Саха сирэ XX үйэ сүүрбэһис сылларыттан көмүс хостооһунуттан саҕалаан хорҕолдьун, салгыы үйэ иккис аҥаарыттан эбии алмаас, чох, сүлүүдэ, күндү таастар хостонон, атыыга таска тахсар буолбуттара. XXI үйэ саҥатыттан көмүскэ эрэ буолбакка, ньиэп-гаас, о.д.а. (үрүҥ көмүс, сибиниэс....) хостооһунун кээмэйэ балысханнык улаатта. Ол түмүгэр өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэтэ, социальнай олоҕо хостонор баайы кытта ситимэ күүһүрдэр күүһүрэн иһэр.
Бу ыстатыйанан бүгүҥҥү сайдыылаах олоҕу аҕалыыга, СӨ бүддьүөтүн байытыыга сүҥкэн үтүөлээх, сахалар биир улуу киһибит, 90-с хаарын ууллара, 68-с сылын ыччаты үөрэтэ-такайа сылдьар Рево Миронович Скрябин туһунан кэпсээри гынабыт.
Өрөспүүбүлүкэни байытааччылар
Урукку да, кэнники кэмҥэ да ВРП (эрэгийиэн баалабай бородууксуйатын) структуратын көрдөххө, бүддьүөккэ үп киириитин тэҥнээтэххэ, сир баайын хостооһунтан, ол аата, минерально-сырьевой комплекс (МСК) киллэрэр түһээнин (нолуогун) өлүүтэ өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүн улахан аҥаарын ылара саарбаҕа суох. Итиччэ элбэх үп төһө да РФ сокуоннарынан сир баайын хостуур, тастан киирбит бөдөҥ хампаанньалар төлөбүрдэрэ эрэгийиэннэргэ киириитэ хааччахтааҕын үрдүнэн кэлэр. Хааччахтаах нолуокка НДПИ – сир баайын атыытыттан быһа тутуллар федеральнай нолуогу холобурдуохха сөп. Ньиэпкэ-гааска эрэгийиэннэргэ өлүүлэнэн бэриллибэт (0%), аны манна регистрацията суох буолан, хампаанньалар манна төлөнүөхтээх сорох түһээнтэн араас албаһынан куота олороллор. Саха сиригэр НДПИ нолуогун толору соҕотох АЛРОСА төлүүр. 2023 с. АЛРОСА СӨ уонна улуустар бүддьүөттэригэр 79 млрд солк. нолуогу киллэрбитэ. Тэҥнээн көрдөххө, ити суума СӨ бүддьүөтүн ити сыллааҕы дохуоттаах чааһын 32 % ылбыт этэ.
ВРП ылан көрөр буоллахха, 2005–2020 сс. хостоммут сир баайын ирээтэ 61%-тан 73% диэри улааппыт. Оттон айылҕа баайыттан киирэр түһээн (НДПИ) уонна атын төлөбүрдэр 2010–2023 сс. 7,0983 млрд солк. (киирэр түһээннэр уонна төлөбүрдэр кээмэйдэриттэн 12,4%) саҕалаан, 2015 с. – 24,6261 млрд солк. (20,4%), 2020 с – 15,3184 мөл. солк. (9,9%), 2021 с. – 23,9697 млрд солк. (10,5%), 2022 с. – 28,6052 млрд солк. (14,9%), 2023 с. 49,2 млрд солк (21,6 %) диэри улааппыт. Бу барыта Саха сирин минеральнай сырьевой комплексын 60-с сыллартан кичэйэн үөрэтии, туһаныыга таһаарыы түмүктэрэ! Ону кимнээх оҥордулар? Инженердэр, Р.М. Скрябин үөрэнээччилэрэ!
Скрябин үөрэнээччилэрин кэккэтэ
Саха сиригэр бырамыысыланнас сайдыытын кытта дьүөрэлээн, 1956 с. Саха судаарыстыбаннай университета (СГУ) тэриллибитэ. Быйыл 70 сылын бэлиэтиибит. СГУ саха эдэр дьонугар аан бастаан: тутуу, хайа инженердэрин уонна геолог идэлэрин ааннарын аспыта. СГУ 1961 с. бүтэрэн, бастакы инженердэр бырамыысыланнас киэҥ эйгэтигэр үктэммиттэрэ. Мантан ыла төрүт олохтоох дьон бу эйгэҕэ күүскэ үлэлээн барбыттара, ситиһиилэрэ да муҥура суох элбэх!
