2025 сыл түмүгүнэн, СӨ Суруналыыстарын Сойууһун куонкуруһугар “Сыл бастыҥ уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ” диэн номинациятыгар Николай Степанович Николаевы тигистэ.
Николай Степанович Николаев – 1946 с. төрүөх, устуоруйа билимин хандьыдаата, биэнсийэлээх. “Кыым” хаһыат ааҕааччылара кини суруйууларын үчүгэйдик билэллэр. Ол курдук, урукку сыллары аахпакка туран, аҥаардас 2025 эрэ сыл устата Николай Степанович “Кыым” хаһыакка 35 улахан суруйуута тахсыбыта. Ол эбэтэр, кини суруйуулара хаһыаппыт нүөмэрин аайы кэриэтэ тахсаллар. Ону таһынан, Н.Николаев “Саха сирэ”, “Томпо илдьитэ” (Томпо ул.), “Таатта” (Таатта улууһа), “Үлэ күүһэ” (Горнай), билигин сабыллыбыт “Туймаада” хаһыакка тиһигин быспакка тахсан кэлбиттэрэ, тахса тураллар..
Бу ааһан эрэр 2025 сылга, Улуу Кыайыы 80 сылынан сибээстээн, Саха сиригэр – Ийэ дойдуну, Арассыыйаҕа Аҕа дойдуну көмүскээччи сыллара биллэриллибиттэрэ. Онтон сиэттэрэн, бу тиэмэни хаһыакка сырдатыыга Николай Степанович олус күүскэ үлэлэстэ. Кини устуорук идэлээх буолан, архыып матырыйаалларын, бибилэтиэкэ пуондаларын, урукку суруйуулары уо.д.а. барытын түөрэн, хаһан, Саха сирэ Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыытын барытын кэриэтэ сиһилии сырдатта. Ол иһигэр, урукку өттүгэр хаһан да бэчээккэ тахсыбатах сэдэх матырыйааллары: Саха сирин улуустарыттан хастыы киһи сэриигэ уонна үлэ фронугар ыҥырыллан барбытын, онтон төһө киһи тыыннаах төннүбүтүн (ол иһигэр, төһө киһи өстөөх билиэнигэр сылдьыбытын, төһө киһи дэсэртиирдээбитин, сууттаммытын, Саха сиригэр депортацияланан кэлбит омуктары...); ити кэмҥэ тыылга тыа дьоно хайдах үлэлээбиттэрин, ыарахан үлэттэн уонна хоргуйууттан төһө киһи өлбүт буолуон сөбүн; ити кэмҥэ өрөспүүбүлүкэни хайдах-туох дьон салайан олорбуттарын; II Аан дойду сэриитин кэмигэр Дьобуруопа дойдулара уонна АХШ ыыппыт бэлиитикэлэрин – уо.д.а. киэҥ ааҕааччыга билиһиннэрдэ.
Биһиги саныырбытынан, 1945 сылтан саҕалаан Аҕа дойду Улуу сэриитин элбэх үбүлүөйэ буолан ааста да, сахалыы хаһыакка Николай Степанович хомуйан оҥорбутун курдук аҥаардас устуоруйа чахчыларыгар, докумуоннарыгар, архыыпка олоҕуран оҥоһуллубут сэдэх матырыйааллар систиэмэлэнэн тахсан көрө иликтэр этэ. Ити чааһыгар, Николай Николаев саха ааҕааччытыгар өтөрүнэн оҥоһуллубатах сүҥкэн суолталаах үтүө бэлэҕи оҥордо, устуоруйа элбэх “маҥан бээтинэтин” сырдатта.
Итини таһынан, Николай Степанович өрөспүүбүлүкэбитигэр буола турар уопастыбаннай олоххо, норуот дьылҕатыгар сыһыаннаах биир да улахан тиэмэни (олохтоох бэйэни салайыныы сокуонугар, т/х-тын уонна тыа сирин сайыннарыыга, о.д.а.) көтүппэккэ, барытыгар санаатын этэр, биллэрэр уонна кыттыһар.
Николай Николаев суруйуулара чопчу сыыппараларга, докумуоннарга эрэ олоҕурар, туох да “уҥа-хаҥас” иэҕиитэ суох, эмоцияҕа охтубат буоланнар, кини суруйуута уонна оҥорор түмүгэ кырдьыктаахтаҕар, сиэрдээҕэр киһи саарбахтаабат.
***
Онон, 2025 сыл түмүгүнэн Саха сирин суруналыыстыкатыгар “Сыл бастыҥ уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ” үрдүк ааты ылбыт Николай Степанович Николаевтан аҕыйах ыйытыыга хоруйдууругар көрдөстүбүт...
