Өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр успуорт суруналыыһа, уопсастыбаннай диэйэтэл, “Киин куорат” хаһыат сүрүн эрэдээктэрэ Уйбаан Ушницкайы суруйар идэлээх эйгэ бары билэр, киэн туттар, ытыктыыр. Мин Уйбаан Бөтүрүөбүһү 90-с сылларга “Эдэр саас” хаһыаты тэрийэн, улуустары кэрийэ сылдьан араас сэргэх бырайыактары ыытарынан өйдөөн хаалбыппын. Кини көҕүлээһининэн, 2004 сылтан “Ньургуһун күнэ” диэни бэлиэтиир буолбуппут үтүө үгэскэ кубулуйда. Уйбаан Бөтүрүөбүс бэҕэһээ, ыам ыйын 5 күнүгэр, уруккунан Бэчээт күнүн тилэх баттаһа, 60 сааһын туолла.
– Уйбаан, үбүлүөйгүнэн эҕэрдэ буолуохтун! Ааспыт үйэ 60 сыл анараа өттүнээҕи кэми сэгэтэн көрүөх эрэ. Лоп курдук Бэчээт күнүгэр төрөөбүккүн. “Дьылҕаҥ эйигин суруйар эйгэни кытта төрүөххүттэн ыкса төлкөлөөбүт” диэххэ сөп эбит. Бэйэҥ даҕаны орто дойду олоҕор эриэккэстик кэлбит быһыылааххын. Оччолорго аата мээнэ ааттаммат норуот эмчитэ Биэрэ эмээхсин төрөппүттэргэр “ураты оҕо орто дойдуга оройунан кэлэн түһүөхтээҕин” түстээбитин туһунан истибитим. Онтон саҕалыахха эрэ, кэпсэтиибитин.
– Сүрдээх улаҕалаах ыйытыгы биэрдиҥ. Биэрэ эмээхсин эппитэ барыта туолар этэ. Ийэм кинини олус итэҕэйэрэ. Биэрэ эмээхсин ийэбэр мин туспунан “киһиттэн эрэ ордук, киһиттэн эрэ ураты, улахан киһи тахсыаҕа уонна мин эппитим хайаан да туолуоҕа”, – диэбит этэ. Бэйэм оҕо эрдэхпиттэн доруобуйабынан, харахпынан олох мөлтөх, кыайан көрбөт оҕо этим.
Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан бастакы паартаҕа олорорум эрээри, дуоскаҕа учуутал миэлинэн суруйарын букатын кыайан көрбөтүм. Оннук төрүкү мөлтөх харахтаах оҕо күн сирин көрбүтүм. Оскуолаҕа үөрэнэ киирэрбэр, миигин хараҕа суохтар анал оскуолаларыгар ыыта сатаабыттара. Онно ийэм “суох, ыыппаппын” диэн кэбиспит. Биэрэ эмээхсин “оҕоҕун бэйэҥ аттыгыттан олох араарыма. Оҕоҕун эн эрэ киһи оҥоруоҕуҥ” диэбит эбит этэ. Ол иһин ханна да барбатаҕым. Онон харахпынан кыайан көрбөт кэриэтэ киһи орто оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитим. Дьон наһаа сөҕөрө, “кыайан көрбөт оҕону сордоон үөрэтэ сылдьаҕыт” диэн. Хараҕа суох кэриэтэ киһи университеты үөрэнэн бүтэрбитим.
– Кииниҥ түспүт сириҥ-уотуҥ туһунан анаардахха...
– Төрөөбүт төлкөлөөх дойдум – Уус Алдан Дүпсүнэ. Былыр сахаҕа аатырбыт 5 улахан улуус баар этэ. Олортон алтыһынан – Байаҕантай, сэттиһинэн Дүпсүн улууһа тэриллибиттэрэ. Онон Дүпсүн – 10 саха улуу улууһун кэккэтигэр киирбит улуус. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ биһиги дойдубут улахан үөрэхтээх дьонунан биллэрэ. Ол кэмҥэ биир ыалтан 6 киһи үрдүк үөрэхтэммитэ биллэр. Сахалартан бастакы юрист үөрэхтээх Михаил Афанасьев – Москуба императорскай университетын, Бөтүрүүсэ – геология университетын, кыыстара Галина Томскай куоракка сахалартан бастакынан педиатр үөрэҕин, аны биир кыыстара метеоролог үөрэҕин бүтэрбиттэрэ.