Геологияҕа ити кэмҥэ 1:200000 мастааптаах геологическай устуу уонна сир баайын көрдөөһүн күүскэ сайдан эрэрэ. СГУ-ну бүтэрбит инженердэрбит, бастакы хараҥаччылар, бу үлэҕэ көхтөөхтүк киирэн, кэлии геологтары үтүрүйбүттэрэ... Итиннэ Н.И. Горохов XXIV сийиэс аатынан алмаастаах Интернациональнай туруупкалары, К.Н. Гурьев үрүҥ көмүстээх Хотойдооҕу, Ю.А. Филимонов көмүстээх Күүдьүһү (Кючюс), В.С. Прокопьев үрүҥ көмүстээх Прогноһу, Э.В. Моякунов хорҕолдьуннаах Тыһы Кыылы, Р.И. Протопопов көмүстээх Вьюну, В.М. Мишнин, А.П. Андреев Саха сирин Киин алмаастаах субпровинциятын уо.д.а. элбэҕи арыйбыттарын холобурдуохха сөп. Бу Саха сирин уолаттара булбут сирдэрин баайа норуоттарыгар баччаҕа диэри туһалаан кэллилэр, өссө да өр туһалыахтара турдаҕа...
СГУ хайа салаатын бүтэрбит исписэлиистэр ол саҕана сир баайын хостуур улахан тэрилтэлэргэ бары хайысхаҕа, таһымҥа үлэлээбиттэрэ. Бүгүн да уолаттарбыт, араас саҥа хампаанньаларга киирэн үлэлээн, өрөспүүбүлүкэлэрин сайдыытыгар дьоһун кылааттарын киллэрэ сылдьаллар. Бу сыллар усталарыгар хайа салаатын бүтэрбит уолаттартан элбэх киһи бырамыысыланнас улахан салайааччыта буола үүммүттэрэ. Кинилэртэн “Якуталмаз” НПХ-ҕа – С.И. Алексеев, Г.А. Яковлев, кэлин АЛРОСА-ҕа В.Т. Курнев, В.Н. Филиппов, С.С. Лаврентьев, Д.П. Кириллин, Р.Г. Неустроев, Н.Н. Алексеев, Нь.Захаров, Р.Ю. Желонкин, “Якутзолото” холбоһукка Н.А. Петров, С.С. Степанов, В.Р. Кычкин, А.Г. Трифонов, В.В. Стручков, “Анаабыр Алмаастарыгар” М.Н. Евсеев, И.И. Андреев, “Нижне-Ленскэйгэ” В.К. Колодезников, А.В. Карху, М.В. Николаев, “Якутугольга” Л.И. Серебрянников, Н.Н. Васильев, В.И. Михайлов, о.д.а. курдук дойдуларын кыаҕын хаҥатарга үлэлээбит, үлэлии да сылдьар бастыҥ дьоммутун холобурдуохха сөп.
Саха сиригэр тутуу 60-с сыллартан балысханнык сайда турар. Манна эмиэ хас эмэ сүүһүнэн ахсааннаах СГУ ИТФ бүтэрбит ыччаттар үлэлээн-хамсаан кэллилэр. Кинилэр БАМ, Нерюнгри, Дьокуускай, тыа сирин тутуутугар баһылыыр күүс буолбуттара, буола да тураллар.
Аны СГУ-ну бүтэрэн, билимҥэ, үрдүк үөрэх эйгэтигэр барбыт инженер идэлээхтэртэн академиктар А.Ф. Софронов, В.А. Каширцев, В.В. Филиппов, В.Л. Фридовскай, И.И. Колодезников, В.М. Никитин, Р.Р. Ноговицын үүммүттэрэ. Хас эмэ уонунан билим дуоктардара, бэрэпиэссэрдэр, элбэх билим хандьыдааттара араас хайысхаҕа айа-тута, ситиһиилээхтик үлэлии сылдьаллар.
