Кулун тутар 6 күнүгэр Дьокуускай куорат “Синема” киинэ тыйаатырыгар ССРС успуордун маастара, Арассыыйа уонна СӨ үтүөлээх тириэньэрэ, РФ физическэй култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Уус Алдан, Горнай улуустарын бочуоттаах олохтооҕо Иван Николаевич СИВЦЕВ туһунан “Тустууга анаммыт олох” документальнай киинэ сүрэхтэниитэ буолан ааста. Киинэ Иван Сивцев дьиэ кэргэнин өйөбүлүнэн таҕыста (режиссёр Юрий Борисов, сценарист, эрэдээктэр Альбина Тарабукина, продюсер Максим Тихонов).
Киинэҕэ Иван Сивцев олоҕун суола, патриоттуу өйө-санаата, педагог быһыытынан айылҕаттан айдарыылааҕа, идэтигэр бэриниилээҕэ, иитээччилэригэр аҕалыы сылаас сыһыана, кыһамньыта, кыайыыга дьулуура, тулуура уонна утумун салгыыр дьиэ кэргэнигэр сыһыана көрдөрүлүннэ.
Киһи олоҕун анаарар суолталаах киинэни бары даҕаны тыыммакка, иһийэн олорон көрдүбүт. Долгутуулаах түгэнэ үгүһэ, дириҥ ис хоһооно, киһини толкуйдатар, уйадытар киинэ. Манна спортсмен уонна тириэньэр эрэ туһунан буолбакка, дьиэ кэргэн төрүт сиргэ, идэҕэ бэриниитин холобура, саха киһитэ ыарахаттары туорууругар, айылҕаны кытта алтыһар буоллаҕына, олох тургутуутун этэҥҥэ ааһар кыахтааҕын, саха тустуута сарсыҥҥылааҕын мэктиэлиир киинэ буолбут. Киинэ ааптара улахан боппуруоһу бэйэтин иннигэр туруоран, ол киинэҕэ арылхайдык көстүбүтэ көрөөччүнү хас биирдиибитин үөртэ, санаабытын манньытта. Сорох түгэҥҥэ тус бэйэм харах уулаах, аймана көрдүм-иһиттим.
Киинэҕэ өрөспүүбүлүкэ Ил Дархана А.С. Николаев тириэньэр Иван Сивцев үлэлээн кэлбит олоҕун суолугар улахан сыанабылы биэрдэ уонна кинини патриот быһыытынан Сахатын сирин дорҕоонноохтук ааттаппыт киһи быһыытынан сыаналаата уонна үйэтитии үлэтэ эрэллээҕин эттэ.
Үлэтэ, олоҕо тустуу устуоруйатыгар хааллаҕа...
Олимп чыпчаалыгар Олимпийскай эрэллэри бэлэмниир кыһаҕа Иван Сивцев олоҕун аҥаара ааспыта. 30 сыл устата саҥа үрдэллэргэ дьоһун хардыы, кыайыыга дьулуур саҕыллыбыта. Үрдэли дабайыы күннэтэ улахан үлэттэн, модун санааттан тиһиллибитэ.
Леонид СПИРИДОНОВ, СӨ Успуорка уонна физическэй култуураҕа миниистирэ:
– 2002 сылтан 2009 сылга диэри Сахабыт сирин сүрүн тириэньэринэн үлэлээн, тустуу сайдыытыгар үгүс үлэни-хамнаһы ыыппыта. Кини иитэн-такайан таһаарбыт уолаттарын бэркэ билэҕит. Саамай титуллаах иитиллээччилэриттэн Олимпиада кыттыылааҕа Айаал Лазарев буолар. Бу киинэ быйыл оҥоһуллан тахсыбыта сүрдээх үчүгэй. Ол курдук, Саха сиригэр тустуу сайдыбыта – 70, олимпиецтарбыт Монреальга баран Олимпиада мэтээлин аҕалбыттара 50 сыллара. Иван Николаевич үлэтэ, олоҕо тустуу устуоруйатыгар хааллаҕа.
“Олимпиада дэриэбинэтин сиригэр үктэнэн турабын дуо?” – диэн итэҕэйбэккэ атаҕынан сири тиҥилэхтиирэ...