Бу Афанасьевтар төрүттэрэ мин абаҕабын Платон Афанасьевич Ушницкайы Казань куоракка үөрэттэрэ ыыппыттара биллэр. Ол киһи 1905 с. Казаннааҕы университекка учуутал семинариятын бүтэрэн кэлбитэ. Ол кэлэн “сахаттан үтүө оҕолору иитэн таһаарыахтаахпын” диэн сорук туруорунан, 11 саха талааннаах оҕотун талан үөрэппит. Олор истэригэр М.К. Аммосов, И.Е. Винокуров курдук чулуу дьон үөрэммиттэр. Абаҕам ол курдук 49 сыл устата учууталлаабыт. Бэйэтин төрөппүт оҕолоро бары үтүөлээх үлэһит буолбуттара. Саргылаана, Ньургун Гольдеровтар киниттэн сыдьаан тардан, мин эдьиийим оҕолоро буолаллар.
“МАТАРААС ТИГЭРГЭ ҮӨРЭНИЭХХИН НААДА...”
– Төрүөххүттэн ыла оннук мөлтөхтүк көрөҕүн дуо?
– Эппитим курдук, хараҕым төрүкү мөлтөх. 1983 с. Москуба куоракка ССРС норуоттарын 7-с спартакиадаларыгар тиийэ сылдьаммын, “Огонек” хаһыакка Святослав Федоров диэн харах бырааһа көрбөт дьону харахтыырын туһунан ыстатыйаны аахпытым уонна “хайаан даҕаны бу киһини булуохтаахпын” диэн сыал туруоруммутум. Ийэм Биэрэ эмээхсин “таҥара киһинэн сирэйдэнэн кэлэр” диирин мэлдьи санатара. Ол кэлиитэ миэхэ Святослав Федоровынан сирэйдэммитэ. Онон аан дойду албан ааттааҕа Святослав Федоров күн курдук сандааран, аанньал буолан мин олохпор киирбитэ. Москуба куорат аатырар институтугар киниэхэ эмтэнэр чиэскэ тиксибитим.
Бу иннинэ хас да институкка бара сылдьыбыппар: “Син биир хараҕа суох буолаҕын, оннукка бэлэмнэниэххин, эрдэттэн матараас тигэр үөрэххэ киирэ туруоххун наада”, – диэбиттэрэ. Бу кэмнэргэ хараҕым адьас мөлтөөн эрэрэ. Сылга 2-лии диоптрийынан мөлтүүрэ. Дьоппуон аппараатынан бэрэбиэркэлээбиттэригэр, уҥа хараҕым – -39, хаҥас хараҕым -24 буолбута. Оннук харахтаах, эрэй-муҥ бөҕөнөн хаһыаппар үлэлиирим.
Инньэ гынан, “син биир көрөр буолуохтаахпын” диэн С.Н. Федоров килииньикэтигэр тиийбитим. Онно тиийбиппэр, Святослав Николаевич лоп курдук ити кэмҥэ тэхиньиичэскэй алмааһынан быһах оҥорбутун кэпсээбитэ. Түгэни туһанан, ол быһаҕынан 40-ча саха дьонун харахтарын босхо оҥорон биэрэригэр дуогабарга илии баттаспытым. Ол кэмҥэ баара-суоҕа 22 саастаах уол этим. Оччолорго харахтарын оҥорторбут сахам дьоно билиҥҥэ диэри махтаналлар. “Дьоҥҥо үтүөнү оҥорбутуҥ бэйэҕэр эргиллэн кэлэр” дииллэр. Билигин миэхэ бэйэбэр төһөлөөх элбэх киһи үтүөнү оҥордо, оҥороруй, өссө да оҥоруой...
