Сардана КАРАТАЕВА: “Хас биирдии саҥа күн – тургутуу”

 

Бүлүү улууһун 1-кы Күүлэт сэлиэнньэтигэр түөрт бииргэ төрөөбүттэртэн соҕотох кыыһынан төрөөбүтүм. Оҕо эрдэхпиттэн айар-тутар дьоҕурдаахпын: бэркэ уруһуйдааччыбын, хоһоон-кэпсээн айааччыбын, оҕолору мунньан сыаҥка, оонньуу туруоран сааратааччыбын. Төрөппүттэрим анал куруһуокка, художественнай оскуолаҕа сырытыннарбатахтара. Оччолорго 90-с сылларга тыа сиригэр оннук эбии дьарык диэн оскуолаҕа суоҕа. Онон айылҕа биэрбит талаанынан, бэйэм бэйэбэр уһуйулла сылдьыбытым. Ол гынан 9 сааспыттан кыптыыйы илиибэр тутан, кырыйар буолбутум. Ону кыптыыйынан уруһуйдуубун диирим. Ыраас тэтэрээт лииһин ыллым да, харандааһынан уруһуйдаабакка, бэлиэтээбэккэ эрэ, өйбөр туох киирбитин кырыйар этим: кыыллар мөссүөннэрин, киһи сирэйин, көтөрдөрү... Бу түгэҥҥэ этим-сааһым арыллан, ураты турукка киирэрим. Харандааһа, быламаастыра суох кыптыыйынан уруһуйдуохха сөп эбит диэн наһаа астынааччыбын. Ыалыы олорор оҕолор сөҕөн-махтайан, араас ойууну кырыйтарааччылар уонна “Уруһуйдаабакка эрэ хайдах маннык кырыйаҕыный?” – диэн олус интэриэһиргээччилэр, сэҥээрээччилэр. Улаатан истэҕим аайы бу үлүһүйүүбүн тохтоппутум. Сабыллан хаалбыт курдук этим. Ол эрээри айылҕаттан бэриллибит талааным син биир доруоһалаах тиэстэ курдук тахса сатыыр, илиим “кыһыйара”. Онон оҕо сылдьан сөбүлээн кырыйар дьарыгым билигин сүрүн “хоббим” буолар. Кырыйдахпына, дууһалыын уоскуйабын, ыраастанабын. Нууччалыы эттэххэ, туһугар бэйэтэ туспа “медитация” буолар.

 

Аны эппитим туолара. Билигин кэлэн санаатахпына, куйаартан дьикти ситимнээх курдук эбиппин. “Сиргэ түспүт оҥоһуум – дьоҥҥо көмөлөһүү. Үөһэттэн айдарыллан кэлбит аналбын бу Орто дойдуга оҥоруохтаахпын”, -- диэн киһи ылыныахтаах эбит.

 

Өр кэмҥэ кыптыыйбын туппакка, сирдээҕи олох түбүгэр түһэн, элбэх тургутууну, ыараханы көрсөн барбытым. Онтон кэлин өйдөөн, айылгыбын ылынан, билигин эйгэнэн үлэлиибин. Биирдиилээн кыһалҕалаах дьон кэлэн сааһыланан бараллар, харысхал кырыйтараллар.

 

 

 

 

Хас биирдии киһиэхэ Айыы күүһэ баар. Ол күүс эйигин көмүскүүр, сааһылыыр, ыйар-кэрдэр, чөлгөр түһэрэр. Ол аата, эн бэйэҕин хайдах баҕарар сааһылыыр, көмүскүүр, харыстыыр кыахтааххын. Киһи эмиэ мас кэриэтэ. Атаҕын анныгар көстүбэт силистээх. Санаатын күүһүнэн ол силиһи сонотор, оччоҕо тирэхтээх буолар. Хас биирдии киһи көстүбэт “антыанналаах”. Куйаар ситимигэр холбоноллор.

 

Сирдээҕи олоххо сүрүн идэм – урбаанньыт. Бүлүүгэ “КАRAT” диэн лааппылаахпын. Онно тыыннаах таастарынан харысхал, итэҕэлгэ сыһыаннаах малы-сүбэниири атыылыыбын уонна МАК хаартынан анал үөрэх ыытабын.

 

Сааһым 38-м. Элбэх оҕолоох ийэбин. Бастакы кэргэммин сүтэрбитим. Иккис кэргэммиттэн арахсыбытым. Элбэх киһилээх хампаанньаны сөбүлээбэппин, бэйэм бэйэбэр сылдьарбын ордоробун (интроверт).

 

Өбүгэлэрим миигин 2022 сылга “уһугуннарбыттара”. Ол төрүөтэ – кэргэммиттэн арахсыы, өйдөнүллүбэт ыарыы, үлэттэн баҕа өттүнэн уурайыы, улуустан куоракка көһөн кэлии уонна тапталлаах аҕабын сүтэрии. Онтон ыла олохпор уларыйыы (трансформация) саҕаламмыта. Ити курдук, биир сыл иһигэр мин нарын санныбар сүрдээх улахан уларыйыылар буолбуттара.

