4 тыһыынча сыл анараа өттүгэр Уус Алданынан, Чурапчынан, уопсайынан, Киин Саха сиринэн олорбут булчут, балыксыт палеоазиаттар биир күн тахсан, арҕаа диэки барбыттар. Ол баран иһэн, тыһыынчанан сыллар усталарыгар атын омуктардыын хааннарын холбоон, тэнийэн бүгүн 25 мөл. ахсааннаах, 40-ча тылынан саҥарар Ураллыы тыллаах норуоттар (финн-угорскай тыллар) диэн буолбуттар. Оттон ити палеоазиаттар манна хаалбыт дьоннорун кытта 1200 сыл анараа өттүгэр Байкалтан кэлбит түүрдэр холбоспуттарын түмүгэр, бүгүн саха буолан сандааран олоробут дииллэрин итэҕэйиэххит дуо? Ол туһунан генетик учуонайдар саҥа арыйыылара кэпсииллэр.
Саха төрдө икки өбүгэлээх
Итини былыргы көмүүлэртэн ылыллыбыт сүүсчэкэ дьон геннэрин үөрэтии көрдөрбүт. Кэлин сылларга Саха сирин археологтара французстары, атын да омуктары кытта элбэх былыргы дьон уҥуохтарын хаспыттарын билэбит. Онно ылыллыбыт ген матырыйаалларын чинчийии түмүгүн соторутааҕыта учуонайдар Nature сурунаалга таһаарбыттар. Ол ыстатыйаттан nplus1.ru саайка тахсыбыт матырыйааллары туһанан суруйбуппун билиһиннэрэбин.
Киһи сөҕүөх, өбүгэлэрбит геннэрэ аныгы билим күүһүнэн тиллэн, чахчы, дириҥ силистээх-мутуктаах омук буоларбытын кэпсээн соһуттулар. Хаан кырдьыга суураллыбатын туһунан өбүгэлэрбит мээнэҕэ эппэттэр эбит.
Сахалар Арассыйа төрүт омуктарыттан биир бөдөҥнөрө уонна Сибиир, Уһук Илин олохтоох омуктарыттан саамай элбэх ахсааннаахтара буолабыт. Бүгүн мөлүйүөн аҥаардаах норуоппут үксэ Саха сиригэр олорор, XVII үйэттэн Арассыыйа састаабыгар киирэбит.
Генетик учуонайдар 1500 уонна 1922 сыллар икки ардыларынааҕы таҥараҕа сүрэхтэммэтэх, былыргылыы сиэринэн көмүллүбүт сүүстэн тахса түҥ былыргы дьон уҥуохтарын хаһан, уҥуохтарын, тиистэрин боруобаларын анаалыска ылан, ДНК-рын чинчийбиттэр. Билим этэринэн, ДНК 1 мөл. сыл үрэллибэккэ хаалар эбит.
Чинчийбит былыргы уонна аныгы саха дьоннорун геннара биирин, нууччаттан киирии ген суоҕун ыйбыттар. Кинилэр үөрэтиилэрин түмүгэ саха омуга орто үйэлэргэ Монгуол импиэрийэтиттэн үтүрүйтэрэн, Байкал кэтэҕиттэн хоту көспүт түүр тыллаах дьон манна кэлэн, геннэринэн тимир үйэ дьонугар майгынныыр түҥ былыргы дьону кытта хааннарын холбообуттарыттан үөскээбит диэн номохтон тахсыбыт сабаҕаны бигэргэтэр.
Көһөн кэлэн баран, өбүгэлэрбит манна төрүт олохтоох омуктары кытта аймахтаһан, нуучча кэлиэн иннинэ, хас да үйэ устата, Өлүөнэ өрүс сүнньүнэн тылларын, култуураларын уонна хаһаайыстыбаларын тарҕаппыттар. Маннааҕы атын омуктартан сүрүн уратылара – сылгыны, ынах сүөһүнү иитии.
Учуонайдарга Саха сирин тымныытыгар олох түҥ былыргы органическай бэссэстибэлээх эттиктэр сытыйбакка хатан мумия буолан, үрэллибэккэ хаалаллара туһалаабыт. Айылҕабыт үтүөтүнэн, түҥ былыргы саха дьонун уҥуохтара, биологическай эттиктэрэ сир анныгар үчүгэйдик хараллан сыппыттар.
