Оксана АПИТОВА Эбээн Бытантай улууһун Кустууруттан төрүттээх, Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр олохсуйбута ыраатта. Бүгүн кинилиин алтаай омук олоҕун-дьаһаҕын, сиэрин-туомун, тылын-өһүн туһунан кэпсэтэбит.
* * *
– Үтүө күнүнэн, сахам дьоно, ыраас айылҕалаах, очуос таас хайалардаах Алтаай сириттэн төлөннөөх эҕэрдэ буолуохтун! Хайалаах Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр олорбутум номнуо 14 сыл буолла. Учуутал идэлээхпин. Кыра оҕобор олоруом иннинэ оскуолаҕа логопедынан үлэлээбитим. Билигин кэргэмминиин бэйэ дьыалатыгар дьарыктанабыт. Улахан игирэ уолаттарым тустууга дьарыктаналлар. Онгудай орто оскуолатыгар мэдиссиинэ 6-с кылааһыгар үөрэнэллэр. Улааттахтарына, тиис уонна тэрэпиэп бырааһа идэтигэр уһуйуллуохтарын баҕараллар. Мурун бүөтэ, кыра уолбут Айсен быйыл саас үһүн туолар.
– Сахалар уруулуу омук буоллахпыт.
– Дьэ, кырдьык, үрдүттэн олорон, көрөн-истэн, билэн алтаайдары кытта олус чугас уруулуу омуктарбыт дии саныыбын. Ханнык эрэ үйэлэргэ биир омук буолан олоро сылдьыбыппытын учуонайдар дакаастаабыттара. Сахалар да, алтаайдар да олоҥхобут ис хоһооно майгыннаһар. Орто дойду олоҕун абааһы бухатыырыттан айыы бухатыырдара үс дойдунан көтө сылдьан көмүскүүллэр. Эмиэ айыы кыыһын былдьаһан охсуһалларын туһунан ис хоһоонноох “хай” (күөмэй) ырыатын хас да чааһы быһа олорон толороллор. Аныгы да кэмҥэ алтаайдар уруккуларын тута сылдьар тыыннаахтар.
Оҕолорун аҕам саастаах дьонҥо убаастабыллаах сыһыаҥҥа, улахан киһи тылын быһа түспэт гына иитэллэр. Олох үөрүүлээх, хомолтолоох түгэннэригэр (уруу күнүгэр, төрөөбүт күннэргэ, киһини тиһэх суолугар атаарыыга, о.д.а.) аймах-билэ дьоно, ыраахтан-чугастан мустан, ас астыыллар, тэрээһиҥҥэ киһи барыта кыттар. Ону тэҥэ норуот бырааһынньыктарыгар Чаҕа Байраам – Саҥа дьыл, дьылҕайах – сааһы көрсүү, билиҥҥи Арассыыйа тэрээһиннэригэр – Аҕа дойдуну көмүскээччи, Дьахтар күнүгэр уо.д.а. алтаайдар бары түмсэ охсон, улахан казаннарга плов, көчө миин (бараан эттээх перловкалаах миин) буһаран, дьону-сэргэни аһаталлар. Бу ас үбүн-харчытын олохтоох дьаһалта, урбаанньыттар уйуналлар. Онон дьон бырааһынньыктарга босхо аһыыллар, оҕотуттан оҕонньоругар тиийэ араас күрэххэ көхтөөхтүк кытталлар.
| Сахалар алтаайдары кытта уруулуу омук буоларбытын тыл-өс даҕаны туоһулуур. Олус элбэх майгыннаһар аат тыллар бааллар. Ахсааммыт бары түүрдүү тылларга курдук биир, икки, үс диэнтэн саҕаланар. Алтаайдар үксэ төрүт ааттаахтар уонна араспаанньалаахтар. Сахалыыга майгынныыр Умсур – Умсуура, Аина- Айыына, Айаана, Эркин, Эрхан, Эрчим, Байбол- Байбал, Бэргэн-Мэргэн диэн ааттардаахтар. |
– Төрөөбүт күннэрин 12 сыл буола-буола ылаллар эбит дии.
– Алтаай омук төрөөбүт күнү 12 сыл буола буола ылар. Ол курдук, оҕо 1 сааһын, 12 сааһын, 24 сааһы, 36 сааһы... 60 сааһы,72 сааһы...
