Суруйааччы Гавриил Иннокентьевич Адамов тыа сирин быыһыыр бырайыактарын итийэн-кутуйан кэпсээн бардаҕына, “бу киһи сүрүн күүһэ тугун бэрдэй, норуотун быыһыырга чахчы туох эрэ миссиялаах кэлбит быһыылаах” дии саныыгын. Билсибитим ыраатта, ол тухары кини сылайбакка-сындалыйбакка, билигин 80 сааһын туолар үбүлүөйүгэр диэри кур бэйэтэ кубулуйбакка, эрчимнээх, тыатын сирин, омугун сырдык, ыраас, кэскиллээх олоххо үктэннэрэр санаатын булгуруппакка сылдьарын көрөн киһи сөҕөр. Кинини Дон Кихот курдук көрбөккүн, бырайыактарын ситиһэн баран тэйэр майгылаах.
ЫСТААЛ ЧУРАПЧЫГА ХАТАРЫЛЛЫБЫТА
– Гавриил Иннокентьевич, сахаттан, чахчы ураты киһигин, эн курдук норуотуҥ кэскилин түстүүр бырайыактарын олоххо киллэрэр туһугар уонунан сыл тохтообокко туруорсар киһи суоҕа чахчы. Бырайыак толкуйдаан олоххо киллэрии – ураты талаан. Урут олох кыаллыа суох бырайыагы киллэрбитиҥ дуо?
– Чурапчыга төрөөбүтүм, 2000 с. диэри тыа сиригэр үлэлээбитим. Аармыйа, холкуос үлэтин кэнниттэн СГУ-га үөрэнэн, устуорук идэтин ылбытым. Үөрэнэ сылдьан кэргэннэммитим. Үөрэхпин бүтэрэн баран, кэргэним дойдутугар – Кэбээйигэ – баран учууталлаабытым, баартыйаҕа киирбитим, улахан сопхуоска райком ыстаатыгар парткабинет сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитим.
1978 с. аҕам ыалдьан, дойдубар эргиллибитим. Эрилик Эристиин аатынан сопхуоска рабочкомунан ылбыттара. 1983 с. райкомнар тэрийэр отдел сэбиэдиссэйэ оҥорбуттара. Үлэлии сылдьан, Хабаровскайдааҕы баартыйа үрдүкү оскуолатыгар кэтэхтэн үөрэммитим. Райсовет солбуйар бэрэссэдээтэлинэн талыллыбытым. Ол үлэлии сылдьан, бэйэм иитэн таһаарбыт уолум, билигин успуорт биллиилээх диэйэтэлэ М.Д. Гуляев, оччотооҕу успуорт оскуола дириэктэрэ, чэпчэки атлетика манеһын тутууга бырайыагын өйөөн, олоххо киллэрэргэ үбүн-харчытын хантан ылыахха сөбүн толкуйдаан көрбүтүм. Соҕурууттан эрэ ылыахха сөбүн иһин, бырайыак бүппүтүн кэннэ, успуорт оскуола үлэтин-хамнаһын, хайдах олорорун, бөҕүн хайдах дьаһайарыгар тиийэ хаартыскаҕа түһэрэн, улахан альбом курдук оҥорторон, ССРС Госкомспордугар Москубалаабыппыт. Чурапчылар олимпиецтар буолан, бастаан И.Ярыгиҥҥа киирэн, кини өйөбүлүнэн дойду успуордун салалтатыгар киирбиппит. Госкомспорт үбүн-харчытын дьаһайар киһиэхэ киирэн “Чурапчы маннык сайынна, салгыы сайдыан наада” диэн манежпыт бырайыагын кэпсэттибит. Ярыгинтан ыйыппытыгар “көмөлөһөр наада” диэтэ. “Раз великий человек Ярыгин просит, надо Чурапче помочь” диэн буолла. Инньэ гынан оччотооҕунан баһаам, 500 тыһ. солк. ылбыппыт. Госкомспортан Чурапчыга Стасовка ох саанан ытыыга туох баар наадалааҕы М.Д. Гуляев талан, барытын ылбыппыт. Онтон кэлэн өрөспүүбүлүкэ хапытаалынай тутуутун салалтатын кытта кэпсэтии буолбута, онно бэдэрээтчитинэн, чурапчылар, бэйэҕит буолуҥ диэбиттэрэ. Чурапчыга “Якутстрой” трест ПМК-тын астаран, онно начаалынньыгынан барбытым. 90-сс. ыһыллыы кэмигэр куораттааҕы тэрилтэ мөлтөөн, тутууну кэлин Чурапчытааҕы МПМК ылан ситэрбитэ. Билигин ол манеж – Чурапчы улууһун киэн туттуута.