Бу килииньикэҕэ Арассыыйаҕа киэҥник биллэр суруйааччы А.А. Аграновскай уола, биллиилээх офтальмолог Анатолий Анатольевич: “Бүгүҥҥү күнтэн ыла эн хараҕыҥ мөлтүүрэ тохтуур”, – диэн, харахпар бастакы эпэрээссийэбин оҥорон, хараҕым мөлтүү турарын тохтоппута. Ол кэнниттэн “хараҕыҥ көрүүтүн тупсарыахпыт” диэн эрэннэрбиттэрэ. Элбэх ахсааннаах дьонум-сэргэм көмөлөрүнэн, Москубаҕа биир сылга 4-түүтэ баран кэлэрим. ¥түө доҕотторум өйөбүллэринэн, харахпын оҥортороммун, бүгүҥҥэ диэри күн сырдыгын кылата сылдьабын. Билигин искусственнай олордуу харахпынан ыйдаҥардабын. Святослав Федоров оҥорбут хараҕынан 17 сыл кэриҥэ үчүгэйдик көрө сылдьан баран, улахан оһол кэнниттэн букатын көрбөт буолбутум. Бу оҥоһуллубут харахпынан 46 араас дойдуну барытын кэрийбитим.
– Уфа куоракка аатырар офтальмолог Эрнст Мулдашевка хаста да эмтэммиккин истибитим.
– Мулдашев Саха сиригэр 4 төгүл кэлэн барбыт эбит. Саха норуотун туһунан сүрдээх элбэх, үчүгэй кэпсээннээх киһи этэ. Ойууттар, мэнэриктэр, саха быһаҕын тустарынан элбэх интэриэһинэйи кэпсиирэ. Кинини кытта кэпсэтиибин өссө да сурукка тиһэ иликпин. Хаһан эрэ харахтаннахпына суруйуоҕум. Билигин доруобуйам туруга соччото суох.
– Хараххын улаханнык оһоллообутуҥ кэнниттэн, табаарыһыҥ, ССРС успуордун маастара, Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйүөнэ Эдуард Гегеев “бэйэтин хараҕын эн тускар сиэртибэлээн, хараҕын эйиэхэ трансплантациялыан баҕарар” диэн сурахтар бааллара.
– Эдуард Гегеев Саха сирин хамаандатыттан 7-с киһинэн ССРС успуордун маастарын нуорматын толорбута. Харахпын оһоллоно сыттахпына төлөпүөннээн: “Мин эйиэхэ аҥаар харахпын биэрэбин. Эн улуу өйдөөх уолгун”, – диэн санаабын алы гынан эппитэ. Ол кэмҥэ чугастык саныыр дьонуҥ итинник чугас өйөбүллэрэ, этиилэрэ истэргэ туох да наһаа үчүгэйэ... Харах трансплантацията Арассыыйа сокуонугар сөп түбэспэт буолан, билиҥҥэ диэри оҥоһулла илик.
КЫРГЫТТАРЫМ – КЫНАТТАРЫМ
– Наһаа үчүгэйдик уруһуйдуур талааннаах, тэбис-тэҥ игирэ кыргыттардааххын билэбин. Туох идэтин баһылаатылар, тугунан дьарыктаналларый?
– Мин бэйэм оҕо сылдьан уруһуйдуур этим. Кэргэним Биэрэ эмиэ уруһуйдуур эбит. Биэрэ бииргэ төрөөбүт убайа Еремей Сидоров Новосибирскайга үөрэнэн худуоһунньук идэтин баһылаабыт талаан-дьоҕур бөҕө киһи. Кинини утумнаан кыргыттарым уруһуйдьут буолбуттара үчүгэй.