Айаал ЛАЗАРЕВ, Азия чөмпүйүөнэ, аан дойду Куубагын призёра, 3 Олимпиада кыттыылааҕа:
– Киһи аата киһи буоллаҕа: хомойор түгэннэрэ бааллара. Ол эрээри сарсыныгар атын киһи буолан, үөрэн-көтөн кэлэрэ уонна киһи санаатын бөҕөргөтөн, “Чэ, хомойума, хаайтара сытыма, бэҕэһээҥҥинэн олоруохпут дуо – түмүктэри оҥоруохха, тупсарыахха уонна иннибит диэки баран иһиэххэ. Суолбут, ситиһиибит өссө иннибитигэр” – диэн уоскутар буолара.
Сорох тириэньэр иитиллээччилэрэ оһоллонноҕуна, “бу киһи салгыы тустуо суоҕа” диэн, быраҕан кэбиһэллэр. Кини мин оһолломмутум кэннэ, эпэрээссийэлэнэрбэр сүүрэн-көтөн, чөлбөр түһэр кэммэр көмөлөһөрө, мэлдьи сүбэ-ама буолара.
...Иккиэн Олимпиада дэриэбинэтигэр хаама сылдьабыт. Онно “40-тан тахса сыл үлэлээммин, ама, бу Олимпиада дэриэбинэтин сирин тэпсэ турабын дуо?” – диэн, итэҕэйбэккэ атаҕынан сири тиҥилэхтиирэ.
Уһулуччулаах тириэньэр Иван Сивцев саха бөҕөһүн Айаал Лазаревы 3 төгүл Олимп чыпчаалыгар кынаттаабыт ситиһиитэ көҥүл тустуу устуоруйатын биир чаҕылхай кэрэһитэ, өрөгөй чыпчаала. Ол туоһутунан, Айаал Лазарев уһун тохтобул кэнниттэн, Азия улахан түһүлгэтиттэн боруонса мэтээллээх кэлбитэ буолар.
Ону Айаал маннык кэпсиир: “Иван Николаевич, көрөөр-истээр диэбитим дии – бу баар төнүннүбүт” – диэн мэтээлбин көрдөрө кэлэ сылдьыбыппар, ыалдьан сытар кэмэ этэ. Мэтээли түөһүгэр сытыары тута сытан, баһын илгистибитэ, сүрдээҕин үөрбүтэ. Спортсмен быһыытынан астынарым, киэн туттарым – тугу эрэ кыайдаххына дьонуҥ, тириэньэриҥ үөрүүтэ.
Дзамболат Тедеев, 2001–2012, 2016–2022 сылларга Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандатын сүрүн тириэньэрэ:
– “Иитиллээччилэриҥ хотторууларын хайдах аһарынаҕыный?” диэн ыйыттахха “Дойдубар кэлэн, айылҕаҕа бултуу, балыктыы тахсан, уйулҕабын уоскутабын, айылҕалыын алтыһабын” диэн этэрэ. Успуорка ким эрэ кыайар, ким эрэ хотторор: “От этого никто не застрахован”.
Кырдьык, Иван Сивцев санаата сааһыланар, саҥа күүс-уох сомсор сирэ кини төрөөбүт дойдута, сирэ-уота этэ. Саха сиэрин-туомун тутуһар, айылҕалыын алтыһар буолан, кини бөҕө куттааҕа, бигэ тирэхтээҕэ. Кини итэҕэллээх, онно эрэллээх буолан олох бары уустуктарын дьоһуннук туораабыта.
Иван Сивцев көҥүл тустууга СӨ сүүмэрдэммит хамаандатын сүрүн тириэньэринэн үлэлиир сыллара – кини тустууга анаммыт олоҕун биир сырдык кэрэһитэ. Саха сиригэр көҥүл тустуу сайдыытыгар дьоһун кылаатын киллэрсибит, дойду аатырбыт тириэньэрдэрин кытта биир эйгэҕэ, биир сорук тула кимиилээхтик үлэлээбит кэмнэрэ этилэр.
Киинэттэн саҕыллыбыт САНААлар
Киинэ кэнниттэн санаа үллэстиитэ, анаарыыта буолла. Бары сүрдээҕин сөбүлээбиттэрин, астыммыттарын биллэрдилэр.
