“Кыым” тохсунньу 22 к. 2-с нүөмэригэр “Кулан Хаан: куораппыт иһин олохтоох дьон эппиэтинэһи сүгэбит” диэн ыстатыйаны суруйбутум.
Тохсунньу 27 күнүгэр көҕүлүүр бөлөх тэриллэн, Дьокуускай куорат Тутуу ырыынагын быыстапкалыыр саалатыгар “Туймаада эбэбит – иитиллэр биһикпит” диэн сахалыы сиэринэн куоракка үөскээбит дьоҥҥо сэргэҕэ, сиргэ-уокка, айылҕаҕа үөскээбит сыһыан туһунан кэпсэтии буолан ааста.
* * *
Туймаада эбэҕэ кэлии дьон сыһыаннарын, дьаһалта, хонтуруоллуур, айылҕа харыстабылын уорганнарын үлэлэрин туһунан санаа атастаһыытын бастакы мунньаҕын туһунан Кулан Хаан:
– Мунньахха Ил Түмэн дьокутаата Иван Данилов, Гордума дьокутаата Ю Владимир, Строительнай уокурук салайааччыта Станислав Фёдоров уонна куораппыт дьылҕатыгар ыалдьар элбэх дьон кыттыылаах сүрдээх үчүгэй мунньах буолла, элбэх этии киирдэ. Куоракка «сир, миграция боппуруостарыгар бэрээдэги, сокуону тутуһуннарарга, хонтуруоллуур, надзордуур тэрилтэлэргэ көмө буоларга бэйэбит ылыстахпытына табыллыыһы» диэн дьон өйдүүр эбит. Үөхсүү, ким эрэ дьоһунун түһэрэ сатааһын, абааһы көрүү, куһаҕаны тыллаһыы тахсыбата. Мунньах түмүгүнэн уопсастыбаннас аатыттан биир ис хоһоонноох үс суругу диаспораларга (имамҥа), куорат уонна өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар суруйбуппут, мунньах кыттыылаахтара илии баттаабыттара.
Ый аайы маннык мунньахтары тэрийэн ыытарга быһаардыбыт. Онно кэлэн, “куораппыт бэрээдэгин тупсарыыга тугу оҥордубут?” диэн истиэхтээхпит. Миэхэ дьон “бары ылыстахпытына, тэҥҥэ тутуһан үлэлэстэхпитинэ табыллыыһы” диэн өйгө-санааҕа тиийэн эрэр эбит диэн өйдөбүл кэллэ.
Дьон кэҥээн иһэрбит буоллар диэн, хамсааһын дьонун өссө элбэтэр баҕаларын эттилэр. Ол эрээри, уопсастыбаннай үлэҕэ уопуттаах дьон «наһаа кэҥээтэҕинэ, эмиэ айдааҥҥа баран хаалыан сөп, араас дьон кэлэллэр, соруйан ыһа сатааччылар көстүөхтэрэ» дииллэр. Итинник түгэннэргэ провокацияҕа киирбэккэ, бэйэбит дьиҥ позициябытын тута сылдьарга туруктаах буолуохтаахпыт.
Ол да буоллар уопсастыбаннас куорат дьылҕатыгар, сайдыытыгар киэҥ далааһыннаахтык кыттыһан үлэлиэн наада диэн өйдөбүлү өйөөтүбүт. Куорат үлэтэ бүппэт үлэ, онон, холобур, ген-былааҥҥа, куорат бүддьүөтүгэр, былааннанар үлэҕэ, сокуону кэһиигэ, тутуспакка санаабытын этиэхтээхпит.
Дьокуускай, дьиҥэр, Уһук Илиҥҥэ ылар сиринэн кыра куорат, баара-суоҕа 122 эрэ кв. км иэннээх. Иэнинэн Читаттан, Улан-Удэттан хас эмэ, оннооҕор Магадаантан 2 төгүл кыра. Салалта, олохтоохтор диэн араарсыбакка ылыстахпытына бэрээдэктиир кыахтаахпыт. Мунньахха кэлбит дьон ортотугар куорат билиҥҥи балаһыанньатын, иһин-таһын, иирбэтин-таарбатын билэр дьон бааллар. Кинилэр аҥаардас федеральнай үп эрэ кэлэрин кэтэспэккэ, куоракка бастакы уочарат уу кэлиитин-барыытын (куорат ханаалларын тилиннэрэн) дьаһайан, суолу-ииһи арыый атыннык ылсан, үйэлээх буолар технологияларынан былааннаан оҥоруохха сөбүн этэллэр. Куораппыт ааспыт үйэҕэ “алмаастаах кыраай киин куората” диэн ааттаммыта. Бу үйэҕэ оннооҕор өссө элбэх үбү Арассыыйа бүддьүөтүгэр биэрэр ньиэби-гааһы, кыһыл көмүһү, чоҕу, о.д.а. сөҕүмэр элбэх баайы хостоон тас дойдуларга экспортыыр өрөспүүбүлүкэ киин куората буоллубут. Куораппыт суолтата үрдээн, ис-тас көстүүтэ, оҥоһуута; ититэр, сылааһы тутар технологияларынан сэбилэниитэ; алдьаммат суоллары оҥоруута аан дойдуга холобур буоларын ситиһэр үлэ, мин саныахпар, бүддьүөтүнэн эрэ муҥурдаммакка, үбү-харчыны тардыы араас атын ньымаларын булан, киэҥ далааһыннаахтык барыахтаах. – диэн кэпсээтэ.