Былыргы дьон геннарын Тулуза университетын палеогенетига Людовик Орландо салайааччылааах Дания, Арассыыйа, Франция учуонайдара былыргы дьон уҥуохтарыттан үөрэппиттэр. Кинилэр 2002 уонна 2018 сс. Арассыыйа уонна Франция археологтара Саха сирин түөрт оройуонугар хаспыт дьоннорун уҥуоҕуттан генетическэй анаалыска боруобалары ылбыттар.
Этиллибитин курдук, бу Киристиэс сиэринэн көмүллүбэтэх дьон уҥуохтара. Ол ыраас саха буолалларын бигэргэтэр. Ону таһынан, Киин Саха сириттэн булуллубут 2 тыһ. сыллааҕыта тимир үйэтигэр олоро сылдьыбыт киһи уҥуоҕун уонна Бурятияттан XVII үйэ киһитин тииһин ылбыттар.
Барыта 59 эр киһи уонна 46 дьахтар геномнарын чинчийбиттэр. Анаалыс бу дьон, билиҥҥи сахалар курдук, Сибиир атын омуктарын: эбээннэри, ульчалары уонна буряттары кытта чугастарын көрдөрбүт. Арай тимир үйэтин эр киһитин геннара балартан чыҥха атына, билиҥҥи нганасаннары уонна бу эрэгийиэҥҥэ неолит эпохатыттан тимир үйэҕэ диэри олорбут дьону кытта майгыннаһара көстүбүт.
|
Нганасаннар. |
Ол да буоллар, тимир үйэтин киһитигэр чугас геннээх дьон, Байкал кэтэҕиттэн кэлбит түүр тыллаах дьону кытта, билиҥҥи сахалар генопуондаларыгар биллэр дьайыы хаалларбыттар.
1500–1922 сс. икки ардыларынааҕы дьон геннарыгар учуонайдар хас да уратыны булбуттар. Бастакыта, 1800-1922 сс. икки ардыларыгар өлбүт, учуонайдар омук (тоҥус) диэн ааттаабыт дьахтардарын геннара Байкал кэтэҕинээҕи эбэҥкилэргэ чугаһын көрдөрбүт.
Оттон 1800–1922 сс. икки ардыларыгар көмүллүбүт икки дьахтар, 1689–1750 сс. диэки өлбүт дьахтар уонна 1500–1689 сс. диэки көмүллүбүт, төбөтүн уҥуоҕа деформациялаах эр киһи кимнээх буолалларын быһаарыы уустуктаммыт. Ону чинчийээччилэр нуучча кэлиэн иннинэ киирбит Европа омуктарыттан хааннаах буолуохтарын сөп дииллэр. Дьиктитэ диэн, европалыы ген биир түгэҥҥэ олус эрдэ, 718 уонна 1373 сс. икки ардыларыгар киирбит. Атын икки түгэҥҥэ 1454 уонна 1790 сс. икки ардыгар хааннара буккуллубут. Бу икки киһиэхэ арҕаалар геннэрэ нуучча иннигэр, эбэтэр кэлбитин да кэннэ киирбит буолуон эмиэ сөп диэбиттэр. Ити аҕыйах дьонтон уратылар геннэрэ кинилэр билиҥҥи сахалары кытта биир омук буоллалларын көрдөрбүт.
1500 уонна 1922 сс. олорбут дьон биир омук буолаллара, учуонай генетиктэр саха омугун үөскэппит икки өбүгэлэрбит хааннара хаһан холбоспутун быһааралларыгар тирэх буолбут. Кинилэр хаан холбоһуута 1100--1250 сс. барбыт, 1210 – 1400 сс. диэки саха биир омук буолбут. Ити быһаарыы саха биир өбүгэтэ Байкал кэтэҕиттэн XIII үйэ саҕаланыыта монгуоллартан үтүрүттэрэн хоту түспүт диэн сабаҕаны кытта сөп түбэһэр.
