Биллэр ойуун, саха итэҕэлин биир тарҕатааччы Кулан Хаан соцситимнэргэ “Орто дойду олоҕо охсуһуулаах, аан ийэ дойду олоҕо атааннаах-мөҥүөннээх, онон уол оҕо дьонун-сэргэтин, дойдутун көмүскээн көрүөхтээх-истиэхтээх диэн былыргыттан өйдөбүл баар” диэн саҕаланар, тохсунньу 1 күнүгэр устубут видеота киэҥник тарҕанна. Кини “бу видеоны айдаан тардаары буолбакка, уопсастыбаннас көмөтүнэн сүбэ тутаары таһаардым” диир.
Омуктар сокуоммутун билиммэттэр дуо?
Кини саҥа 2026 сыл бастакы күнүн тымныы, туманнаах күнүгэр дьиэтигэр сылааска олорбокко, тоҥуу хаары кэһэ сылдьан, олорор дьиэтин аттыгар баар, Хатыҥ Үрэх икки Объездной суол икки ардыгар сытар кыра күөлү устан көрдөрдө. Саха дьонугар күөл ытык өйдөбүл, дэлэҕэ норуот муудараһыгар “уу чугаһа одук” диэн этиллиэ дуо? Саха былыргыттан күөллээх алааска олохсуйан, күөл уутун иһэн, дьиэтин кыылларын уулатан, балыктаан, кустаан-хаастаан үгүс үйэлэри туораан кэлбитэ. Оттон бу үйэҕэ куоракка киирэн баран, Туймаада хочотун күөллэригэр хайдах эрэ кыһаммат курдук буоллубут. Кулан видеотыттан “төрөөбүт дойдубут, олорор сирбит айылҕатын, ордук бу улуу хочобут күөллэрин дьылҕаларыгар сыһыаммыт туох ааттаах уларыйда, көмүскэспэт, кыһаллыбат буоллубут” диэн ытырыктатар санаа киирэр.
Устуутугар күөл кытыытыгар таджик омуктар кэлэн олохсуйан, элбэх уопсай, ол иһигэр иккилии этээстээх дьиэлэри туттубуттарын көрдөрөр. Өссө олорор сирдэрэ ИЖС-2 диэн бобуулааҕар кыһаммакка, биирдии-иккилии учаастагы холбоон, улахан массыыналар гараастарын туттан, тэрилтэ арынан таптаабыттарынан сылдьаллара дьиктиргэтэр. Аны бу гараас туталларыгар сирдэрин үрдэтэн, уу барар хотооллорун бүөлээн, аттыларынааҕы ыалларын ууга ыыталлар эбит.
Видеоҕа омуктарбыт, федеральнай да сокуонтан чаҕыйбакка, дьиэ эбии туттаары буолуо, сир таһаарынан, куорат араас элбэх бөҕүн бу күөлгэ кутан, синньэттэр синньэтэн иһэллэрэ көстөр. Кулан, баҕар, күөлгэ кумах кутан сир таһаарынар көҥүллэнэрэ буолуо, ол эрээри бу бөхтөрүн көрүҥ диир. Бөхтөрө кытаанах эттик буолбатах, саас күөлгэ киирэн, ууну араас хиимийэнэн киртитэр кыахтааҕа көстөр. Ол иһин “Роспотребнадзор, куорат, өрөспүүбүлүкэ айылҕа харыстабылын тэрилтэлэрэ туох дииллэрэ буолла?” диэн ыйытар.
Күөлү киртитэр “баракаастара” итинэн бүппэт. Кулан этээстээх дьиэлэртэн күөлгэ канализацияларын, фекальнай ууларын уоран, кистээн түһэрэ олороллорун көрдөрөр. Күөлгэ фекальнай ууну кутар булгуччу бобулларын билэбит. Ол эрээри бу кэлии дьоҥҥо сокуоммут тэрилтэлэрэ сымнаҕастара бэрдиттэн сөҕөҕүн эрэ. Ол иһин соцситимнэргэ айылҕа харыстабылыгар тутар-хабар уорганнарбыт күрүө намыһахтыы тыа дьонун сууттаабыттарынан өҥнөнөллөр диэн сүрүргээн суруйаллар. Бэл, аҕыйах балык иһин киһи кыайан төлөөбөт ыстараабын түһэрэллэр. Ити фекалий кутар күөллэрэ балыга суоҕа буолуо дуо? Куорат күөллэрин, учуокка суох ууларын кистээн тутуу бөҕү-саҕын тоҕон баран, үрдүнэн кумах куттаран сир таһаарыналлара куоракка хас хардыы аайы баар. Оттон куорат ууларын федеральнай, биһиги Айылҕабыт харыстабылын министиэристибэтэ харыстыахтаах, көрүөхтээх буолбатах дуо?
Мин Кулантан ити этэр кыһалҕатын сиһилии кэпсииригэр көрдөстүм.