П.Н. Колосов Саха сирин арҕаа өттүгэр тайаан сытар түҥ былыргы кембрий иннинээҕи (эрдэтээҕи кембрий) таас дьапталҕаларыгар ньиэп-гаас баарын бастакынан сабаҕалаан, көрдөөччү геологтарга төһүү буолбута. К.Е. Колодезников Сунтаарга цеолит баарын билим кылаассыкалыы ньыматынан арыйбыта. В.Д. Филиппов Бүлүү–Өлүөнэ хаптал хайатын кыырпах көмүһүн мунньуллуутугар тыал сүрүн суолталааҕын арыйбытын аан дойду билимин чөмчөкөлөрө билиммиттэрэ...
Бу ааттаммыт улахан ситиһиилэммит дьон бары – Р.М. Скрябин үөрэнээччилэрэ!
4000 тахса инженери үүннэрбитэ
Скрябин Рево Миронович, 1958 с. Ленинград куоракка хайа институтун ситиһиилээхтик бүтэрэн, геологическай чинчийиигэ сири үүттээһин идэтин баһылаабыта. Бу кэмҥэ саҥа тэриллибит СГУ инженернэй-техническэй факультетыгар 22 саастаах эдэр инженери СГУ бастакы ректора А.Е. Мординов таба көрөн, 67 сыл анараа өттүгэр ыҥыран үлэҕэ ылбыта!
Инньэ гынан Рево Миронович инженернэй үөрэх Саха сиригэр саҕаланыаҕыттан сайдыытын уһансан, салайсан, туруулаһан, киэҥ аартыкка тахсарын, дьон-норуот билиниитин ыларын түстэспит киһи буолара саарбаҕа суох. Бастаан ити ааттаммыт идэлэр ИТФ иһинэн бааллара. Онтон 1983–1992 сс. кини геологоразведочнай факультеты тэрийбитэ, 19 сыл дэкээннээбитэ. Рево Мироновиһы норуот дэлэҕэ Саха сирин инженердэрин аҕалаатар аҕата диэн ааттыа дуо! Кини аата, чахчы, Саха сирин инженер үөрэҕин сиимбэлэ буолуон буолла!
1970 с. саҕалаан хас эмэ уонунан сыл Рево Миронович өрөспүүбүлүкэҕэ сүдү суолталаах «гидрогеология уонна инженернэй геология», «көрдөөһүн геофизическай ньымалара», «разведка технологията уонна тиэхиньикэтэ», «ньиэп-гаас дьыалата» курдук саҥа инженерин идэлэри киллэрэн тэрийэр талаанын, дьулуурун көрдөрөн ситиспитэ. Ол түмүгэр балысханнык сайда турар ньиэп-гаас салаатыгар олохтоох каадыры иитии саҕаланан, атаҕар туран, билигин улахан хампаанньалары (Газпром, Роснефть, Сургутнефтегаз) кытта ситимнээх үлэ барар.
Ассистентан саҕалаан бэрэпиэссэргэ диэри үүнүү, элбэх саҥа инженернэй идэни СГУ-га уонна ХИФУ-га киллэрии, 19 сыл ИТФ уонна бэйэтэ тэрийбит ГРФ-тыгар дэкээнинэн, 28 сыл араас кафедра сэбиэдиссэйинэн таһаарыылаахтык үлэлээһин, 4000-тан балай эмэ тахса инженери иитэн-үөрэтэн таһаарыы – биир киһи олоҕун дьоһун чыпчаал ситиһиитэ!
Айыылар аналларын толорон
Рево Миронович эдэр эрдэҕиттэн тутта-хапта сылдьарыттан саҕалаан эдэр да, эмэн да дьоҥҥо үтүө сыһыана, ылсыбыт дьыалатын тиһэҕэр, үчүгэй түмүккэ тиэрдэрэ киһи быһыытынан дьоһунун көрдөрөр. Аны элбэх араас дьарыктааҕыттан эт мэйиитинэн олоххо сыһыаныгар сиэттэрэн, биир саамай сүрүннэрин талыы – бу эмиэ туспа талаан, дьулуур.