1999 с. күһүн Одьулуун орто оскуолатын уонна профтехучилищетын холбоон, “Одьулуун оскуола-лиссиэйэ” диэн тэрилтэ оҥорор соруктаах үлэлии тахсыбытым. Бу бырайыагы Е.И. Михайлова өйөөбүтэ. Ол бырайыагы оччотооҕу профтехүөрэхтээһин исписэлииһэ Н.Н. Романовы кытта эмиэ Москубаҕа өйөбүл ылан 2000 с. федеральнай бырайыак былаһаакката буолбуппут. Онон Одьулууҥҥа оскуолаҕа уонна профтехучилищеҕа дириэктэр буолбутум. Үп-харчы олус уустуга. Ол иһин үбү-харчыны өлөрөөрү мастарыскыайтан саҕалаан остолобуойга кафе эҥин тэрийэн, үп-харчы киллэринэр 7 туочуканы тэрийбитим. Онтон дьоһуннааҕа АЗС этэ. Ол кэмҥэ сопхуос эстэн, АЗС-пыт суоҕа. Ону “Туймааданефть” салайааччыта И.К. Макаровтыын кэпсэтэн, профтехучилищеҕа АЗС арыйбытым. 2004 с. доруобуйам мөлтөөн, инфарктаан эпэрээссийэлэнэн тохтообутум. 2005 с. П.И. Захаровка эпэрээссийэлэммитим. Эһиилигэр бэрэбиэркэлээн баран, 20 сыл мэктиэлиибит, олох үчүгэйгин диэбиттэрэ.
ЭРЭЛБИТ – АГРОТЕХНОЛОГИЧЕСКАЙ КЫЛААС
– Биһиги кэммит дьоруойа Павка Корчагин курдук кытаанах үлэҕэ ыстаал курдук хатарыллыбыт эбиккин дии.
– Куоракка киирэн, Ил Түмэн дьокутаата И.К. Макаров көмөлөһөөччүтэ буолбутум. Одьулуунатан саҕалаан тыа сирэ анал туһаайыылаах “Сир саҥа эдэр хаһаайына” буолар үөрэҕинэн тиллиэхтээҕин өйдөөбүтүм, ону өрө анньар өй-санаа олоҕум аргыһа буолбута. Ол бырайыакпынан Үөрэхтээһини сайыннарыы институтугар (дир. Г.И. Алексеева) киирбитим. Эбии бырайыактары оҥорон, оскуола ыскамыайкатыттан саҕалаан тыа сирин саҥа эдэр хаһаайыннарын иитиигэ дьарыктаммытым. Онтон ыла элбэх кэбиниэти кэрийэн, үрдүк сололоох тойоттору кытта кэпсэттим. Дьэ, бука бары сөбүлүүллэр, ол кэннэ ким да кыһаммат, истэн баран бүтэллэр. Институкка сылдьан, “Дэриэбинэ дьылҕатата – омук дьылҕата” диэн өрөспүбүүлүкэ суолталаах бырайыагы оҥоробун. Кэлин “ону хайдах гынан кэҥэттэххэ өйдүөхтэрэй?” диэн тупсаран, кэлим бырайыак иһигэр өссө 8 локальнай бырайыагы киллэрбитим. Ол бырайыактарбынан үлэлии сылдьан Е.А. Борисовка киирэ сылдьыбыппар сөбүлүүр курдуга да, тугу да эппэтэҕэ.
