Сунтаар, Ньурба улуустарыгар гаас ситимэ тардылла илик буолан, үгүс ыал уотунан сылыттан олорор. Онон бу үлүгэр -50 кыраадыс тымныыга дьиэлэрин сылыта сатаан, уот күүһүн муҥутуур улахаҥҥа холбууллара биллэр. Быйыл хаһааҥҥытааҕар даҕаны өр кэмҥэ тымныы күннэр тураннар, уоттара баһаам харчыны сиэн, дьиэ кэргэн дохуотугар биллэ охсубут. Өлүү болдьохтоох диэбиккэ дылы, былырыын сайын уот тарыыба үс бүк үрдээбитэ. Онно эбии субсидияны туһаныыга хааччахтары киллэрэннэр, бу икки улууска нэһилиэнньэ аймалҕана тахсан, ыҥырыа уйатын тоҕо тарта.
Урукку кэмнэргэ кыһынын Сунтаарга халлаан муҥутаан -35, -40 кыраадыска эрэ тиийэр буолан, уот сыаната хармааҥҥа соччо охсубат курдуга. Арай биирдиилээн эдэр ыал элбэҕи төлүүллэрин этээччилэр. Сунтаар, Ньурба улуустарыгар ахсынньыга өтөрүнэн тымныйбатаҕын тымныйда: -50, -60 тиийэ сырытта. Билигин бэрт ахсааннаах ыал дьиэтин былыргылыы маһынан оттор. Атыттар уокка көспүттэрэ ыраатта.
Сайын уот тарыыба үс бүк үрдээн, аны ахсынньыга аһара өр тымныйан, ыаллар хас эмэ бүк үрдээбит счету тутан бары соһуйан олороллор, улахан аймалҕан таҕыста. Сыана киһи сиппэт үлүгэрэ буолбут. Холобур, Сунтаарга 72 кв. м иэннээх, биир этээстээх чааһынай дьиэлээх, урут ыйга 10—15 тыһ. солк. төлүү олорбут дьоҥҥо, 38 169,37 солк. счет ыыппыттар. Сорохтор букатын 70 тыһ. солк. счету тутан соһуйбуттар. Биллэн турар, итинник тарыып уонна олохтоммут хааччах кыра хамнастаах дьоҥҥо сөбө суох. Онон “Сыананы туохха олоҕуран быһалларый? Хааччаҕа суох субсидиялаах тарыыбы толору туһанар кыаллыа дуо?” диэн сиэрдээх боппуруос үөскүүр.
Тарыыбы СӨ Сыана бэлиитикэтигэр судаарыстыбаннай кэмитиэтэ Арассыыйаҕа ФАС мэтэдиичэскэй ыйынньыгар бигэргэммит 27.05.2022 с. 412/22 №-дээх бирикээһигэр уонна 26.03.2003 с. 35-с №-дээх “Электроэнергетика туһунан” диэн федеральнай сокуоҥҥа, РФ бырабыыталыстыбатын уурааҕар олоҕуран, ааҕар. Оттон субсидия СӨ 24.06.2025 с. 2849-З N 381-VII сокуонунан көрүллэр. Бу сокуоннар-уураахтар бүтэһик 3–4 сылга нэһилиэнньэ төһө кВтч уоту туһанарын туһанан «Энергосбыт» биэрэр көрдөрүүлэринэн сирдэтэн үөрэтиллэр уонна олохтонор эбит.
Дьон уот көрдөрүүтүн ый 20–25 кк. булгуччу биэриэн наада. Оччоҕуна төлөбүр 1 диапазон 6500 кВтч тахсыбакка, чэпчэтиллибит тарыыбынан төлүөххэ сөп. Аны туран, төлөбүр суумата бойлер кыамтатыттан эмиэ тутулуктаах. Холобур, бойлерыҥ 9 кВт кыамтаҕа көҥүллээх буоллаҕына, бэйэҥ билэргинэн 12 кВт кыамталаах бойлеры уларытан туруорарыҥ ночооттоох буолар. Кыамтатын төһөнөн үрдэтэҕин да, соччонон элбэҕи төлүүр буолаҕын.
Сунтаар сэлиэнньэтин мунньаҕын дьокутаата Александр ФЕДОРОВ:
– Сунтаарга ахсынньыга өр тымныйан, уот төлөбүрэ киһи хармааныгар охсор гына үрдээтэ. Дьиҥэр, диапазон былырыын киирбитэ эрээри, сылаас уонна сайын буолан, билбэтэхпит. Онтубут ахсынньы ыйдааҕы тымныыга дьэ биллэн, аймалҕан буолла.
