаарытыы – мельница.
Биллэҕэн быраҕыы, сүгэн күдээритии – кочерга, вертушка.
Умсан киирии, хоннох аннынан умсуу – нырок.
Хойуоһуннарыы – прием обратный.
Такытыы, такытан олордуу – посадка.
Кыбытыы, кыбытан эргитии – умса баттата сылдьан, утарсааччы илиилэрин икки хоннох анныгар кыбытан тиэрэ эргитии.
Супту атахтааһын – аҥаар атахха супту киирии.
Борбуйдааһын, быыралаан киирии – ыраахтан умсан, утарсааччыны икки борбуйуттан ылан, устунан күөнүнэн анньан охторуу. Бу албаһы олус сатабыллаахтык “Манчаары оонньууларын” чөмпүйүөннэрэ Илья Тимофеев (Хаҥалас) уонна Олег Федотов (Үөһээ Бүлүү) тутталлар.
Туора атахтааһын. Чохчойон атахтааһын. Садьыйан баран атахтааһын.
Сүнньүттэн умса тардыы.
Бэгэччэктэн, харыттан, тоҕонохтон, окумалтан эрийэ тардыылар
Иһиттэн тэбии, таһыттан тэбии (хатыйыы). Күүрдэн баран тэбии. Халбаҥнаан иһэн тэбии.
Хоннохтон сөрөөһүн.
Тэптиргэ (тэптиргэлээһин) – аҥаар атаҕы утарсааччы самаҕын анныгар уган, төһүүлээн быраҕыы.
Адаҕалатыы – аҥаар атахтан ыллараат, ылларбыт атаххын сонно тута күүскэ эрийэ тардан – утарсааччыны соһон иһэн, эбиитин аҥаар илиинэн сүнньүн умса баттаан охторуу. Бу албаһы хапсаҕай биллиилээх маастардара Евгений Алексеев (Уус Алдан), Федор Данилов (Үөһээ Бүлүү) ордук сатабыллаахтык туһаналлар.
Өттүк.
Тоһуурдаах (олуурдаах) халбарыйыы.
Систэн булгу сөрөөһүн.
Утары атахтааһын.
Түргэннээһин.
Түргэн.
Өрө баһыы.
Сохсолооһун – утарсааччыны үрдүттэн хам баттааһын.
Эриллэн сохсолооһун – накрывание.
Тиэрэ анньыы.
Тура көмүскэнии, куота көмүскэнии.
Бөҕөс туругун ойуулааһын
Уох – пыл, кураж.
Уоҕа киирдэҕинэ, уоҕа уһугуннаҕына – поймать кураж, войти в раж.
Уох харааһына – прохождение первого порыва.
Уор, уор-кылын – спортивная злость.
Күүс-уох – сила, мощь.
Күдэх, сылба, сэниэ, сындааһын – выносливость.
Күүрээн – накал.
Ыгыы – навязывание борьбы.
Сааһыланыы – настройка.
Түллүү – напряжение, потуга.
Уйуһуйуу – сэрэҕи сүтэрэ өрө күүрүү, балабыай киирии. Перевозбуждение.
Сүрү баттааһын – психологическое давление.
Сүр баттатыы – бүтэйдии эрдэттэн самныы.
Кэмэнтээтэр буолан төрөөбөттөр
Көрөргүт курдук, үгүс тиэрминнэр ааттара сахалыы холкутук тылбаастаналлар уонна быһаарыллаллар. Киһи туругун, таһымын, тас көрүҥүн, хамсаныыларын, дьайыыларын ойуулуур-дьүһүннүүр тылларынан төрөөбүт төрүт тылбыт олус баай. Сыччах, хамсаабакка да турар киһини араас тылларынан ойуулуохха сөп. Холобур: сымарыттан, дыгдаллан, дьиппиэрэн... Төрүт тылбыт барахсан оннук баай! Онон, күрэхтэһиилэри сырдатааччылар тылларын-өстөрүн сааһыланаллара уонна байыталлара эрэйиллэр. Онуоха биир эрэ суол баар. Үгүс кинигэни ааҕыы уонна тылдьыттары туһаныы.
Кэмэнтээтэр буолан төрөө-бөттөр. Кинилэр буһан-хатан, итэҕэстэрин-быһаҕастарын туоратан, уһаарыллан тахсаллар. ССРС биир саамай киэҥник биллибит кэмэнтээтэрэ Николай Озеров идэтинэн артыыс этэ. Кини тыйаатырга (МХАТ) 30 сыл үлэлээбитэ уонна үгүс сыллар усталарыгар успуорт күрэхтэһиилэрин сырдаппыта. Элбэх киһи успуорт кэмэнтээтэрдэрэ Владимир Маслаченко, Георгий Саркисьянц, Евгений Майоров, Анна Дмитриева тэлэбиидэнньэҕэ уонна араадьыйаҕа успуорт күрэхтэһиилэрин кэпсииллэрин-ипсииллэрин истэн улааттахтара буолуо. Кинилэр сааһыламмыт тыллара-өстөрө күрэхтэһиилэр тыыннарын ситэрэн-хоторон биэрэллэрэ, көрөөччүлэри уонна истээччилэри умсугуталлара.