Учуонайдар ону таһынан былыргы дьон айахтарын иһин микроорганизмнарын геннарынан өссө бу дьон төһө аймахтыыларын чинчийбиттэр. Биир XV уонна XVI үйэ саҥатын икки ардыгар олорбут дьахтар элбэх дьон өбүгэтэ буолара биллибит. Ити саха дьахталлара эрдэрин дьонугар көһөн баралларын бигэргэтэр эбит. Көһөн кэлбит өбүгэлэрбит ынахтарын, сылгыларын илдьэ кэлбиттэр дииллэр. Учуонайдар саха сүөһүтүн чинчийэн, тыйыс тымныы усулуобуйатын тулуйарга былыргы геннэрэ уонна биир саҥа мутация баара быыһыырын билбиттэр эбит дииллэр.
Ымыйахтаах – финн-угор омуктарын биһигэ
Өр кэм устата билиҥҥи Ураллыы тыллаах омуктар төрүт былыр Волга өрүс тардыытыгар үөскээбиттэрэ буолуо диэн сабаҕалыыллар эбит. Оттон билигин учуонайдар элбэх лингвистическэй, генетическэй уонна археологическай чахчыларга тирэҕирэн, букатын атын, альтернативнай сабаҕаны тутуһан эрэллэр. Ол быһыытынан Ураллыы тыллаахтар өбүгэлэрэ билиҥҥи Саха сиригэр олорбуттар. Онтон кэлин Евразия устун тарҕаммыттар диэн.
4000 сыл анараа өттүгэр Саха сирин булчут, балыксыт палеоазиаттара Арҕаа Сибииргэ тиийэн, “сейминско-турбинскай транскультурнай феномен” диэн ааттыыр сайдыы кэмигэр кыттыспыттар. Ол түмүгэр тимир үйэ металлурдарын, боруонса үйэтин атыыһыттарын көмөлөрүнэн, былыргы Ураллыы тыллар Сибиир араас өттүгэр эрэ буолбакка, Урал хайаларын уҥуордаан тарҕаммыт буолуохтарын сөп үһү.
Ымыйахтаах кэмиттэн тэнийэн, бүгүн 40-50 ураллыы тылынан саҥарар 20-25 мөл. финн-угор омуктара Евразия хоту өттүгэр, Таймыыртан Киин Европаҕа тиийэ олорор. Ити тыллартан Венгрияҕа, Финляндияҕа уонна Эстонияҕа национальнай ыстаатыстаахтар. Оттон мордвалар (мокша уонна эрзя), кареллар, хантылар, нганасаннар Арассыыйа аҕыйах ахсааннаах омуктара буолаллар.
Хас да үйэ устата чинчийээччилэр бу тыллар төрүт дойдулара, ол аата бары биир тылынан саҥарбыт өбүгэлэрэ ханна олорбуттара буолуой диэн үөрэтэ сатаабыттар.
XX үйэҕэ элбэх учуонай ураллыы тыллаах омуктар төрүт дойдулара Волга тардыыта буолуо диэн сабаҕаҕа охтор эбит. Кинилэр бу сиргэ хас да ураллыы төрүттээх тыл баарын, сорохторо бэйэ-бэйэлэрин өйдөспөттөрүн төрүөт оҥорон быһаара сатаабыттар. Ону таһынан, кинилэргэ Сибииргэ суох мүөттээх ыҥырыаны быһаарар тыл баара, бу омуктар, чахчы, Уралтан арҕаа үөскээбиттэрин бигэргэтэр курдук эбит.
Кэлин, аныгы билим чинчийиилэригэр олоҕуран, ураллыы тыллаахтар аан бастаан Арҕаа Сибииргэ, холобур Минусинскай хотоолго үөскээбит, онтон киэҥ сиргэ тарҕаммыт буолуохтарын сөп диир сабаҕа тахсыбыт.
Оттон 2022 с. Хельсинки университетын лингвиһэ Рихо Грюнталь Австрияттан, Арассыыйаттан, АХШ-тан уонна Финляндияттан кэллиэгэлэрин кытта ураллыы тыллар 4500 сыл саастаахтар диэн быһаарбыттар.