Аныгы үйэҕэ уруһуй ускуустубатын өйөөбөттөрүттэн сөҕөбүн, дьиктиргиибин. Уруһуй диэн ускуустуба саамай муҥутуур кэрэ чыпчаала буоллаҕа. Кыргыттарбын Москубаҕа В.И. Суриков аатынан художественнай институкка ыытарга мэктиэлээбиттэрэ. Хомойуох иһин, ол кэмҥэ мин оһоллонон хааламмын, дьиэ кэргэн бүддьүөтэ бүтүннүү мин хараҕым эпэрээссийэтигэр туһуланан, кыргыттарым үөрэммэккэ хаалан хааллылар. Ол эрээри, баҕар, кэмнэрэ кэлиэ, өссө да ситиэхтэрэ-хотуохтара. Суриковка үөрэммит Семен Луканси кыргыттарым талааннарын мэлдьи хайгыыр. ¥өрэппит учууталлара Н.Н. Иннокентьев: “Хаарыан кыргыттар үөрэммэккэ хаалаары гыннылар”, – диэн кыһыйан ытыһын суураланар. Хайыахпытый, бакаа итинник сылдьаллар.
– Айылҕаттан айдарыылаах улахан дьон: Биэрэ эмээхсин, Гурий Турантаев, Эдьиий Дора – тустарынан суруйуулардааххын.
– Улуу дьон мээнэ аһыллыбаттар, кэпсээбэттэр. Холобур, Гурий Турантаевка нэдиэлэ аайы кэриэтэ барарым. Ол сылдьан кэпсэтиибитин видеоҕа устарым. Кини туһунан суруйууларбын биирин даҕаны өссө бэчээккэ таһаара иликпин. Сүдү киһи улуу толкуйа, талаана бар дьоммор тахсара буоллар – улахан суолталаах, дьайыылаах дьыала буолуо этэ. Биэрэ эмээхсин туһунан 100-тэн тахса киһи кэпсээнин видеоҕа устубутум баар. Кини хайдах туттан-хаптан олорон саҥарарын, эмтиирин үүт-маас үтүктэн кэпсииллэр. Биэрэ эмээхсин 67 сааһыгар түспүт хаартыската баар. Оо, онно көрдөххө бу кыраһыабайыа-ыаан! Киһи сүрэҕэ тохтуох курдук. Кэлин төһө да кырыйдар, хараҕын уота өспөтөх, сөҕүрээбэтэх этэ.
“АХЧАҤНЫЫРАП ДЬЫАЛАТА”
– 1989 сылга архыып докумуоннара арыллыбыттарын туһанан, Москубаҕа баран архыыпка үлэлэспит эбиккин дии.
– Архыыпка сылдьыыбын “дьылҕам сүдү бэлэҕэ, арыйыыта” дии саныыбын. 1989 сыл кыһыныгар Москубаҕа “Россия” көстүүнэйигэр Баанньаны (Иван Игнатьевич Николаев) кытта тиийдибит. Арай киэһэ 9 чааска “Время” биэриигэ сонуннары кэпсииллэр. Онно М.С. Горбачев: “Сарсыҥҥыттан туох баар архыыбы барытын арыйабын”, – диэн интервью биэрэ турар эбит. Мин өрө ыстаҥалыы түстүм. Онуоха Баанньам, кыайан истибэт буолан, “туох буолла?” диэн соһуйда. Онно кэпсээтэҕим дии, архыыптар арыллыбыттарын. Сарсыҥҥытыгар тураммыт “Правда”, “Известия”, “Труд” хаһыаттары киоскалартан атыылаһан бараммыт, бэйэбит докумуоммутун илдьэ архыыптарга барбыппыт. Онно урукку ССРС салайааччылара: Киров, Рыков, Микоян уо.д.а. – докумуоннарыгар, ким да өссө тиийэн көрө илигинэ, биһиги бастакынан “с документом ознакомлен” диэн илии баттаабыппыт туһугар дьикти түгэн этэ.