Ол түмүгэр охтоохтор туруорсууларынан дойду бэрэсидьиэнигэр “аһаҕас сурук” суруйуута саҕаламмыта, онно нэһилиэк олохтоохторо бары кэриэтэ илии баттаатылар. Сунтаар сэлиэнньэтин дьокутааттара бэйэбит эмиэ мунньахтаабыппыт. Онно “нэһилиэнньэ, уопсастыбаннас этиитигэр кыттыһабыт, бэйэбит санаабытын эмиэ этинэбит” дэспиппит. Билигин ол сурукка илии баттааһына салгыы хомуллар. Улуус дьаһалтата уонна дьокутааттара “Энергосбыт” салаатын салайааччытын кытары мунньахтаабыттара эрээри, кини тугу даҕаны быһаарбат буоллаҕа, салалтатыгар тиэрдиэх буолбута. Быһаарсыы бастаан бэйэбит борокуратуурабытыттан, Ил Түмэнтэн саҕаланан баран, өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар тиийиэхтээх. Онно тугу даҕаны быһаарбатахтарына, сурукпут булгуччу В.В. Путиҥҥа тиийиэн наада.
Тарыыппыт сыл аайы үрдүү турар. Бу сырыыга хас эмэ бүк үрдэттилэр. Ону таһынан, аны “диапозон” диэни киллэрбиттэр. Биллэн турар, “Энергосбыт” кэмиэрчэскэй тэрилтэ буоллаҕа. Онон сыананы туохх олоҕуран үрдэппитин нэһилиэнньэҕэ да, дьаһалтаҕа да аһаҕастык быһаарбат. Сири-буору аннынан “төлөөбөт дьон элбэҕин иһин үрдэппит” диэн сурах баар. Мин санаабар, ким эрэ төлөөбөтүттэн атын үтүө суобастаах дьон толуйуох суохтаах. Дьиҥэр, “злостный неплательщик” бырыһыана бэрт кыра. Холобур, манна 1 ый төлөөбөтүҥ да, уот хас эрэ чааһын арааран кэбиһэллэр. Оттон ол иэһи 10 күн иһигэр төлөөбөтөххүнэ, бүтүннүү араараллар. Онон хастыы эмэ ый төлөөбөт ыал диэн суох буолуохтаах. Төлөөбөтөх да буоллахтарына, “Энергосбыт” бэйэтин дьалаҕайыгар төлөппөтөх, иэстэрин ирдэһэн ылбатах буоллаҕа.
Уопсайынан, мин төрүт олохтоох киһи да, дьокутаат да буоларым быһыытынан сыана үрдүүрүн кытта сөбүлэспэппин. Билигин “Диапазон республиканский” диэн сурулла сылдьар эрээри, Саха сиригэр уотунан икки эрэ улуус ититинэн олоробут. Онон “Сунтарский, Нюрбинский диапазон” диэн буолуохтааҕа буолуо.
Ньурба улууһун сэбиэтин бэрээсэдээтэлэ Ньургуйаана МИХАЙЛОВА:
– Биһиэхэ сэтинньигэ-ахсынньыга өтөрүнэн буолбатах уһун тымныыбыт түспүтэ. Ый аҥаара -50, сорох күн инньэ -60-ча кыраадыска тиийэ сылдьыбыта. Онон Саҥа дьыл иннинэ дьон уотун төлүү тиийэн баран, соһуйуу бөҕөтүн соһуйбута. 30, 50, сороххо, бэл, 70-ча тыһ. солк. тиийэ аахпыттар этэ. Инньэ гынан элбэх киһи Саҥа дьыл бырааһыынньыгын инниттэн миэхэ: “Тоҕо уоппут бачча үрдээтэ?! Саҥа дьыллыыр харчыбытын барытын уот төлөбүрүгэр куттубут”, – диэн айманан суруйан барбыта. Өрөбүллэргэ дьон аймалҕана, долгуйуута өссө күүһүрбүтэ. Үлэҕэ тахсан баран мунньах тэрийбиппит. Ол кэмҥэ социальнай ситиминэн сунтаардар “аһаҕас суруктара” тарҕаммыта. Биһиги, эмиэ оннук кыһалҕалаах олорор дьон, кинилэри “сүүс бырыһыан өйүүбүт уонна кыттыһабыт” диэн биллэрбиппит. Мунньахха куоластаан баран, туруорсууга илии баттааһынын биһиги эмиэ хомуйуох диэн буолбута. Билиҥҥи туругунан, сиэрэ суох үрдээбит тарыыбы кытта сөбүлэспэттэрин биллэрэн 4000 кэриҥэ киһи илии баттаата.