Сууттан кырдьыгы булар уустук
– Манна мин 1995 с. олоробун. Хаһан да маннык үлүгэр буолбат этэ. Бастаан “Окружная дорога” 5, 5/6 ,4/3, 4/5 аадырыстрга олорор дьон күөлгэ үлүгэрдээх бөҕү куталларын борокуратуураҕа тиийэ суруйа сылдьыбытым. Суруйсубут тэрилтэм элбэх. Бары эппиэттииллэр, сорохтор буруйдаахтары кытта сууттаһа сылдьар курдуктар да, наһаа мөлтөхтүк киирсэллэр, кыайбаттар. Аттыбар Хасан уонна Хуссейн Л. диэн игирэ уолаттар, икки учаастагы холбуу атыылаһан баран, 600-чэ кв. миэтэрэлээх гараас туппуттара. Сирдэрин үрдэтэн, уу барар суолун бүөлээн ыалларын ууга ыыттылар. Иллэрээ сыл мээрийэ “сокуону кэһии баар” диэн сууттаста. Арбитражнай суут судьуйата дьыаланы дьикти баҕайытык көрбүтэ. Куорат быраапка дэпэртээмэнэ уолаттары “сокуоннайа суох тутуу” диэн суукка биэрэригэр икки тус-туһунан участак этэ. Суукка бэриллибит дьыалаҕа сыһыаннааҕы көрүүнү барытын тохтотон кэбиһиэхтээх этилэр. Ону баара, биир илии сууттаһар кэмигэр куорат иккис илиитинэн, ДИЗО-нан, кинилэргэ суут кэмигэр учаастактарын биир гына оҥорон биэрэ охсон соһуппута. Суукка “ити гарааска бас билэр үс улахан тиэхиньикэбит турар” диэбиттэрэ. Судьуйа мээрийэ юристара гараастара 600-чэ кв.м. диэн кээмэйдээн суруйбуттарын итэҕэйбэтэҕэ, уолаттар тылларынан гараастарын иэнэ 400 эрэ кв м. диэбиттэрин ылыммыта дьикти. Киһи сөҕүөх, мээрийэ быраабын отделын кыргыттара кыайан ону дакаастаабатахтара. Мин, юридическай үөрэҕэ суох киһи, көрөр алҕастарбын-сыыһаларбын кинилэр суукка төрүт оҥорон киирсибэккэ, кыайтаран хаалбыттара. Читаҕа ааһыныыга эмиэ кыайтараллар. Мин көрдөхпүнэ, сокуону сорунан туруулаһан, көмүскээн ис санааларыттан киирсибэттэр. Олорор түөлбэбит ИЖС-2 диэн хааччахтаах да, омуктар уопсай дьиэ, гараас бөҕөтүн туттулар. Сирдэрин барытын кумах кутан үрдэтэн, тула олорор ыаллара ууга бардыбыт. Хоромньу бөҕө буоллубут. Ону билигин эмиэ сууттаһыах буолабыт. Суут дьыалата уһуур-тэнийэр. Үҥсүү суруктарбытыгар хонтуруоллуур уорганнар эппиэт бөҕөнү биэрэллэр, оттон дьиҥнээх хамсааһын суох.
Регламент диэн баар дуо?
– Уопсайынан, куоракка чаааһынай дьон олорор сирдэригэр бачча иэннээх дьиэлэр тутуллуохтаахтар, сирдэрэ ыалларыттан көҥүллэтэн бачча гына үрдэтиллиэхтээх диэн регламент баар дуо? Баар буоллаҕына, тоҕо ирдэммэтий, тутуһуллубатый? Эппит уолаттарым гараастарын тутан истэхтэринэ, сэрэтэн мээрийэҕэ суруйа сатаабытым. Кэлэн көрбүттэрэ: акылаатын түһэрэ сылдьаллара. “Кэһии баара көстүбэт, хайыыр да кыахпыт” суох диэбиттэрэ. Биһиги куораппытыгар кэнники туттар киһи барыстаах хаалар. Төһө баҕарар үрдүк гына кутан кэбиһэр. Ону ким да бобор кыаҕа суох. Төһө баҕарар улахан ыалын сабардыыр дьиэни тутан кэбиһэр. Ыаллара ууга баралларыгар кыһаллыбат. Аны экологтарга суруйдахха, уу барар сирин бүөлүү куппуттарын “кэһии суох” дииллэр. Оччоҕо “ол нарушениелара” диэн кинилэр харахтарынан хайдаҕын киһи кыайан өйдөөбөт.
Хонтуруоллуур тэрилтэлэр “Будущее поколение” СОНТ тутуу ырыынагын утары баар сиригэр, суол кытыытыгар үс этээстээх дьиэни тута туралларын эмиэ көрө-көрө көрбөттөр быһыылаах. Докумуонунан көрдөххө, гараас дэнэр, үөһээ өттө атыы киинин курдук. Хааччахтаах сиргэ гараас тутар көҥүллэнэринэн албаһыран, кыахтаах ыалларбыт эмиэ анна – гараас, үрдэ уопсай дьиэни албаһыран туталлар. Хантан ылбыт көҥүллэринэн маннык туталларый? Сир, күөл бэлиэтэниитэ булкуллан эрэр быһыылаах. Ити СОНТ уолаттара этэллэринэн, сирдэригэр иллэрээ сыллаахха диэри кадастровай нүөмэрдээх күөллээхтэр эбит. Онтулара былырыын сүтэн хаалбыт. Экологияларга эппиттэригэр “ээ, хайдах оннук буолуой?!” диэн мордьооттоон кэбиспиттэр.