Уус Алдан улууһун баһылыга Василий АЛЕКСЕЕВ: “Киинэҕэ Иван Николаевич олоҕо барыта көстөн ааста. Өбүгэлэриттэн саҕалаан төрөөбүт дойдута, дьиэ кэргэнэ, күрэхтэһиилэр, түһүүлээх-тахсыылаах кэмнэрэ кэпсэннэ. Киинэ олус табыллыбыт. Тустуу – кини олоҕо этэ. Кини аатын үйэтитэр биһиги иэспит. Успуорт миниистирэ Л.Н.Спиридонов анал дьаһалынан хамыыһыйа тэриллэн, үлэ-хамнас бара турар. Киниэхэ анаан пааматынньык тутуллуохтаах уонна Олимпийскай эрэл училищетыгар мемориальнай дуоска ыйаныахтаах. Онон үлэ-хамнас барыаҕа, үлэлииргэ бэлэммит”.
“Киинэ табыллыбыт. Маннык киинэ Саха сиригэр аҕыйах буолуохтаах. Арассыыйа, Осетия, Дагестан биллэр дьоно биһиги Иван Николаевичпыт хайдах курдук сырдык, күүстээх киһитин туһунан санааларын эппиттэрэ истиэххэ олус үчүгэй. Кинини дьиэ кэргэнэ өйөөбүтэ, дьиэ кэргэн хайдах олохтооҕо бу киинэнэн көрдөрүлүннэ”, – диэн Р.М. Дмитриев аатынан Олимпийскай эрэллэри бэлэмниир училище дириэктэрэ Семён ЧЕРДОНОВ дьиэ кэргэн сыаннастарыгар санаатын этиммитэ киһини толкуйдатар. Кырдьык даҕаны, дьиэ иһигэр өйдөһүү, өйөбүл баар буоллаҕына, хайдахтаах да уустук эйгэлээх үлэҕэ ситиһии баар буолар.
“Киинэ иитэр-үөрэтэр суолтата улахан – тириэньэр, педагог, киһи быһыытынан. Бу киинэ оҕолору успуорка эрэ буолбакка, олоххо кынаттыыр. Дьиэ кэргэн сыаннастара баара үчүгэй. Киинэ биллиилээх спортсменнары эрэ таһааран буолбакка, уус-уран курдук таҥыллан оҥоһуллубута үчүгэй. Чахчы даҕаны, сүүнэ улахан тириэньэр кэлэн барбытын сэһэргиир, үйэтитэр киинэ буолбут” – диэн Маргарита ВИНОКУРОВА, педагогика билимин хандьыдаата, СӨ үтүөлээх учуутала санаатын үллэһиннэ.
* * *
Макар ЯКОВЛЕВ, юридическай билим дуоктара, Ил Түмэн консультативнай сүбэтин чилиэнэ, СӨ Ытык кырдьаҕастарын үрдүкү сүбэтин бүрүсүдьүүмүн чилиэнэ:
– Мин өрөспүүбүлүкэ Көҥүл тустууга федерациятын бастакы бэрэсидьиэнинэн, ССРС Көҥүл тустууга бүрүсүдьүүмүн чилиэнинэн үлэлээбитим. Онон Уйбааны үчүгэйдик билэбин. Кини өрөспүүбүлүкэҕэ көҥүл тустуу дьиҥнээх тириэньэрэ, тустуунан эрэ олорбут тустуу байыаһа буолар.
1989 сыллаахха Саха сирин хамаандатын Красноярскайга илдьэ сылдьыбытым. Кини онно үчүгэйдик тустубута. Көнө, судургу майгылааҕа, хорсун санаалааҕа. Саха тустууктарын көмүскээн, “Кавказтардыын” киирсэрэ. Кавказ тириэньэрдэрэ кинини билинэр, убаастыыр киһилэрэ этэ. Дьиҥнээх судаарыстыба таһымнаах тириэньэр кини курдук буолуохтаах. Кини баар буолан, Уус Алданнар Тарскай бирииһигэр 17 төгүл бастаабыттара.