Былыргы Тэҥэри (халлаан) итэҕэлигэр 12 сыыкыллаах халандаарынан түүр омук өбүгэлэрбит олорбуттар эбит. Алтаай халандаарыгар 12 дьыл баар: чычыхаан (Кутуйах сыла), ийнэк (ынах), бар (тииигр), хойон (куобах), улуу (“дракон” буолбатах дойдуга бэриниилээх буолуу сыла алтаайдарга), дьылан (үөн), ат (ат), хой (бараан), мэчин (“Плеяда созвездията” алтаайдарга Эбисийээнэ сыла буолбатах), такаа (куурусса), ийт (ыт), хахай (хабаан) – (“Хахай”диэн алтаайдар хабааны (григорианскай халандаарынан Сибиинньэ сыла). Бу сылларга төрөөбүт дьон биллэрин курдук бэйэлэрин “тотемнай кыылларыгар майгынныыллар” дииллэр.
| 13-с сыл киһи олоҕор куһаҕан, сэрэниэхтээх сыла эбит. Ол аата, 13, 25, 37, 49, 61, 73, 85... саастарга төрөөбүт күнү, үбүлүөйү бырааһынньыктаабакка чуумпутук, сэрэнэн сылдьыахтааххын диэн, былыр-былыргыттан алтаай норуота билэр эбит. 12 сыл буола-буола улахан элбэх ыалдьыттаах төрөөбүт күнү, үбүлүөйү бэлиэтииллэр. Кэлэр 13 сыллартан атын төрөөбүт күннэри чугас дьону кытары дьиэҕэ ылыахха сөп. |
Оҕо биир сааһын ылар бырааһынньыгы ( алтаайдыы “байрамы”) Хойу Көчө диэн ааттыыллар. Ол аата, Хой (бараан) миинин иһэр күн диэн. Эт ас арааһа, аныгы кэмҥэ туорт да астыыллар. Бу күнү саҥа ый үүнэн эрэр кэмигэр ( новолуниеҕа) оҥороллор. Оҕо биир сааһын ылар төрөөбүт күнүгэр бука бары аймах-билэ дьону ыҥыраллар, кырачаан киһиэхэ саастаах дьон алгыс тылларын этэллэр.
Алтаайдар оҕону биир сааһыгар диэри ийэ баттаҕын кырыйбаттар. Дьэ, бу дьоро күнҥэ оҕо таайа оҕо баттаҕын кырыйан, дьоро күн абыычайыттан саҕалыыллар. Оҕо ийэ баттаҕын анаан тигиллибит оһуордаах кыра мөһөөччүккэ угаллар уонна оҕо таайыгар туттараллар. “Оҕо үчүгэйдик хаамтын” диэн оҕо атаҕар туһах кэтэрдэн баран кырыйаллар. Бу үгэс кэннэ оҕо дьэ, үчүгэйдик тирэхтээхтик бу сиргэ хааман, атыллаан барар. Оҕо 12 сааһын туолуута эмиэ улахан бырааһынньык тэрийэллэр. Баттаҕы таайа оҕо 12 сааһыгар төттөрү биэрэр уонна уол оҕоҕо ат кымньыыта, ыҥыыр, ат эбэтэр аныгы кэмҥэ матасыыкылга тиийэ бэлэхтиир, кыыс оҕоҕо шанкы (баттах киэргэлэ), көмүс киэргэл уо.д.а. бэлэхтиир үгэс баар.
24 сааһын туолбут ыал буоларга бэлэм буолбут киһиэхэ алтаайдыы бэргэһэ бэлэхтииллэр. Бу сааска хайаан да элбэх дьону, аймахтары ыҥыран алгыс этэллэр. Бу омук алгыс тылы олус ылынымтыа уонна былыргы норуот буолан киһи төрөөбүт күнүн, уруу күнүн олус суолталыыллар.
– Биһиги курдук тылбыт-өспүт сүтэн эрэр, аныгы көлүөнэ төрөөбүт тылынан саҥарбат буолла диэн кыһалҕа турар дуо?