 

Билигин биирдиилээн дьону кытта үлэлэһэбин – билгэлиибин, дьиҥнээх таастарынан харысхал бөҕөхтөрүн оҥоробун, иччилээх кыптыыйынан күүстээх харысхаллары кумааҕынан кырыйабын. Ол харысхалы кырыйарбар турукка киирэн, киһи ийэтин, аҕатын өттүттэн өбүгэлэрин кытта ситимнээн биэрэбин, алгыыбын. Көҥүл биэрдэхтэринэ сэрэтии, этитии кэлиэн сөп. Тус харысхал биир сыл үлэлиир, иччилээх, күүстээх харысхал буолар. Харысхалы дьиэ иһигэр көстөр сиргэ ыйаан туруораллар.

 

Күн аайы биһиги элбэх дьону кытта алтыһабыт, кэпсэтэбит, билсэбит. Сорох дьон киһи эниэргийэтин сииллэр. Хайдах ону билиэххэ сөбүй? Төбөҥ ыалдьар, эмискэ сылайаҕын, сэниэҥ сүтэр. Саҥарыаххын баҕарбат буолан хаалаҕын, майгыҥ уларыйар, санааҥ түһэр эбэтэр кыраттан тырыттан киирэн бараҕын. Бу барыта туох да төрүөтэ суох эмискэ саҕаланар.

 

Дьэ, маннык түгэҥҥэ хайдах харыстанабытый? Илии тутуспут буоллаххытына, илиигитин-сирэйгитин суунуҥ, дуустаныҥ. Уу барытын ыраастыыр. Бэйэҕит күүскүтүн төттөрү ылыҥ “Мин күүспүн төттөрү ылабын, атыны салгыҥҥа ыытабын” диэн. Санаа күүһүнэн сырдык купол курдук щит туруоруҥ уонна “Мин туора киһиэхэ сабыылаахпын” диэн бэйэҕитигэр этиниҥ, иһиллэнэн көрүҥ. Алтыһар киһигит кэнниттэн туруккут мэлдьи кэбириир буоллаҕына, киниттэн ырааҕынан сылдьыбыккыт ордук. Эһиги эниэргийэҕит атын киһини иитиэ суохтаах. Чөл буолуҥ!

 

 

Бу мээнэҕэ буолбатах. Киэҥ Куйаар эйигинниин бэлиэ уонна чыыһыла нөҥүө “кэпсэтэ” сатыыр (через символы и знаки). Киһи бу олох тэтимигэр умса түһэн, бэйэни истибэт, ис туругун ырыппат, тохтоон чуумпура түһэн, тула өттүн өйдөөн көрөрө аҕыйаата. Маннык түгэҥҥэ киһи элбэх алҕастары оҥоруон, сыыһа-халты туттуон сөп. Онон тэҥ чыыһылалар эйиэхэ бэлиэ (сигнал) курдук кэлиэхтэрин сөп. Ол курдук “Буола турар түгэҥҥэ олор, тулаҕын өйдөөн көр”, “Үчүгэйи биттиир эбэтэр туохтан эрэ сэрэтэр”. Ардыгар маны үтүө сиэргэ-туомҥа (ритуал) кубулутуохха сөп. “Тэҥ чыыһыланы көрдөхпүнэ баҕа санаабын тута этэбин”, “Куйаар миэхэ маннык тапталга билинэр, ол аата мин сөптөөх суолунан баран иһэбин” диэн.

 

Хас биирдии киһи Ийэ кыыллаах, Ийэ көтөрдөөх уонна өссө хаһан да харахтаан көрбөтөх харамайдаах буолуон сөп. Ону нууччалыы “тотемные животные/птицы” дииллэр. Кинилэр харысхал, күүс, үөһэттэн бэлиэ курдук кэлэллэр. Ол аата кинилэр илдьэ сылдьар эниэргийэлэрэ эн долгуҥҥун кытта ыкса дьүөрэлэһэр буолар. Ханнык эрэ кыыл-көтөр уобараһынан эйиэхэ кэлэллэр. Ону хайдах билиэххэ сөбүй Ийэ кыылларгын? Түүлгүнэн, этиттэриинэн, турукка киирэн, бэлиэнэн (эмискэ баҕайы кинигэ хартыынатыгар, баннерга, оҥоһукка уо.д.а. сөбүлүү көрөҕүн). Харысхал кыыллар хас да буолуохтарын эмиэ сөп.

 

Ийэ кыыллар-көтөрдөр киһи ис туругар улахан суолталаахтар. Нууччалыы эттэххэ “символ” курдук үлэлииллэр. Холобур, саҥа таһымҥа тахсыы, кут-сүр күүһүрүүтэ, духуобунас улаатыыта, өбүгэ ситимин ылыныы.