Баанньам көрбүтүн тута өйүгэр хатаан кэбиһэр киһиттэн ураты дьоҕурдааҕа, көрбүтүн барытын өйүгэр “хаартыскалаан” иһэрэ. Ол көрбүтүн киэһэ кэлэн кумааҕыга суруйан, түһэрэн ылара. Мин, хараҕа суох киһи, барытын устабын, кини буоллаҕына хаартысканан түһэрэр кэриэтэ хараҕар түһэрэн ылара. Билиҥҥи тылынан эттэххэ хараҕынан “сканируйдаан” иһэр. Киһи сөҕөр өйдөөх киһитэ. Биһигини кытта Олег Сидоров эмиэ баара. Бары бэйэ-бэйэбитин кытта өйдөһөн-өйөһөн “тройка” буолан сылдьыбыппыт. Эбиитин дьүһүммүтүнэн майгыннаһабыт, уҥуохпутунан – тэбис-тэҥмит, таҥна сылдьарбыт да биир. Бэркэ сылдьыбыппыт.
– Табаарыһыҥ Иван Николаев туһунан аҕыйах тылы этиэҥ дуу?
– Төһө да ааттара биирин иһин, Иван Николаев диэн Уххан буолбатах. Иван Игнатьевич-Баанньа мин баар-суох чугас, күн бүгүнүгэр диэри саамай өйүүр, өйдүүр доҕорум. Кини саҕа миигин өйөөбүт киһи, бука, аҕыйах буолуо. Дьиибэтэ диэн, кини кыайан истибэт, мин харахпынан көрбөппүн. Уопсайынан, киһи доруобуйатыгар итэҕэстээҕэр сигэнэн таах олорон хаалыа суохтаах, күүскэ үлэлиэхтээх.
Баанньа улахан аналитическай өйдөөх, толкуйдаах, дьиҥнээх публицист, түөрүөтүк киһи. Кини аҥаардас суруналыыс эрэ буолбатах, тыйаатырга Өндөрөй Саабыс Барыыһап туруорар испэктээктэригэр элбэх идиэйэни сахпыт киһи...
– Чекист Уйбаан Ахчаҥныырап туһунан бэчээккэ таһаарбыккыт билиҥҥэ диэри уос номоҕо буолан сылдьар. Архыыпка үлэлэспит киһи ис дьиҥин билэн эрдэҕиҥ.
– Биһиги Иван Николаевтыын репрессия сылларын бары өттүнэн көрөн суруйбуппут. Силиэдэбэтэллэр кыыллыы быһыыларын, донуосчуттар хара дьыалаларын...
Ахчаҥныырап бэйэтэ туспа, дьикти лиичинэс. Хомсомуоллары хаайыы буолар кэмигэр кини ИДьМ-ҥа, онтон КГБ-га күрээн биэрэр, адьас салыҥнаах балык курдук киһи эбит. Кини дьону накаастаабытын, кырбаабытын туһунан хас да туомнаах дьыала баар. Бэйэтэ улаханнык дьыалаҕа түбэһиэх кэмигэр наар улахан үлэҕэ, дуоһунастарга олорор чугас дьоно быыһаан ылаллар эбит. Устуорук Егор Алексеев “Тайная война” диэн кинигэтин бэлэхтээбитэ, онно чекистэр дьону хайдах кэбилииллэрэ барыта суруллан сылдьар.
Ахчаҥныырап дьыалатынан биһигини эккирэтиһии барбыта. Силиэстийэҕэ эрийбиттэрэ, сүгүн үлэлэппэтэхтэрэ. Сарсыарда аайы үлэбэр тиийдим да силиэстийэҕэ ыҥыран сордууллара. Ону Далан, Багдарыын Сүлбэ, Егор Алексеев, Георгий Борисов курдук дьон көмүскэһэллэрэ, кинилэри суукка киллэрбэттэрэ. Оннук дьаабы кэм этэ. Кэнники аһара сылайан, ити репрессия тиэмэтиттэн тохтообуппут.
Онтон “Эдэр саас” диэн эдэр ыччат хаһыатын арыйан үлэлэппиппит. Урукку “Эдэр коммунист” хаһыат ыччат тиэмэтиттэн туораан, “Сахаада” уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй хаһыат буолан хаалбыта. Онон “ыччат хайдах да хаһыата суох хаалыа суохтаах” диэн санааттан, “Эдэр саас” хаһыаты тэрийбитим.