* * *
Норуотун кырдьыгын туруулаһар күүстээх юрист, Гордума дьокутаата Ю Владимир санаатын үллэстэр:
– Кулан Хаан уонна Ил Түмэн дьокутаата Иван Данилов тэрийбит мунньахтарыгар элбэх киһи кэлбит этэ. Уопсайынан, ити дьон-сэргэ уһуктубутун көрдөрөр. Биири бэлиэтиэм этэ: куорат кытыы, чааһынай дьиэлэр тутуллар сирдэригэр көҥүлэ суох дьиэ, араас эбийиэк туттуу, сир боппуруостарын үрдүнэн-аннынан көрүү түмүгэр хонтуруол суоҕун курдук балаһыанньа үөскээн, боппуруос аһара сытыырхайда. Итини бэйэм, юрист киһи быһыытынан, маннык быһаарыам этэ: үҥсүүнү тутуу бүтэ илигинэ бэрэбиэркэлиир кыаххыт суох эҥин диэх курдук, хонтуруол уорганнарын хааччахтыыр араас федеральнай сокуон баар. Аны сайабылыанньанан эрэ үлэлиир хонтуруол тэрилтэлэрэ дьонноро аҕыйах буолан, үлэлэрэ отой кыаллыбат буолааччы. Ол иһин дьон-сэргэ мустаммыт, бу хонтуруол, кэтэбил уорганнарын үлэлэригэр күүс-көмө буолан, көмөлөһүөх тустаахпыт. Ол курдук, кыһалҕалаахтарга сайабылыанньа суруйан, сүбэлээн-амалаан, хонтуруоллуур уорганнарын төгүрүк остуолларга, уопсастыбаннас мунньахтарыгар ыҥыран “эһиэхэ тугунан көмөлөһөбүт, үлэлииргитигэр туох хааччах баарый” диэн, тэҥҥэ сылдьыахтаахпыт. Мин дьокутаат быһыытынан ити үлэҕэ ылсар санаалаахпын. Госдумаҕа баар улахан баартыйаларга тахсан, бу сокуоннары маннык көннөрүөххэ диэн туруорсар наада. Уопсайынан, “Сытар таас аннынан уу сүүрбэт” дииллэр. Онон бэйэбит хамсаннахпытына, олохпутун-дьаһахпытын сааһыланнахпытына эрэ, туох эмэ кыаллан, күөспүтүн өрүнүөхпүт. Кулан кэпсиирин курдук, кэлии дьон наһаалыыллара баар суол. Кинилэр биһиги дойдубутун өрө көтөҕө кэлбит дьон буолбатахтар, харчы өлөрө кэлэллэр. Ол иһин сороҕор бардамныыллар, сууту-сокуону билиниэ суох курдуктар. Ол иһин кинилэргэ сокуону кэһэллэрин сөбүлэспэппитин кытаанахтык сэрэтэн тиэрдиэх тустаахпыт. Ити үлэ барыта дьон түмүстэҕинэ эрэ кыаллыа. Хомойуох иһин, кэнникинэн дьон олох туохха да наадыйбат буолла. Ким эрэ гыныахтаах, оҥоруохтаах диэн кэтэһэн олоробут. Оннук сатаммат, бэйэбититтэн саҕалыахтаахпыт. Чөл олох диэн арыгыны эрэ испэттэн кэлбэт. Чөл санааттан чөл олох тахсар. Бастаан дууһабытын сааһыланыахпытын наада. Буор кут мэйиибитинэн буолбакка, дууһанан толкуйдуохха наада. Сааһыланыы, бэрээдэк барыта кыраттан, бэйэбититтэн саҕаланар. Ыһыллан-тоҕуллан олорон атын дьону үөрэтэ сатыыр, сааһылыыр – олох уустук дьыала. Биибилийэҕэ “таҥараны күллэриэххин баҕардаххына, бэйэҥ өйгөр оҥорбут былааҥҥын кэпсээ” диэн өйдөбүл баар. Ол курдук, биһиги бэйэбитин сааһыламмакка сылдьан, кыахтаах баҕайытык «тугу эрэ уларытыахпыт атын дьону үөрэтиэхпит» диирбит сатамматын өйдүөхтээхпит.
* * *
Кырдьык, саҥа хамсааһын куораппытыгар бэрээдэк олохтооһун түүҥҥү кулууптары бэрэбиэркэлииринэн эрэ муҥурдамматын көрдөрөр, уопсастыбаннас куорат дьылҕатыгар эппиэтинэс ылыныахтааҕын чиҥэтэн бэлиэтиир.
Владимир СТЕПАНОВ.