Бүлүүтээҕи ГЭС биһигиттэн 400 км тэйиччи турар. Былыр сэбиэскэй саҕана тутуллубут ГЭС сыаната чэпчэки буолуохтаах. Бүлүү өрүспүтүнэн тардыллан уоттара кэлэн турар буоллаҕа. Биһиэхэ олох туспа тарыып олохтонуохтаах. Иккиһинэн, “Якутэнерго” үрдүк күүрүүлээх уотун лииньийэтэ биһиэхэ тардылла, саҥардылла илик. “Уоппут барбах күлүмнүүр эрэ, быстар мөлтөх” диэтэхпинэ, омун буолбат. Халлаан тымныйдаҕына, дьиэҕэ киирэр уоту анал приборунан кээмэйдээтэххэ, мөлтөҕө тута биллэр. “Якутэнерголар” эргэ баҕаналарынан-боруобаттарынан саҥардыбакка олорон “потеря тепла” диэн хоромньуларын барытын биһиги тарыыппытыгар “киллэрэн” олороллор.
Сунтаар – Ньурба хайысханан үрдүк күүрүүлээх саҥа уот ситимэ тардыллара уолдьаста. Холобур, ыаллыы сытар Үөһээ Бүлүүгэ уонна Бүлүүгэ гаас баар буоллаҕына, биһиэхэ суох. Инньэ гынан нэһилиэнньэ дьиэтин уотунан ититинэргэ күһэллэр. Накыыҥҥа кэлбит гаас турбатын иэнин кыра. Оһохторун маһынан оттунар дьон хармааннарыгар эмиэ оҕустардылар. Мас, чох сыаната күн-түүн үрдүү турар. Онно эбии уоппут сыаната үүнэ-тэһиинэ суох барда. Сорох дьон хамнастарынан-биэнсийэлэринэн бүтүннүү уоту төлөөн баран, аһыыр харчылара суох хаалар кутталлаахтар.
Биһиги кыһыҥҥы тымныы кэмнэргэ (сэтинньиттэн кулун тутарга диэри) дифференцированнай тарыып кээмэйин 6500 кВт буолбакка, 12000 диэри үрдэтэллэрин уонна билигин төлөөбүттэргэ “перерасчет” оҥороллорун туруорсабыт.
Урбаанньыттарбыт уот төлөбүрүгэр эмиэ улаханнык оҕустардылар. Сорох дьоҥҥэ тохсунньу бастакы аҥаарыгар инньэ 400 тыһ.(!) солк. төлүүргэ счет кэлбит. Иэдээн буолбатах дуо?! Эстэр суолга киирии дии. Ас-таҥас сыаната үрдээтэҕинэ, биллэн турар, нэһилиэнньэ эрэ эмсэҕэлиир.
Ил Түмэн туох диирий?!
Тохсунньу 20 күнүгэр Дьокуускайга Сунтаар, Ньурба улуустарын, нэһилиэктэрин баһылыктара, дьокутааттара кыттыылаах улахан мунньах буолла. Онно СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта Дмитрий Садовников, Ил Түмэн дьокутааттара кыттыннылар.
Сунтаар улууһун баһылыга Анатолий ГРИГОРЬЕВ:
– Бу сайын уот тарыыба уларыйан, уотунан ититинэ олорор Сунтаарга-Ньурбаҕа улахан долгуйуу, аймалҕан буолла. Тарыып хас эмэ бүк үрдээбитэ кыһыҥҥы тымныыга дьэ билиннэ. Холобур, урут 10– 15 тыһ. солкубайы төлүү олорбут ыаллар, диапазоннар уларыйбытын түмүгэр, 30– 40, 50– 70 тыһ. солк. төлүүргэ күһэлиннилэр. Дьиҥэр, 9 кВт-таах уот ититиитин туһанар дьон 6500 кВт диэри субсидияны туһаналлар. Онтон элбээн барда да, уот төлөбүрэ субсидията суох ааҕыллар, толору тарыыбынан төлүүр буолаллар. “Тоҕо уотунан ититиигэ эрэ маннык хааччахтааһын киирдэ?” диэн ыйыталлар. Сунтаар, Ньурба улуустарыгар нэһилиэнньэ бары уотунан ититинэн олорор. Онон дьон-сэргэ сөпкө долгуйар. Урукку курдук аҥаардас оһоҕунан олорор ыал суоҕун тэҥэ.