– Николай Степанович, “Сыл бастыҥ уопсастыбаннай кэпрэспэдьиэнэ” буолбуккунан эҕэрдэ! Эн хаһыакка хаһааҥҥыттан ыла суруйар буолбуккунуй?
– Хаһыакка 1974 – 1975 сс. ыла суруйабын. Бастаан “Эдэр коммунист”, “Молодежь Якутии” хаһыаттарга суруйар буолбутум. Холобур, 1976 – 1978 сс. Устудьуоннар тутар этэрээттэрин штабын хамыһаара буола сылдьыбыт кэмнэрдээҕим. Ол саҕана Саха сиригэр Монголияттан уо.д.а. устудьуоннар тутар этэрээттэрэ кэлитэлииллэрэ, үлэ-хамнас бөҕө оҥоһуллара. Бу туһунан өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар сырдатар эппиэттээх эбээһинэс мин үрдүбүнэн ааһара.
Кэлин, 1990-с сылларга “Кыымҥа” суруйар буолбутум. Таһаараллар этэ. Өрөспүүбүлүкэ суверенитетын сылларыгар “саха кэлии омук дуу, манна төрүт олохтоох дуу?” диэн бэрт түгэхтээх уонна иһэ истээх боппуруоска кэпсэтии, дискуссия бөҕө буола сылдьыбыттааҕа. Онно, устуоруйа хараҕынан көрөн, саха манна төрүт олохтоох омук буоларын дакаастаһан суруйарым.
Нерюнгрига үлэлии тиийэн баран, онно тахсар “Индустрия Севера” диэн оройуон хаһыатыгар суруйталыы сылдьыбытым да, хотон таһаарбаттар да этэ. Онно нууччалыы тылынан суруйар буоллаҕыҥ.
Уопсайынан, ханнык эрэ кэмҥэ кыратык уостан ыла-ыла, хаһыаттарга мэлдьи да кэриэтэ суруйа сылдьар курдукпун.
– Билигин хаһыакка суруйар дьон ахсаана быста аҕыйаата. Холобур, эн бу ааспыт сылга Улуу сэриигэ сыһыаннаах бэрт элбэх матырыйаалы таһаардыҥ. Бу курдук бэлиэ даатаҕа өрөспүүбүлүкэбит устуоруктара, дьиҥинэн, онно сыһыаннаах матырыйаалынан хаһыаттары көмөн кэбиһиэхтэрин сөп этэ да... Суруйбаттар. Тоҕо оннугуй?
– Устуоруйаны идэ оҥостубут исписэлиистэр, үгэс курдук, нууччалыы тыллаах билим сурунаалларыгар суруйаллар. Отчуоттарыгар туһанаары уонна “нууччалыы тыллаах эйгэҕэ киэҥник тарҕаннын, элбэх киһи аахтын” диэн. Аны, сахалыы суруйар да киһи аҕыйах. Устуоруйа тиэмэтигэр суруйарга элбэх матырыйаалы хасыһыахха, үлэлиэххэ наада.
– Эн “Кыымҥа” сэрии кэминээҕини (1941 – 1945 сс.) сырдатар бэрт элбэх ыстатыйаны таһаардыҥ. Ол иһигэр Саха сирин дэсэртиирдэрин, ньиэмэс билиэнигэр сылдьыбыт байыастар уо.д.а. тустарынан киһи дэбигис булбат-билбэт тиэмэлэрин таарыйаҕын. Ити матырыйаалларгын хантан хасыһан булаҕын?
– Ол дааннайдары мин урут бэчээккэ тахсыбыт үлэлэртэн, архыыптан, бибилэтиэкэттэн булабын. Улуу Кыайыы 50 сылын кэнниттэн дойдубут байыаннай устуоруйатын институттара бэрт элбэх кинигэни бэчээттэтэн таһаарбыттара. Бу тиэмэҕэ суруйарбар мин интэриниэккэ тахсар, кырдьыга-сымыйата ситэ биллибэт матырыйааллары букатын туһаммаппын. Дьиҥ чахчы, докумуоҥҥа быһаччы киирбит эрэ дааннайдары туһанабын.
– Кыратык халыйдахха... Сэрии сылларыгар Саха сириттэн элбэх киһи дэсэртиирдээбитэ дуо?