– Мин кэтээн көрүүбүнэн, киэҥ сирдэргэ оскуола оҕолоро үксэ нууччалыы, алтаайдыы булкуйан саҥараллар. Кыра дэриэбинэ эрэ оҕолоро төрөөбүт тылларынан алтаайдыы кэпсэтэллэр. Судаарыстыба өттүттэн төрүт тылы харыстааһыҥҥа син өйөбүл, көмө баар дии саныыбын. Тэлэбиидэнньэҕэ аҕыйах чаас көстөр “Эл Алтай” диэн алтаайдыы ханааллаахтар. Өрөспүүбүлүкэҕэ эмиэ биһиги “Кыым” хаһыаппыт курдук «Алтайдын Чолмоны» хаһыат тахсар. Маны тэҥэ улуустарга алтаай тылынан хаһыаттар эмиэ тахсаллар.
– Нэһилиэнньэтэ төһөнүй?
– Алтаайдар 2021 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн – 78000 муҥ (тыһыынча) киһи. Тыаттан куоракка көһүү соччо суох курдук. Киин Горно-Алтайскай куорат олус кыра көнө сирдээх сиргэ турар. Дьон үксэ хайа үрдүгэр олорор, онно сүөһү иитэргэ табыгаһа суох. Билигин эдэр ыал көнө, улахан сиргэ олохсуйа сатыыллар. Алтаайга нууччалар уонна хаһаахтар түөлбэлээн олороллор. Алтаай омук атын норуоттары туора көрбөт муударай норуот. Ханнык да омуктуун эйэлээх сыһыаннаахтар, ол да иһин бу дойдуга туризм күүскэ сайыннаҕа.
– Айылҕата, хайата кэрэтэ уос номоҕор сылдьар.
– Алтаайга хайаттан түһэр күрүлгэни олус ытыктыыллар. Ууну ылалларыгар хайаан да салама баайаллар, алгыыллар, көрдөһөллөр. Оннук сири олус харыстаан туталлар, бөх-сыыс бырахпаттар. Күрүлгэн уутун алтаайдыы «Аржан суу» диэн ааттыыллар.
“Аржан суу” туһунан уос номоҕо баар. Биир булчут хайаттан бааһырбыт кулааһайы ытаары эккирэппит. Табата хаана сүүрэ сылдьар эбит да, син биир сүүрэ турбут. Арай күрүлгэн уутун үрдүнэн сүүрэн ааһан баран, бааһырбыта үтүөрээт, өссө түргэнник ойо турбут. Ону көрөн, булчут дьиктиргээбит уонна күрүлгэн уутугар сиэбиттэн хостоон хаппыт дьарҕаа балыгы бырахпыт. Көрүөх бэтэрээ өттүгэр балыга устан баран хаалбыт. Онтон быыдара тириитин бырахпыт. Тириитэ тиллэн, дьиҥ быыдара буолан, балыгы эккирэтэн, устан барбыт. Онтон ыла “Аржан суу” күрүлгэн уута алтаай норуотугар өлбөт мэҥэ уутугар тэҥнээх көмүс уу буолар. Онон бу норуот ууну олус сыаналыыр, ытыктыыр. Оттон киһи аймахха уу – олох сорҕото.
– Ол күрүлгэн ууларыгар эмтээх от бөҕө үүнэн эрдэҕэ.
– Алтаай күрүлгэннээх үрдүк хайаларыгар аатырар эмтээх үүнээйилэр үүнэллэр. Ол курдук, дьахтар ыарыыларын эмтиир кыһыл суокка, эр киһини эмтиир кыһыл силис, сэниэ киллэрэргэ көмүс силис уо.д.а. биллэр оттор үүнэллэр. Күрүлгэн уутун курдук киһи чөлгө түһэригэр көмөлөһөр диэн, алтаайдар бэйэ отунан эмтэнэллэр. Ол иһин сахам норуотугар туһалыы, көмөлөһө таарыйа Алтаай эмтээх отторун ыыта, билиһиннэрэ олоробун. Наадыйбыт дьон миэхэ тахсыахтарын сөп.
| Алтаай эмтээх отторун маастарын Дьокуускайга “Глобус” атыы- эргиэн киинигэр «Хозяюшка» диэн маҕаһыынҥа ыытабыт. Сахабыт сирин аҕам саастаах дьоно үксэ сүһүөх ыарыытыгар моһуогураллар, онон Алтаай отоһута оҥорор омик, сабельник, живокость уо.д.а. маастары, от хомуурун ылан, эмтэнэн махталлара муҥура суох. |
|
Алтаай дьахталлара. |
– Сылаас дойду дуу?