Киинэни сүрдээҕин сэҥээрэ, сэргии көрдүм. Ааптар, эрэдээктэр Альбина Тарабукина сүрдээх улахан үлэни ыыппыта көстөр. Сөҕөбүн эрэ. Тустуу сайдарыгар улахан кылаатын киллэрбит. Успуорка, олох бары хайысхаларыгар итинник биэриилэр олус наадалар. Ордук быйыл Арассыыйаҕа сомоҕолоһуу, өрөспүүбүлүкэҕэ духуобунай уонна култуура сайдыыта биллэриллибит сылларынан.
* * *
Мустубут дьон Иван Сивцев кэргэнэ Алла Алексеевнаҕа махталларын биллэрэн сылаас тылы эппиттэрэ дууһам кылын таарыйда. Чахчы даҕаны, маннык эрэллээх тыыллаах буолан, бу киинэ дьоруойа үйэлэргэ аата ааттанар дьоһун олоҕу олорон аастаҕа. “Күүстээх, ситиһиилээх эр киһи кэннигэр мындыр өйдөөх, бэриниилээх дьахтар” диэн тыллар, чахчы даҕаны Иван Николаевич олоҕун аргыһыгар ананаллар. Алла Алексеевна, эйигин эмиэ тустууга олоххун анаабыт киһинэн билинэбин” диэн киинэ ааптара Альбина Тарабукина эппитэ хас биирдии көрөөччү сүрэҕин таарыйбыта саарбахтаммат. Киинэҕэ Алла Алексеевна “Биһиги аҕабыт тустуутунан олорбуппут. Кини ситиһиитигэр баҕарарбыт уонна олохпун онно анаатым” диэбитин уйадыйа истэҕин.
Кулун тутар 8 күнүгэр, Иван Сивцев төрөөбүт күнүгэр сөп түбэһиннэрэн, Р.М. Дмитриев аатынан Олимпийскай эрэллэри бэлэмниир училищеҕа (дириэктэр Семён Чердонов) киниэхэ анаммыт мемориальнай дуосканы арыйдылар.
* * *
“Эдэр ыччакка наадалаах киинэ буолбут”, “Киһи биир тыынынан көрөр киинэтэ”, “Бэрт устуу, үлэлэспит дьоҥҥо махтал! Маннык хорсун, модун санаалаах, чулуу киһи иитээччилэригэр бэйэтин аатын хаалларбыт” диэн санаалар этилиннилэр. Дьэ, бу курдук дириҥ ис хоһоонноох киинэ оҥоһуллубут сыалын-соругун ситтэ. Иван Сивцев олоҕун, дойдуга, идэҕэ бэриниитин, тустуу устуоруйатын бары өттүнэн арыйда. Манна көстөн ааһар ытык киһибит Коркин эппит кэс тыла, киһи дьылҕатыгар тулалыыр эйгэ сабыдыала, саха кута-сүрэ иҥэ сылдьар киһитэ олоххо үгүһү ситиһэрин бу айымньы көрдөрдө. Иитэр-үөрэтэр аналлаах, Саха сирин спортивнай олоҕун кэрэһилиир киинэни оҥорон, айан таһаарбыт хамаандаҕа махтал бастыҥа буоллун!
Бу документальнай киинэ сынаарыйын суруйбут ааптар, араадьыйа суруналыыһа, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Альбина Тарабукина Саха араадьыйатын көмүс пуондатыгар М.К.Аммосов, Г.И.Чиряев, М.Е.Николаев, Роберт Бурнашов, Егор Ларионов, бэрэпиэссэр Георгий Башарин, о.д.а. саха норуота тумус туттар дьонун үйэтиппит суруналыыс. Үгүс аудиокинигэ уонна 4 кинигэ ааптара. Оттон документальнай киинэни оҥорууга кини бу бастакы үлэтэ, холонуута буолар. Сценарист быһыытынан бэйэтин кыаҕын, өркөн өйүн көрдөрдө. Онон биир идэлээхпит Альбина Тарабукина киинэ эйгэтигэр бастакы холонуута табылынна диэххэ сөп.
Тэрээһинтэн санаалары сурукка
Саргылаана БАГЫНАНОВА тистэ.