Тыла-өһө эмиэ баай буоллун
Оттон сахалыы-нууччалыы холкутук саҥарар Вячеслав Степановпыт төһөлөөх күрэхтэһиини ыыппытай? Кини куолаһа иһилиннэ даҕаны – көрөөччүлэргэ тута ураты турук үөскүүрэ. Ити этиллибит кэмэнтээтэрдэр тыллара-өстөрө хаһан да толоостук иһиллибэтэҕэ. Эгэ, бэлэстэрин муҥунан сарылаһыахтара дуо? Эбэтэр киһини араастаан сирэй-харах ойуулаан, хос ааттаан баран – күлэн күһүгүрэһиэхтэрэ диэтэҕиҥ дуу? Эфиргэ тыл-өс култуурата уонна тус сиэр диэн баар буолуохтаах.
Түһүлгэҕэ икки бөҕөс тахсар. Иккиэннэригэр эриэ-дэхси сыһыан – кэмэнтээтэргэ тулхадыйбат ирдэбилинэн буолуохтаах. Кини хайаларын да кэлтэйдии чорбоппокко уонна намтата туппакка кэпсиэхтээх. Дьиҥэр, күрэхтэһии хаамыытын көрөөччү тэлэбиисэргэ көрө олорор буоллаҕа. Онон, кэмэнтээтэр хапсаҕайдьыттар албастарын, күрэхтэһии күүрээнин лоп бааччы ойуулуохтаах. Оттон, сырыы ахсын спортсменнар урукку ситиһиилэрин эргитэн аҕала-аҕала лэбэйдээһин уонна шаблоҥҥа кубулуйбут эпитеттэри туһаныы – дьону сылатар.
Хапсаҕайбыт хамсаныылара эрэ сытыы буолбакка – тыла-өһө эмиэ баай уонна кэрэхсэбиллээх буоллун. Төрүт көрүҥмүт итинтэн тупсан эрэ биэриэ. Көрөөччүлэргэ, ыалдьааччыларга туһаайан этэбин: төрүт тылбытын харыстааһын чунуобунньуктар эрэ эппиэтинэстэрэ буолбакка, хас биирдиибит ирдэбилэ буолуохтаах. Онон, эһиги эмиэ итэҕэһи-быһаҕаһы көрөргүт-билэргит уонна олору туоратыһарга кыттыһаргыт эрэйиллэр.
Тас атрибут туһунан
Хапсаҕай төрүт көрүҥмүт буоларын өссө төгүл тоһоҕолоон бэлиэтээн туран, өссө биир түгэҥҥэ тохтуом. Хапсаҕайы аан бастаан көрөр туора киһи, бу туох көрүҥ буоларын тута быһаара охсор кыаҕа суох. Тоҕо диэтэххэ, хапсаҕайбыт атрибуттарыгар национальнай колорит диэн адьас суох. Көҥүл тустуу көбүөрэ, аныгылыы шортик, тустуук атаҕын таҥаһа (борцовка)... Ити барыта туох даҕаны өйдөбүлү биэрэ охсубат.
Оттон бүрээттэр, монгуоллар, тувиннар төрүт тустууларын көрүҥ. Таҥаста-рыттан-саптарыттан, хапсыһыы иннинээҕи ритуал үҥкүү-лэриттэн – национальнай төрүт көрүҥнэрэ буолара тута өйдөнөр. Биһиги эмиэ тас атрибуттарга болҕомтобутун ууран, хапсаҕайбыт тыынын тута биэрэр гына дьаһанарбыт ирдэнэр.
Ол курдук, көбүөр бүрүөһү-нүн сахалыы ойуулаан-мандардаан биэрэр тоҕо сатамматый? Оччотугар, көстүү тута уларыйа түһүө. Шортиктары эмиэ биир халыып гына ураты мандардыыр буоллар (улуус аатын ойоҕоһугар эбэтэр кэннигэр бэллэччи суруйбакка), адьас атын көстүү буолуо этэ. Судьуйаларбыт таҥастара эмиэ уларыйа сылдьар. Хаһан эрэ сахалыы таҥастана сылдьыбыттара да, ол уһаабатаҕа, аныгы таҥаска көспүттэрэ ыраатта. Мэлдьи сахалыы таҥастаах уонна чараас этэрбэстээх тахсары олохтуур тоҕо сатамматый? Сахалыы таҥаспытыттан кыбыстар буоллубут дуу? Хапсаҕайдьыттар мадьыныларбыт курдук – бэйэ-бэйэлэрин нөрүс гынан эҕэрдэлэһэллэрин олохтуур тоҕо сатамматый?