Холобур, кини устудьуоннуу сылдьан, ол саҕана бастакы эрэсэрээттээх, улуу Д.П. Коркины кытта бииргэ эрчиллэр. 1957 с. Бүтүн Сойуустааҕы спартакиадаҕа Ленинград куорат чиэһин көмүскүүр сүүмэрдэммит хамаандаҕа ыҥырыллыбыт тустуук этэ. Ону, туста барбакка, инженер идэтин баһылаары, бүтэһик быраактыкатыгар Чульмаҥҥа эспэдииссийэҕэ аттаммыта. Үөрэҕин бүтэрэн баран, аатыран-суолуран эрэр Амакинка эспэдииссийэтигэр барыахтааҕын, ректор А.Е. Мординов этиитин ылынан, СГУ-га үлэҕэ киирбитэ. Ити курдук олоҕун сөптөөх суолун – Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр кэскиллээх үрдүк инженернэй үөрэх эйгэтин – төрүттүүрү талбыта – эмиэ биир дьикти түгэн. Рево Миронович үтүө холобурунан үөрэнээччилэрин батыһыннарар. Кини биирдэ ылыммыт булгуруйбат санаатын олоҕун тухары тутуһан кэллэ.
Саҥаны билии, ону үөрэтии алыба кинини билимҥэ аҕалбыта. Ол билими кытта быстыбат ситимэ бүгүҥҥэ диэри уҕараабакка, эдэр дьону сырдыкка, үрдүккэ угуйар. Ирбэт тоҥноох сири алмаастаах буурунан үүттээһин ньыматын ССРС-ка – төрдүһүнэн, Саха сиригэр бастакынан чинчийбитэ уонна 1965 с. тиэхиньикэ салаатыгар ситиһиилээхтик билим хандьыдаата буолбута.
Бу 67 сыл тухары үөрэтэн таһаарбыт 4000 тахса инженерэ Саха сиригэр, дойдуга оҥорон, айан таһаарбыттарын аахтахха – киһи өйүгэр батан киирбэт сөҕүмэр үтүө түмүктээҕэ саарбаҕа суох!
Үлэтин үгэнин кэмигэр улахан уопсастыбаннай хамсааһыннарга кыттара. СӨ Үрдүкү Сэбиэтин аатырбыт XII ыҥырыылаах мунньаҕын дьокутаата этэ. Ол саҕанааҕы улахан, дьылҕаны быһаарар уураахтары, сокуоннары ылыныыга көхтөөхтүк кыттыбыта. Ол иһигэр СӨ сирин баайын туһаныыга бастакынан төлөбүрү олохтуурга төһүү буолбут, бэйэбит сирбит баайын туһаныы туһунан сокуонун ылсыбыта. Р.М. Скрябин билими уонна тиэхиньикэни салайыы, геология уонна сир баайын туһаныы СӨ Судаарыстыбаннай кэмитиэттэрин тэрийиигэ СӨ Үрдүкү Сэбиэтин аатыттан биир бастакы көҕүлээччи, төһүү күүс буолбута.
Кэлин, СӨ Бэрэсидьиэнэ М.Е. Николаев салалтатынан, Хотугу Пуоруму тэрийсибитэ. Онно билим салаатын салайар Хотугу Пуорум академиятын тэрийэн, бастакы бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта, инникигэ, сайдыыга туһуламмыт үлэ бастакы олугун оҥорсубута. Онно саҕыллыбыт кыым билиҥҥи да, кэнэҕэски да Арктиканы сайыннарыы гео-бэлиитикэтин суолтатын быһаарыыга улахан сабыдыаллаах буолар чинчилээх...
Учууталбыт, бэрэпиэссэр Р.М. Скрябин Арассыыйа, Саха сирэ, Арктика сайдыытыгар киллэрбит сөҕүмэр кылаатын үтүө түмүктэрин 100 сааһын томточчу туолан, чэгиэн туруктаах, тулхадыйбат санаалаах олорон, дьоһуннаахтык көрсөрүгэр баҕарабыт!
СГУ инженернэй үөрэҕэр бэрэпиэссэр Р.М. Скрябиҥҥа үөрэммит геология, АЛРОСА, хайа бырамыысыланнаһын бэтэрээннэрэ:
Н.Д. Кириллин,
СӨ үтүөлээх геолога,
геология-минералогия билимин хандьыдаата,
РФ сирин баайын чинчийии туйгуна,
В.Т. Курнев,
СӨ норуотун хаһаайыстыбатын
үтүөлээх үлэһитэ,
ССРС успуордун маастара,
Р.И. Протопопов,
СӨ үтүөлээх геолога,
геология-минералогия
билимин хандьыдаата, сиртэн хостонор баайы булааччы.
Хаартыскалар – s-vfu.ru