“ЭДЭР СААҺЫ” ТЭРИЙБИТИМ
– Дьэ ол туһунан салгыы кэпсэтиэх. Хомойуох иһин, хаһыат кумааҕы барыйаана уһаабатаҕа. Салгыы тахсыбыта буоллар, эдэр ыччат сөбүлээн ааҕар хаһыата буолуо этэ. Оччотугар билиҥҥи курдук "ыччат хаһыаты аахпат буолла" диэн айманыа суох этибит.
– “Эдэр саас”, “Орто дойду” хаһыаттарым маннык дьылҕаламмыттарыттан наһаа хомойобун. £рөспүүбүлүкэ улуустарынан сылдьан “Эдэр саас” хаһыат күннэрин ыытар этибит. Бастакы тэрээһиммитин “Сэргэлээх уоттара” култуура киинигэр ыыппыппыт. Билиэт атыыга бүтэн, киһи батан киирбэт үлүгэрэ этэ. Манна аҥаардас хаһыат үлэһиттэрэ эрэ буолбакка, култуура, ускуустуба, успуорт бары эйгэтиттэн кыттан, сүрдээх сэргэх тэрээһиннэр буолаллара. Тэриллибит бастакы сылбытыгар 30 тыһ. тираһы ылбыппыт. Онтон ити тэрээһиннэр кэннилэриттэн, аҥаардас сурутуунан 52 700 тиражка тиийэ тахса сылдьыбыппыт. Бу – рекорд этэ. Ааспытын кэннэ санаатахха, үчүгэй да кэмнэр этилэр... Аны кэлэн маннык үрдүк тираж аны оҥоһуллубата буолуо.
– Успуорт эйгэтин сэргэхтик суруйар суруналыыскын...
– Успуорт – мин хоббим. Бэйэм 3 сааспар диэри кыайан хаампатах оҕобун. Убайдарым бары спортсмен бөҕөлөр. Онон успуорт туһунан араадьыйаттан эрэ истэрим. Дьиҥэр, 9-с кылааска үөрэнэ сылдьаммын саха тустууктарын – успуорт маастардарын – энциклопедиятын оҥорбутум ээ. Оччолорго ким кинигэ гынан таһаарыай, суох буоллаҕа. Биһиги бөһүөлэкпититтэн 30-ча ССРС, Арассыыйа успуордун маастардара иитиллэн тахсыбыттара.
Биир бэйэм 27 сааспар диэри чөл олоҕу тутуһан, биир да грамм арыгыны испэккэ успуорду, чэбдик олоҕу бырапагаандалаан кэлбитим. Онтон кэлин суруналыыс буоллуҥ да “остуолга олорсор наадатын” өйдөөммүн “амсайар” буолбутум.
– Сахалыы тыллаах хаһыаттар инники дьылҕаларын туох диэн ыралыыгын? Билигин араас интэриниэт-саайтар элбээтилэр. Кумааҕы хаһыат суураллан, туоратыллан хаалыа суоҕа дуо?
– Бу соторутааҕыта үчүгэй баҕайы төгүрүк остуол буолан ааста ээ. “Кумааҕынан сахалыы тылынан тахсар хаһыаттар тохтуур боппуруостара билигин турбат. Салгыы даҕаны тахса туруохтара”, – диэбиттэрин наһаа үөрэ иһиттим. Саха сирэ Арассыыйа үрдүнэн биир саамай ааҕар эрэгийиэнинэн биллэр. Ол үрдүк таһыммытын түһэн биэрбэккэ, бары түмсэн күргүөмнээхтик үлэлиэх, айыах-тутуох тустаахпыт.
Арассыыйаҕа хаһыат бука барыта сабыллыбытын да иһин, “Саха сиригэр өссө да хаһыаттарын таһаара сылдьаллар үһү”диэн номоххо киириэх этибит буоллаҕа.
– “Сахаачча” туһунан кинигэҕин аахпатах киһи суох буолуохтаах.