– Саха сиринээҕэр сылаас, ол эрээри эмискэ сылыйар, эмискэ тымныйар айылҕалаах. Кыһын соҕуруу Кош Агач оройуонугар -50 тиийэ тымныйар. Биһиэхэ, Онгудайга, муҥутаан -30 тымныйар.
– Сылгы, ынах, бараан иитэн эрдэхтэрэ.
– Алтаайдар былыр-былыргыттан тыа хаһаайыстыбатыгар дьарыктанан, айаҕын ииттэн олороллор. Кинилэргэ итэҕэллэригэр тыа кыылын бултаан аһылыктанар аньыы. Ынаҕы, сылгыны, хойу (барааны), өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттүгэр алтаайдыы төө- тэбиэни (верблюд), марал табалары, сарлык(як) оҕустары иитэллэр. Сүөһү аҕыйаабат кэриэтэ. Эмискэ араас ыарыы турдаҕына көҕүрүр, онон бэтэринээрдэр бу кыһалҕаны бохсорго үлэлэһэллэр.
– Оҕолор оскуолаҕа төрөөбүт тылларын хас чаас үөрэтэллэрий?
– Уопсай үөрэхтээһин оскуолаларыгар алтаай тылын – икки чаас, литэрэтиирэтин биир чаас үөрэтэллэр. Тыа сирдэригэр 5–9 кылааска диэри Хайалаах Алтаай устуоруйатын биир чаас үөрэтэллэр.
– Омук быһыытынан туох майгыннаһар өрүттээхпитий?
– Былыргы түүр омук сыдьааннара буоларбыт быһыытынан, бастатан туран, тылбыт-өспүт, майгыбыт-сигилибит майгыннаһар. Алтаайдар эмиэ саха курдук сэмэй, аһаҕас майгылаахтар. Ону тэҥэ дьүһүммүт олус майгынныыр. Сорох билэр, билбэт дьонум курдук үүт-үкчү дьону көрдөхпүнэ, “айылҕа оҥорор да буолар эбит” диэн ардыгар дьиктиргии саныыбын. Алтаай кырдьаҕастара этэллэринэн, «сахалар» диэн тыл алтаайдыыта “кэтэһиҥ” диэн эбит. Сахалар былыр Алтаайтан баралларыгар “Кэтэһээриҥ, күүтээриҥ” диэн быраһаайдаһан, ыраах хоту олохсуйа барбыттар диэн номохторугар баар эбит. Итэҕэл өттүнэн “алгыш” алгыспыт, салама “ дьалама” ыйааһынын сиэрэ-туома барыта тэҥ.
Алтаайдар былыргы сахалар курдук аҕа уустарын билинҥи көлүөнэҕэ диэри билэллэр. Саамай элбэх түүрдүү аҕа уустар кыпчактар, майманнар, иркиттэр, сойоннор диэн аҕа уустара бааллар. Аҕа ууһун билэргэ оҕону кыра эрдэҕиттэн үөрэтэллэр.
Алтаайдар олохторун интэриэһиргиир сахам дьонугар сайын аайы кэргэмминээн массыынанан – Алтай кэрэ сирдэринэн туур тэрийэн үлэлэппиппит төрдүс сыла буолла. Биһиэхэ Абыйтан, Усуйаанаттан, Эбээн Бытантайтан, Бүлүүттэн, Дьокуускайтан ыалдьыттаан барбыттара. Бу сайын эмиэ уруулуу норуоппут култууратын, тылын-өһүн, айылҕатын интэриэһиргиир сахам дьонун Хайалаах Алтаайынан авто-туурбутугар ыҥырабыт. Алтаай айылҕата, кырдьык, абылыыр, киһини сынньатар улуу күүстээх.
|
Абыйтан ыалдьыттары кытта. |
– Дойдуҥ дьонугар баҕа санааҥ?
– Уруулуу омук быһыытынан сахалар уонна алтаайдар көмөлөсүһэн, өйөнсөн олоруохха. Алтаайдар сахалартан тулуурдаах буоларга, иннин диэки эрэллээхтик үктэнэр майгыга үөрэниэ этилэр дии саныыбын. Ону тэҥэ өбүгэ дойдутун отунан-маһынан эмтэнэн, чөл олохтоох, ууну-уоту ытыктаан олоруохха диэн ыҥырабын.
Саргылаана БАГЫНАНОВА.