Өссө биир дьикти. Айдааннах Окружная 2 таһыгар хас эмэ сылы быһа бөх кутулла сыппыта. Арассыыйа Генборокуратууратыгар тиийэ суруйбуппут, куоракка ону хомуйуҥ диэн дьаһал бэрилиннэ диэн буолбута. Быйыл кэлэн манна уу барар сирин бүөлүү кумаҕы үрдүгэр кутан баран, 89248745945 төлөпүөн атыылыыбын диэбит. Дьэ, маладьыас дьон, сир атыылаһа охсон, харчы оҥостуммуттар. Экологтарга үҥсэ сылдьыбыппар “сир атыылааһынын эйгэтигэр олорор чунуобунньуктар атын хантан да харчы ылан бүддьүөккэ киллэрэр сирдэрэ суох, ол иһин атыылыыллар, биһиги хайыыр да кыахпыт суох” дииллэр.
Былыргылыы олорон бүтүөҕүҥ
– Уопсайынан, сааһыланар кэм кэллэ диэбэккит дуо? Саха сирин куораттарыгар, дэриэбинэлэригэр чааһынай учаастакка тугу тутары көҥүллүүр регламент баар дуо? Ол төһө тутуһулларый? Ким да билбэт. Судаарыстыба гараас диэн албыннаан хас да этээстээх улахан дьиэни тутталларын, элбэх дьон олорор уопсай дьиэ оҥороллорун тохтотуохтаах буоллаҕа. Мээрийэ сууттаһартан атын ырычаахтаах дуо?
Барыта суут дииллэр да, боростуой дьон кырдьыкпытын кыайан сууттан булбат кэммит кэлбит. Харчылаахтар хайыҥ охсунан кэбиһэллэр. Биһиги үлэбит быыһыгар сууттаһа сатыыбыт. Хантан ыарахан сыаналаах көмүскүүр киһини булуохпутуй? Уу суолун бүөлээн, ууга баран хоромньу аахтараары гыммыппар ким да буолуммат. Өрөспүүбүлүкэҕэ, мээрийэҕэ дьонун, сирин көмүскүүрүгэр маннык боломуочуйа тоҕо суоҕуй? Ити курдук олохтоох дьон мөлтөөн биэрэрбит түмүгэр кэлии дьон биһигини сэнииллэр.
Мин саныахпар, мээрийэ үчүгэйдик ылсан, албаһыран тутуллубут гараастарын көтүртэрэн, уокуруктарга кытаанах буоларга холобур биэриэхтээх. Биһиги, арыый саастаах дьон, билэбит, урут куорат салалтата хонтуруоллуур, кытаанах этэ. Билигин ити кэпсээбит балаһыанньабын уопсастыба хамсаппатаҕына, эдэр көлүөнэ салайааччылар, кэлэн баран, “куруук маннык этэ” диии санаан, өссө ыһан барыахтарын сөп.
Ити бөҕү, фекальнай ууларын күөлгэ кута олорор видеом тахсыбытын кэннэ, былаастартан ким эмэ кэлэн көрөр дуу, суох дуу? Судаарыстыба көмүскүөхтээх, кими да атарахсыппакка тэҥҥэ тутуохтаах. Онон систиэмэ хаһан айгыраан барбытын билэн, хаһан “водоотведение ирдэбиллэрэ” сүтэн барбыттарын, ким талбытынан тутар буолбутун көннөрөргө уопсастыбаннай хамсааһыны тэринэр наада үөскээбит дии саныыбын.
Быһайын ыһыахха Аллараа Новгородтан билэр дьонум ыалдьыттыы кэлэ сылдьыбыттара. “Эһиги былыргылыы олорор эбиккит диэн сөҕөллөр, биһиги маннык кэми ааспыппыт, бэрээдэктэммиппит ыраатта” дииллэр.
Тус бэйэм санаам:олохтоох дьон бэйэбитин көмүскэнэргэ, айылҕабытын харыстыырга киирсэргэ хайаан да үөрэниэхтээхпит. Кими эрэ “буруйдаах” диэн булан, сирэй-харах анньан “кини мөлтөҕүттэн” диир хайысханан бардахпытына, ардыбыт атан барар. Ол иһин сөптөөх хайысханы булан тугу гынабыт диэн, үөһээ салалтаттан саҕалаан олохтоохтор, манна интэриэстээх дьон бары “аҥаардас өллүбүт-быһынныбыт” диэбэккэ, сүбэ булан тутуохха наада, – диэн Кулан Хаан кэпсээнин түмүктүүр.
Владимир Степанов кэпсэттэ.