Сумоҕа илии тутуспаттар, куустуспаттар. Ол да буоллар хапсыһыыга киирэр сиэрдэригэр-силиктэригэр сумоистар бэйэ-бэйэлэригэр ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллара ырылхайдык көстөр. Биһиги төрүт көрүҥмүт быһыытынан, хайаан да ураты силиктээх буолуохтаах. Манна даҕатан эттэххэ: сиэр-туом – ритуал (алгыс, уоту аһатыы уо.д.а.), оттон сиэр-силик – церемония (күрэхтэһиини арыйыы, эҕэрдэ тылы этии).
Ити курдук дьаһаннах-пытына: хапсаҕайбыт атыттартан уратыта дьэҥкэ көстөн кэлиэ, ис хоһооно байан эрэ биэриэ. Билиҥҥитэ, төрүт көрүҥмүтүгэр көр-нар аҥаардаах сыһыан олохсуйан эрэр. Хапсаҕайга харыстабыллаах, ытыктабыллаах сыһыан баар буолуохтааҕын – бу көрүҥ федерацията өйдүү, кыһамньытын уура илигэ көстөр. Ол да иһин, күрэхтэһиини арыйар сиэргэ-силиккэ дьоһумсуйа туттан тыл этэллэринэн эрэ үлэлэрэ муҥурданарын курдук ылыныллар.
Хапсаҕай омукпут бүттүүнүн баайа буоларын быһыытынан: хайа да тойон эбэтэр тэрийээччи, быраабыланы санаатаҕын аайы уларытар-тэлэритэр бырааба суох. Аны, сорох хапсаҕайдьыттарбыт – “хайп” диэн муоданы батыһан буоллаҕа, түһүлгэҕэ араастаан туттар-хаптар, далбаатанар, хаамар-сиимэр, тэбиэлэнэр-охсуоланар буолан эрэллэр. Хайп диэни судругутук быһаардахха – болҕомтону тарда сатаан омуннуруу-төлөннүрүү. Итинник “уруһуйданыы” төрүт көрүҥнэрбитин киэргэппэт. Хапсаҕай – саха култууратын маанылаах сорҕото. Онон, төрүт көрүҥмүтүгэр сиэрэ суох эбиилэри умньааһын адьаһын сатаммат.
Уһуну-киэҥи саныахха
Кэлии дьон итинник “киэбириини-хаабырыыны” көрөн – бөрүкүтэ суох өйдөбүллэниэхтэрин сөп. Аны “Дыгын оонньууларын” сорох кыттааччылара атыттартан тугунан эмэ чорбойо сатаан, араастаан хамсанар-имсэнэр буолан эрэллэр. Ол курдук, холобур, кыайбыт түгэннэригэр сөмүйэлэрин чочоҥнотоллоро кинилэри киэргэппэт. Ислам эйгэтигэр ити “халлааҥҥа Аллахтан ураты атын таҥара суох” диэн суолталаах. Ол да иһин Кавказ тустууктара кыайдахтарына – сөмүйэлэрин үөһэ чочотоллор. Оттон биһиги уолаттарбыт “чулуубун, бастакыбын” диэн өйдөөн, суолталаан – сөмүйэлэрин көрдөрөн эрдэхтэрэ дуу... Оччотугар, итинник гыныы – киһиргэнии эрэ өйдөбүлүн биэрэр. Оттон, киһиргэнии саха сиэригэр-майгытыгар сөп түбэспэт. Көрөөччүлэр да оруо маһы ортотунан туттар-хаптар кыттааччылары улаханнык ахсарбаттар. Көрөөччүлэргэ өйөбүллэрин иһин ис сүрэхтэриттэн махтанар уонна утарсааччыларыгар ханнык да түгэҥҥэ эйэ-дэмнээхтик сыһыаннаһар спортсменнары быдан сылаастык ылыналлар.
Сиэргэ-майгыга сыһыаран оһуохайбытын эмиэ ылан көрүөххэ. Биир, “кураж хабан” тиэрэ-маары хамсанар “оһуохайдьыппытын”, бэйэбит бассаапка тарҕата-тарҕата күлсэн алларастаһабыт. Хайа атын омук киһитэ национальнай үҥкүүтүн итинник сүөргүтүк толорорун, атыттар көх-нэм буолан тэҥҥэ үҥкүүлэһэллэрин көрбүккүтүй? “Саха сахатынан кэрэ”, – диэн мээнэҕэ этиллибэт. Кэлтэйдии биллэ-көстө эрэ сатыыр түктэри кэмэлдьи биһиэнэ буолбатах. Онон, уһуну-киэҥи саныахха, омук быһыытынан дьоһуммутун түһэн биэримиэххэ. Бары төрүт көрүҥнэрбит – өбүгэлэрбит үтүөкэн бэлэхтэрэ. Кинилэри атын омук оонньууларыгар чугаһата сатаан уларыппакка-тэлэриппэккэ, харыстаан илдьэ сылдьыы, кэлэр көлүөнэлэргэ чөл хаалларыы – ытык иэспит. Итини чыпчылҕан да түгэҥҥэ умнарбыт сатаммат.
Геннадий БЕЧЕРЯКОВ,
СӨ үтүөлээх суруналыыһа.