– Сахаачча курдук киһи тыһыынча сылга биирдэ төрөөн ааһар быһыылаах. Кини үс олимпиадаҕа кыайыан сөптөөх, кыахтаах уол төрөөн баран, кыаҕын кыайан арыйбакка, биир да олимпиадаҕа кыттыбакка бараахтаабыта. Кини Мюнхен олимпиадатыгар 23 сааһыгар тиийэн аа-дьуо кыттыан сөп этэ. ¥с сыл иһигэр ситэн-хотон тахсыахтааҕа. Коркин кинини төһөлөөх чочуйан таһаарыа, эрчийиэ этэй? Кыайан чочуллубакка, сиппэккэ-хоппокко бараахтаатаҕа.
ДОҔОТТОРДООХПУНАН ҮӨРЭБИН
– “Алмааска да атастаспат” чугас доҕоттордооххун дуу?
– Кэпсиэхпин уонна махтана ахтыахпын баҕарабын орто туруу дойдуга үчүгэй дьон баалларын. Ол курдук, Григорий Евсеев диэн Москубаҕа олорор доҕордоохпун, онно “Росрыболовка” үлэлии сылдьыбыта. Кини миигин Москубаҕа тиийдэхпинэ мэлдьи көрсөр, өйөбүл, көмө буолар. Билигин Москубаҕа олорор доҕотторум К.Н. Прокопьев, Дь.А. Борисов, А.С. Федотов – сахаҕа үчүгэй уолаттар. Ханна да сырыттарбыт сахалар бэйэ-бэйэбитин өйдөһөн, өйөһөн сылдьарбыт наһаа үчүгэй.
– Уйбаан, ордук туохтан хомойоҕун?
– Бассаапка, телеграм-ханаалга, интэриниэт саайтарыгар дьон бэйэ бэйэтин аһара үөхсэриттэн, хойох хостоһоруттан наһаа хомойобун. Ити – сыыһа. Үөһэ тахсаары гыммыт киһини өрө тардан, анньан-үтэн биэриэх оннугар таҥнары тардабыт, куһаҕанын хостуубут, үөхсэбит. Бэйэбит да аҕыйах ахсааннаах норуот эрээри...
– Дьокутааттыы сылдьыбыт кэмнэрдээх эбиккин дии.
– Саха сирин 12-с ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата буола сылдьыбытым. Өрөспүүбүлүкэ тосхолун түстүүр Төрүт сокуону ылыммыт, былаахпытын бигэргэппит кэммит этэ. Ол кэмнэргэ балай эмэ элбэх сокуоннары ылбыппыт. Олортон биирдэстэрэ – спортсменнарбытыгар социальнай көмө. Ол курдук, олимпийскай чөмпүйүөннэрбитигэр Роман Дмитриевкэ, Павел Пинигиҥҥэ, маны тэҥэ Василий Гоголевка, Георгий Балакшиҥҥа харчынан босуобуйалары оҥорбуппут. Кинилэр билигин онно төһө махталлаахтара эбитэ буолла... Билбэппин.
– Үбүлүөйүҥ тэрээһиннэрэ буолаллар дуу?
– Бу күннэргэ саха тэлэбиидэнньэтигэр “Эл иитэ” биэриигэ Андрей Борисовтыын кэпсэтиибит тахсар. Олег Сидоров биэрии оҥорбута “ютуб” ханаалга тахса турар. Биэриилэр көмүс пуондаҕа хараллыахтара.
Онон мин – дьоллоох киһибин. Этэргэ дылы, “саҥарбытым – саталанан, эппитим – иччилэнэн, туойбутум – домнонон” иһэриттэн. Наар “хаһан эмэ, харахтаннахпына...” дии-диибин хаһаас матырыйаал бөҕөтүн ууруммутум. Ол иһигэр, аатырбыт харах бырааһа Эрнст Рифгатович Мулдашев, Калмыкия урукку баһылыга Кирсан Николаевич Илюмжинов уо.д.а. тустарынан матырыйааллар бааллар. Ол “хаһаастарбын” хаһан эрэ таһаарар дьоллоох күнүм үүнэр ини диэн эрэнэбин. Чэ сити курдук.
Саргылаана БАГЫНАНОВА, “Кыым”, № 17, 2021 сыл, ыам ыйын 6 күнэ.