– Холобур, ыраахтааҕылаах Арассыыйа ыытар сэриилэригэр татаардар, башкирдар, калмыктар, Хотугу Кавказ сорох омуктара кыралаан кытта сылдьыбыт үөрүйэхтээх эбит буоллахтарына, 1941 – 1945 сс. сэрии иннинэ сахалар хаһан да улахан сэриигэ кыттыбатах, ыҥырыллыбатах, сэриилэһэр үөрүйэҕэ суох омукпут. Онон Аҕа дойду сэриитигэр бэбиэскэ тутан ыҥырыллыы боростуой саха холкуостааҕар бэрт соһуччу, баҕар дьулаан да суол буолуон сөп этэ да, дэсэртиирдээһин, куотунуу бырыһыана букатын кыра. Саба быраҕан аахтахха, 1 тыһ. киһиэхэ 1 эҥин эрэ киһи тиксэрэ буолуо. Чопчу сыыппаралары аҕалбаппын эрээри, ССРС арҕаа уобаластарыгар ити көрдөрүү лаппа улахан буолуохтаах.
– Саха сирин устуоруйатын үөрэтии туруга билигин, эн санааҕар, хайдаҕый?
– Устуоруктарбыт үлэлииллэр. Салаа барыта этэҥҥэ үөрэтиллэн иһэр. Үлэ элбэх: урукку көлүөнэ суруйбут үлэлэрин салгыы чинчийии, бэрээдэктээһин, саҥалыы сыаналааһын, ситэ үөрэтиллибэтэҕи сырдатыы... Устуоруктар, кыраайы үөрэтээччилэр түмсүүлээхтэр, сыл аайы кэмпириэнсийэлэри ыыталлар уо.д.а.
– Хаһыакка суруйар дьоҥҥо тугу сүбэлиэҥ этэй?
– 1980-с сыллар бүтүүлэригэр университекка суруналыыстыка кууруһа арыллыбыта. Онно преподавателлиир Н.Самсонов, О.Якимов, В.Переверзин уо.д.а. курдук идэтийбит дьонтон хаһыакка суруллар ыстатыйа хайдах буолуохтааҕын уо.д.а. туһунан элбэхтик ыйыталаһарым, сүбэлэтэрим. Биллэн турар, хаһыакка информация быһыытынан тахсар суруйууга “киириитэ”, “сүрүнэ”, “түмүгэ” хайаан да баар буолуохтаах. Ол эбэтэр, ойууланар тиэмэ киириитэ, төрүөтэ уонна онтон туох түмүк ылыллыахтааҕа ыйыллыахтаах.
Хаһыакка атын дьон суруйарын көрөбүн. Чурапчыттан Иван Пономарев суруйууларын биһириибин. Суруйар тиэмэтин үчүгэйдик билэр, хайгыахха эрэ сөп. Сорох дьон аҥаардас ыйыталлар эрэ. Сэбиэскэй кэмҥэ “хаһыат – ыйынньык (справочник) буолбатах” диэн этии баара. Аны, хаһыакка суруллубут суол кырдьыктаах уонна бигэ фактарга олоҕурбут буолуохтаах. Холобур, “сэрии сылларыгар холкуостаахтартан хомуллубут эт-балык, бурдук уо.д.а. пуондата барыта кэриэтэ уоруллар, сытыйар-ымыйар этэ” эҥин диэн курдук толоостук суруйуу хайдах табыллыай... Эбэтэр, урукку олоҕу, сэбиэскэй кэми наар куһаҕанын эрэ хостоон суруйуу, “ол суох этэ, бу кыаллыбат этэ” диэн үөҕүү. Дьиҥинэн, дьон-сэргэ ол да саҕана үлэлээбэтэх-хамсаабатах үһү дуо? Итэҕэс-быһаҕас, кырыымчык буолуу ханна баҕарар, хаһан баҕарар элбэх. Оччотооҕу олох таһыма оннук буоллаҕа. Ону собус-соруйан оҥорботохторун-туппатахтарын, баар буолуохтааҕы суох гыммыттарын, кыаллыахтаах дьыала кыаллыбатаҕын курдук кэлтэй хооһурҕатар сыыһа. Кыах суох буолан кыайтарбатах буоллаҕа дии...
Син ол тэҥэ, хаһыакка хойох хостоһон, урукку-хойукку иэһи аахсан суруйар сыыһа.
Билигин хаһыакка сааһырбыт эрэ дьон суруйаллар, эдэр дьон суруйбат буолла. Бука, үлэҕэ-хамнаска үтүрүйтэрэн дьарыктамматтара буолуо. Дьиҥинэн, ылсыахтарын сөп этэ...
– Аныгы хаһыаттарга туох тиийбэтий?