“Энергосбыттар” кэлиҥҥи 3 сыл кэтээн-ырытан көрөн баран, Сыана быһыы тэрилтэтигэр биэрбиттэр. Сунтаар улууһугар урут кыһын мэлдьи сылаас буолар этэ эрээри, быйыл уһуннук -50, -60 кыраадыска тиийэ тымныйда. Аны синоптиктар инникитин эмиэ оннук буолуо билгэлииллэр. Ол иһин биһиги Ил Түмэҥҥэ “бу балаһыанньаны дьүүллэһиэххэ баара” диэн тахсыбыппытын, бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта Дмитрий Садовников, Ил Түмэн дьокутааттара Госкомцен үлэһиттэрин, “Якутэнерго” салалтатын ыҥыран, мунньах тэрийдилэр. Сунтаар нэһилиэктэрин баһылыктара эмиэ бары кытыннылар. Нэһилиэнньэ ыйытар боппуруостарын, туруорсуутун эттибит, тарыыбы оҥорор тэрилтэлэртэн тоҕо ала-чуо уотунан ититиигэ эрэ тарыып үрдээбитин сурастыбыт. Энэргиэтиктэр: “Субсидия аччаан, элбэх уоту туһанар нэһилиэнньэ элбэҕи төлүөхтээх”, – дииллэр. Биһиги: “Үчүгэйдик үөрэтэн баран уруккутунан хаалларыах баара. Саамай тымныы ыйдарга, сэтинньиттэн кулун тутарга диэри, диапазонун 6500 кВт буолбакка, 12000 кВт диэри үрдэтиэх”, – диэн этии киллэрдибит. Этиилэри түмэн Ил Түмэн пленарнай мунньаҕар көрүөххэ диэн буолла.
Владимир ПРОКОПЬЕВ, Ил Түмэн дьокутаата:
– Сунтаар улууһун туруорсуутунан Ил Түмэҥҥэ Өрөспүүбүлүкэ хааһынатын хонтуруоллуур кэмитиэтин оробуочай мунньаҕа буолла. Былырыыҥҥыттан олохтоммут саҥа дифференцированнай тарыыптар тустарынан кэпсэттибит. Сунтаар уонна Ньурба улуустарын олохтоохторо, урбаанньыттара сөпкө долгуйаллар. Арассыыйа бырабыыталыстыбатын уонна ФАС быспыт барыллаан тарыыптарыгар олоҕуран, Саха сиригэр саҥа тарыып тиһигэ олохтоммута. 1-кы, 2-с, 3-с категориялаах (“диапазон” диэн ааттанар) дифференцированнай тарыып баар буолбута. 1-кы диапазоҥҥа чэпчэтиинэн туһанар тарыыптаах дьон киирэр. Ол аата уотунан ититинээччилэр. Иккис диапазон – дьиҥнээх буолуон сөптөөх тарыып сыаналара. Урут Саха сиригэр тарыып 11 кВтч быһыллыбыт эбит буоллаҕына, билигин – 6500 кВт. СӨ бырабыыталыстыбата этэринэн, уотунан ититиини туһанааччылар 95 бырыһыаннара онно хапсар диэн суоттаммыт этэ. Ол эрээри, дьиҥ олох көрдөрөрүнэн, нэһилиэнньэбит сорох өттө ол 6500 квтч кыайан баппакка, хас эмэ бүк үрдүк сууманы төлөөбүт. Онон мунньахха “тарыыбы өссө сыныйан үөтэриэх, нэһилиэнньэ кыһалҕатын учуоттуур тарыыптар наада”, өссө мунньахтаан баран, бырабыыталыстыбаҕа эрэкэмэндээссийэлэри оҥоруох диэн кэпсэттибит. Даҕатан эттэххэ, Ньурба улууһун дьоно-сэргэтэ туруорсуутунан үрдүк күүрүүлээх уот ситимин саҥалыы тутар туһунан боппуруос бэбиэскэбитигэр киирэн турар эрээри, билиҥҥитэ быһаарылла илик. Онон, кэпсэтии саҕаланна эрэ.
Түмүк оннугар
Сунтаар уонна Ньурба улуустарыгар гаас ситимэ тиийэ илик буолан, өрөспүүбүлүкэҕэ уоту туһанааччы ахсаана элбэх. Онон улуус дьаһалталара олохтоохтору долгутар боппуруоска болҕомтолорун ууран, бу күннэргэ бэйэлэригэр, Ил Түмэҥҥэ тиийэ сүбэлэһэр, дьүүллэһэр мунньах тэрийэн сөптөөх үлэни ыыта сылдьаллар. Бу икки улуус олохтоохторо туруорсар кыһалҕалара тустаах былааска тиийэн хамсааһын саҕаланыа, сөптөөх тарыып олохтонуо диэн эрэниэҕи баҕарыллар.
Балаһаны Туйаара СИККИЭР бэлэмнээтэ.