Билигин сайыннара сылдьар “агротехнологическай кылаас” диэн бырайыакпын толкуйдаабытым олох ыраатта. Ис хоһооно агро-оскуолаттан олох атын. Билигин ыһыллыбыт кэмҥэ т/х интэриэстээх биир эрэ эйгэ хаалла. Ол – т/х дьарыктана сылдьар, элбэх соҕус сүөһүлээх, сылгылаах ыаллар. Олор оҕолоруттан төрөппүттэрин удьуордаан, хаһаайыстыбаларын салгыыр ыччаты иитэргэ анал кылаас тэриллэр. Ити кыалларын кэпсиир холобурдаахпын. Инники “Сир эдэр хаһаайына” диэн атын бырайыакпын Мэҥэ Хаҥалас Балыктааҕар Говоровтар диэн 4 оҕолоох ыал, оскуола дириэктэрэ А.М. Мохначевская (билигин Төхтүргэ оскуолаҕа саабыстыыр) өйөөбүттэрэ. Бары сөбүлэһэн, кыра уоллара Дьулуһу 6 кылаастан иитэн таһаардыбыт. Мин уолга кыратыгар “дьонуҥ хаһаайыстыбатын илдьэ хаалыахтааххын”, төрөппүттэригэр “бачча үлүгэр үптэнэн-харчыланан олорон, сүөһүгүтүн-аскытын хайдах быраҕан кэбиһээри гынаҕыт” диэбитим. Ол уол билигин ааттаах үчүгэй хаһаайын: 40-ча ынах сүөһүлээх, 70-тан тахса сылгылаах. Араас кэмпириэнсийэҕэ кыттан, бэйэтин көрдөрө сылдьар. Дьиэ-уот тутунна, кэргэннэннэ, оҕолонно. Оскуоланы бүтэрэригэр профильнай биридимиэттэргэ эксээмэн туттарбатаҕа, мин ону өйдөөбөтөх эбиппин. АГАТУ-лар онон ылбатахтара. Инньэ гынан С.С. Потапов диэн т/х миниистирин солбуйааччыны кытта кэпсэтэн, т/х техникумугар мин бырайыакпар кыттарын эрэ иһин, тус сыаллаах миэстэҕэ ылбыттара. Үөрэнэ сылдьан “Эдэр пиэрмэр” гранын ылбыта. Өйүөххэ диэн туруорсаммыт, сүөһүтүн элбэтэр оннугар “Беларусь” тыраахтары, күн батарыайатын ылыммыта.
САХА ӨСӨҺҮГЭР СИТИҺИИЛЭНЭР
– Олох салгыбакка, бырахпакка туруорсар эбиккин дии?
– Өһөс эбиппин, 20-чэ сыл олох аккаастаммакка, хайаан да ситиһиэхтээхпин диэн бара турабын. Миигин бастаан В.Д. Михайлов уонна Н.Н. Романов өйөөбүттэрэ. Иккиэн “доҕоор, эн 10-ча сыл олох инники сылдьаҕын, билигин буолбакка, кэлин өйдүөхтэрэ” диэбиттэрэ. Ол кэннэ ким да үлэҕэ кыһаммат, оонньуур-көрүлүүр эрэ туһунан толкуйдуур сыыһа диэн, “Нэһилиэк” диэн эдэр баһылыктары кытта үлэҕэ бырайыагы, үлэ миэстэтин элбэтэргэ тэрийэ сылдьыбытым. Онно 9 улуустан 17 нэһилиэк киирбитэ. Үөһээ салалтаттан өйөөһүн суоҕа, пандемиянан сибээстээн тохтообута. Онтон Дьулуһум табыллан, агротехнологическай кылааһы тэрийэргэ Хаҥалас урукку баһылыга О.В. Иринеевтиин кэпсэтэн, Булгунньахтаах оскуолатыгар олох тэрийиэх буоллубут. Оттон Үөрэх министиэристибэтэ агро-оскуола эрэ айдааннаах. Агро-оскуолаҕа харчы көрбүттэр, ол харчыларын сүтэрбэт туһугар миэхэ наадыйбаттар, утарыы бөҕө. Араастаан кэпсэтэ, быһаара сатаабытым. Тиһэҕэр мин бырайыакпынан Хаҥалас улууһугар Булгунньахтаахха арыллыахтаах 9-с кылааска киириэн сөптөөх хаһаайыстыбалаах дьонноох 4 эрэ оҕону буллубут. Ол кыра диэн аккаастаан, кыайан тэрийбэтибит.