Ити сабаҕаны 2025 с. сайын Гардвард университетын учуонайа Дэвид Райх уонна элбэх Арассыыйа учуонайдара ыыппыт палеогеномнай чинчийиилэрин түмүгүн Nature сурунаалга суруйбут ыстатыйалара бигэргэтэр. Кинилэр 11–4 тыһ. сыл анараа өттүгэр (мезолит эпохатыттан боруонса үйэҕэ диэри), хотугу Евразияҕа олорбут былыргы дьон 180 геномнарын, ону таһынан 1312 ити улахан региоҥҥа олоро сылдьыбыт түҥ былыргы дьон ДНК-ларын чинчийбиттэр.
Ол түмүгэр, учуонайдар бу омуктар өбүгэлэрэ буолар икки түҥ былыргы омугу булбуттар. Биирдэстэрин бэрэстэбиитэллэрэ Байкал аттыттан Енисейдыы тыллаах, оттон билиҥҥи Саха сириттэн тахсыбыттар ураллыы тыллаах омуктары үөскэппиттэр.
Саха сиригэр уонна аттынааҕы регионнарга неолит эпохатын кэминээҕи Сыалаах диэн ааттанар археологическай култуура баара. Биир түгэҥҥэ бу дьон Забайкальеттан кэлбит дьону кытта буккуспуттар. Ити дьон геннара Өлүөнэ тардыытыгар 4500 сыл анараа олорбут Ымыйахтаах култууратын дьону кытта сибээстээх эбит.
Балачча өрдөөҕүтэ молекулярнай биологтар ураллыы тыллаах омуктар генопуондаларыгар уопсай биир төрүттэрин көрдөрөр ген баарын булбуттар. Ити ген саамай элбэхтик нганасаннарга баар. Бу ген арҕаа диэки баран истэххэ аҕыйаан иһэр. Учуонайдар бу ген 4500–3200 сыл анараа Саха сиригэр олорбут дьонтон тарҕаммыт дииллэр. Ити былыргы уонна билиҥҥи ураллыы тыллахтар эр дьонноругар барыларыгар баар Y-хромосома N гаплогруппатынан биллэр эбит. Бу гаплогруппа биир лииньийэтигэр, бэл, Рюриковичтар киирэллэр.
Ураллыы тыллаахтар өбүгэлэрэ 4200 сыл анараа өттүгэр Красноярскай кыраай сиригэр тиийбиттэрин Ымыйахтаах култууратын керамиката көстүбүтэ эмиэ бигэргэтэр. Чинчийии түмүгэ Саха сириттэн барбыт ураллыы тыллаах балыксыт, булчут палеоазиаттар соҕуруу тиийэн тимир, боруонса уустарын кытта булсан, салгыы сайдан, тэнийэн барбыттарын көрдөрөр.
Учуонайдар ураллыы тыллаахтар төрүт сирдэриттэн 4200 сыл анараа өттүгэр саҕаламмыт, 300 сыл турбут килиимэт кириисиһиттэн баран, кэлин киэҥник тарҕаммыттара буолуо дии саныыллар.
Генетика дьиктилэрэ
Түмүктээн эттэххэ, омук учуонайдара генетикабытын чинчийэн, түүр тыллаах өбүгэлэрбит Саха сиригэр Х үйэттэн саҕалаан Байкал кэтэҕиттэн көһөн кэлэн, үс үйэ кэриҥэ маннааҕы төрүт омуктары кытта хааннарын холбоон, XIII үйэҕэ саха омуга үөскээбит диэн билим өттүнэн норуоппут кимин туһунан мөккүөрү быһаарбыттар диэххэ сөп. Ол эрээри, саха сүөһүтэ кэлбитэ дуу, манна былыргыттан баара дуу диэн мөккүөр ситэ чуолкайдана илигинэн, кыратык уларыйыан сөп буолуо. Ол туһунан салгыы сырдатыахпыт.
Оттон венгрдэр, финнэр, эстонецтар, о.д.а. омуктар Уус Алдан Суоттутун аттынааҕы Ымыйахтаахтан төрүттээхтэр диэн геннэринэн ааҕан таһаарыы, чахчы, сөҕүмэр диэххэ сөп. Саха сирин түҥ былыргытын өссө дириҥник аныгы билим ситиһиилэринэн чинчийии үөйбэтэх-ахтыбатах дьикти устуоруйабытын, бэл, Чомчоевтар Бүлүүгэ баара диэн сабаҕалыыр Гипербореяларыгар тиийэ арыйан соһутуон сөп.
Владимир Степанов.