 

Кинилэр туох суолталаахтарый? Саамай күүстээх өрүттэрин илдьэ сылдьаҕын (сытыы харахтарын, тулуурдарын, мындыр өйдөрүн, түргэн хамсаныыларын, сытыы-сымса туттууларын уо.д.а.). Кинилэр чараас эйгэҕэ харысхал буолаллар. Айылгылаах дьон иитэллэр, үлэлэтэллэр, доҕор-атас оҥостоллор. Онон Ийэ кыылы-көтөрү эниэргийэ курдук ылыныахтааххыт. Бу эниэргийэ кыыллар-көтөрдөр уобарастарынан кэлэр.

Дьэ, бу кэлбит эниэргийэни хайдах күүһүрдүөххэ, ылыныахха сөбүй? Уруһуйунан (ким хайдах сатыырынан), илиинэн оҥоһугунан, хартыынатын ыйаан, моойго, илиигэ харысхал кэтэн... Мин бэйэм киһи харысхалын оҥоробун уонна хартыынабар кырыйан, күүһүрдэн биэрэбин.

 

Дьахтар түмсүүтүн чэрчитинэн маастар кылаастары ыытабын. Тыыннаах таастарынан араас киэргэли-харысхалы оҥоробут. МАК хаартатынан оонньуу, сэрэбиэйдэнии, сааһыланыы тэрээһиннэрин оҥоробун. Ол иһигэр араас быраактыканы, баҕа санааны толорор тиэхиньикэни туттабын. Манна бэйэм күүспүн аттаран, дьон астыныы-дуоһуйуу туругун иһигэр иитэн таһаарарыгар олук уурабын. Дьахтар айылҕатынан күүстээх Далбар Хотун буолар. Ол иһин айар күүһүн арыйдаҕына толору туолар, сымныыр. Киһи сатаабатаҕа суох. Онон киһиэхэ киһи наада – сайдарыгар, улаатарыгар уонна уоскуйарыгар...

 

 

 

 

Бу кэлбит сыл тугу түстүүрүн кылгастык үллэстиэм, тус санаабын этиниэм. Уот Дьөһөгөй сыла элбэх аартыгы арыйыаҕа, саҥа сүүрээннэри аҕалыаҕа. Сыл саҕаланыаҕыттан тэтимнээх, күүстээх ньиргиэрдээх. Айаас акка сатаан тутуһан олордоххуна, ис күүскүн сайыннарыаҥ.

 

Уруккунан олоруу саҥа кэмҥэ сөп түбэспэт, “үлэлээбэт” урукку өйдөбүллэри кытта арахсар ордук. Бу сыл киһи ис туругун кытта үлэлэһэригэр элбэх тургутуулары аҕалла. Онон өй кулута, кут таҥнарыахсыта буолбакка, сүрэх тугу сипсийэринэн олорор ордук буолуо. Кутталга барбакка, бу уустук кэмҥэ кэлэр уларыйыылары тирэхтээх көрсөр ордук. Элбэх идэни, үлэни уларытар кэм саҕаланыа. Дьон бэйэтигэр хамсанара, үлэлиирэ ордук күүһүрүө.

 

Арассыыйа бэлиитикэтэ түөрэккэй. Ол эрээри сыл ортото төхтүрүйэн кэлэн, ил-эйэ өттүгэр кэпсэтии күүскэ саҕаланыа.

 

Бу сыл өй-санаа, эт-сиин чөл туруктаах буоларын туһугар күүстээх үлэ барыаҕа, дьон урукку “хахтарыттан” босхолоноллор, уһукталлар. “Киһи эриэнэ иһигэр, ынах эриэнэ таһыгар” диэн өс хоһоонугар сиэттэрэн этэр буоллахха, Уот Дьөһөгөй киһи “эриэнин” кэбэҕэстик таска таһаарыа, албыны көрдөрүө. Онон бу сылга сиэрдээхтик сылдьыы – көнө суол төрдө!

 

Айар-тутар үлэлээх, махталынан сылдьар дьоҥҥо Айыылар чугас сылдьыахтара. Онон үтүөнү үксэтиҥ, кэрэни кэрэхсээҥ, бэйэ бэйэҕитин таптааҥ-харыстааҥ, дьол туруктаах сылы көрсүҥ, оччоҕо Уот Дьөһөгөй эһиэхэ көмүс сиэлинэн хаххалыы, араҥаччылыы сылдьыа!

 

Олох-дьаһах таһымын таарыйар буоллахха, сыана үрдүү турарынан сибээстээн, үбү-харчыны дьиэ, сир атыылаһыытыгар ыытар ордук. Ол чааһыгар сылга хас да уларыйыы буолуо. Онон кыаллар буоллаҕына, инбэстииссийэ курдук оҥостуоххутун сөп.

 

Саха сиригэр уу-уот содула урукку курдук улаханнык аймаабат. Ол эрээри хонтуруол аччатаатаҕына, тургутан ылар кутталлаах. Ууга эчэйии элбэх буолуо, онон сэрэнэн сылдьыҥ. Аан дойду уопсай балаһыанньата уустук. Сыл устата киһи болҕомтотун тардар үс сүрүн быһылаан буолуоҕа: айылҕа, тимир көлө уонна сэрии дьайыытыгар сыһыаннаах.