– Хаһыаттарга үлэ-хамнас, производство уо.д.а. туһунан суруйуу кэмчи. Быйыл өрөспүүбүлүкэҕэ төһө сүөһү кыстаан турарый, сүөһү төрүөҕүн туруга хайдаҕый, быйыл Нерюнгрига төһө таас чох хостонно, онно кимнээх үрдүк көрдөрүүлээхтэрий, хоту таһаҕас таһыытын туруга уонна ыарахаттара, производство бастыҥнара уонна кыайыылаахтара... Алмаас хостооһунугар, гаас-ньиэп хайысхатыгар чопчу кимнээх, хас биригээдэ үлэлииллэрий? Бу дьон туох ситиһиилээхтэрий уонна туох уустуктаахтарый? Туох санаалаах-оноолоох сылдьалларый? Ити курдук тиэмэлэр ситэ сырдатыллыбаттар. Билиҥҥи хаһыаттарга наар гуманитарий идэлээх дьон үлэлиир буоланнар эбитэ буолуо, ити тиэмэлэр ситэ арыллыбаттар курдук.
Итини таһынан, олохтоох хаһыаттарга наар саха нэһилиэнньэтин хараҕынан көрөн, баҕа санаабытын, сыанабылбытын суруйабыт. Биллэн турар, ол – наада. Ол эрээри, иккис өрүт санаатын-оноотун, көрүүтүн эмиэ өйдүү, билэ сатыах баара. Холобур, саха тылыгар сыһыаннаах, наар баттана-атаҕастана, иэдэйэ олорорбут курдук хабааннаах суруйуу элбэх. Бу манна утары өрүт туох санаалааҕын, тоҕо оннук дьаһалы ылынарын ким да быһаара сатаабат. Дьиҥинэн, тыл бэлиитикэтигэр сыһыаннаах сокуону ылынар, дьаһайсар Госдума дьокутааттарын санаалара-көрүүлэрэ эмиэ тахсыан сөп этэ. Быһааран биэрдиннэр ээ... Нуучча тылын бүгүҥҥү кыһалҕаларын, кинилэр туохтан дьаарханалларын эмиэ өйдүү сатыахтаахпыт.
Дойдубут туһунан... Дойдубутун харыстыахха, кининэн киэн туттуохха наада. Сорох дьон онно сыһыаннаан наар эстибити-быстыбыты, куһаҕаны, кыаллыбатаҕы эрэ эридьиэстээн суруйалларын ылыммаппын. Тус бэйэм “атын үгүс дойдуларга холоотоххо, бэрт киэҥ бырааптаах, көҥүл, социальнай туһаайыылаах, демократтыы судаарыстыбаҕа олоробут” диэн өйдөбүллээхпин. Нэһилиэнньэ сүрүн маассата туохха наадыйарын судаарыстыба, суут-сокуон толору хааччыйар, харыстыыр-көмүскүүр. Билигин Украинаҕа бара турар АБДь – цивилизациялар мөккүөрдэрэ. Бу иирсээн түмүгэр аан дойду судаарыстыбаларын тутуһар сыаннастара, ис дьиҥнэрэ, кимнэрэ-туохтара ырылыччы көстөн таҕыста. “Арҕааҥҥы цивилизация” диэн кимин-тугун эттэринэн-хааннарынан билбит Азия, Латинскай Эмиэрикэ дойдулара ону үчүгэйдик билэллэр, өйдүүллэр, Арассыыйа туһугар ыалдьаллар.
– Суруйар, ааҕар дьон аҕыйыы турар кэмигэр, кумааҕы хаһыат төһө кэскиллээҕий?
– Билигин ханна баҕарар сүрүн болҕомто электроннай таһаарыыларга туһаайыллар курдук буолла... Уустук, мунаах кэмҥэ олоробут, электроннай ситим-сибээс, бары өттүнэн, эрэлэ суох. Хаһан баҕарар быстан, тохтоон да хаалыан сөбүн тэҥэ, маны тэҥэ, ол суруллубут төһө кырдьыктааҕар ким да илии баттаабат. Кумааҕы хаһыат булгуччу наада. Электроннай СМИ-ни киһи көрөн баран аһаран кэбиһэр, иккистээн төннүбэт. Туох эрэ туһунан дьонтон ыйытан көрдөххө, киһи барыта интэриниэккэ аахпыт, билэр курдук гынан баран, ис дьиҥин, төрдүн-төбөтүн, ол төһө кырдьыктааҕын ким да чопчу этэр кыаҕа суох буолар... Киһи кумааҕы хаһыакка суруллубуту ааҕан бастаан билсэр эрэ, онтон иккистээн көрөн – интэриэһиргиир, үһүстээн төнүннэҕинэ – өйүгэр букатыннаахтык хатаан хаалар. Онон, өйү сайыннарарга, билиини хаҥатарга кумааҕы хаһыат тэҥнээҕэ суох.
Иван Гаврильев.