Кэнники т/х миниистиринэн А.А. Александров кэлбитэ. “Хайдах киһиний?” диэн дьонтон ыйыталаһабын. Эмиэ С.С. Потаповтан “үчүгэй баҕайы киһи кэлбит дииллэр, билиһиннэр” диэбитим. Миниистир бырайыактарбын наһаа үчүгэйдик ылынна. Аҕата пиэрмэр эбит, кини хаһаайыстыбатын тутан тыаҕа хаалаары гыммытын аҕата үөрэххэ ыыппыт. Бырайыактарбын барытын кэпсээбитим кэннэ сөбүлээтэ. Бииргэ үлэлиэх буоллубут.
КУОРАККА – НЭҺИЛИЭННЬЭ, ТЫАҔА – САХА НОРУОТА
– Эйигин туох санаа инниҥ диэки кынаттыырый?
– Мин дэриэбинэни быыһыахтаахпыт диэн сүрүн санаам Расул Гамзатов “куоракка – нэһилиэнньэ, тыаҕа (дэриэбинэҕэ) омук олорор” диэн этиитигэр тирэҕирэр. Омугу быыһыырга тыа сирин быыһыахтааххын. Норуот быыһаныыта, национальнай куттал суох буолуута – тыа сирэ биэрэр аһылыга. Билигин глобализациянан тастан кэлэр аска көстөхпүтүнэ эстэбит. Омукпут тыыннаах буоларын бэйэбит аспыт хааччыйар. Билигин сайдыылах үйэ кэлбитинэн, Саха сиригэр клубникаттан бинэгирээккэ тиийэ аа-дьуо үүннэриэххэ сөп. Онон “Сир саҥа хаһаайынын кылааһа” диэн бырайыагым атын көрүҥүн эрэгийиэн эспэримиэнин быһыытынан тэрийээри гынабын. Сүөһүгэ-аска интэриэһэ суох оҕону (туох да хаһаайыстыбата суох ыал оҕотун) сүөһү үлэһитэ буолар үөрэххэ киллэрэр олох уустук, өссө олох да кыаллыбат дии саныыбын. Ол кэриэтин оҕолор оҕуруот аһын, бурууктаны үүннэрэри интэриэһиргииллэр. Агротехнологическай кылаастарга өссө тэпилииссэ хаһаайыстыбатын сайыннарарга үөрэтиэххэ наада. Ити хайысханан өссө туох эрэ хамсааһыны оҥоруохха сөп.
Мин оҕону сүөһүнү, сылгыны иитиигэ, төрүт аһы оҥорууга бырайыагым син биир баар. Билигин т/х дьарыктанар ыаллар өйөнүөхтээхтэр. Онон эрэ төрүт дьарыгы быыһаан тахсыахпытын сөп. Кыайбатахпытына, туох да быыһаабат. Оҕону куоттарымыахха. Улууска пиэрмэр буолар оҕолор биир кылаастарын тэрийиэххэ. Интэринээккэ олордон, анал үөрэх бырагырааматынан үөрэтиэххэ. Оҕолор ыйга эбэтэр икки ыйга биирдэ бэйэлэрин хаһаайыстыбаларыгар быраактыка барыахтаахтар. Оҕо оскуоланы бүтэрэригэр хаһаайыстыбатыгар биисинэс-былаан оҥорон, ТХМ, улуус дьаһалтатын, дьонун-сэргэтин иннигэр дьупулуом үлэ курдук көмүскүөхтээх. Онтон чопчу өйөбүлү ТХМ ылан, эдэр эрчиминэн т/х дьарыктанан барыахтаах. Ахсыс кылаастан улууска 8-10 оҕо таҕыстаҕына, баһаам күүс үөскүөҕэ. Этэҥҥэ буоллаҕына, саха барахсан үтүөнү үтүктүмтүө!
Ити – сокуоҥҥа сатанар. Үөрэхтээһин туһунан сокуон 20-с ыстатыйатыгар улахан ыстандаартан туораабакка, “инновация, эспэримиэн үлэтэ” көҥүллэнэр. Арассыыйа т/х сайыннарыы сокуонун 7 ыст. 12 п. т/х дьарыктанарга күчүмэҕэй сирдэргэ нэһилиэнньэ дьарыктаах, дохуоттаах буоларыгар төрүт дьарыктарын тутуһан үлэни хамнаһы тэрийии ирдэнэр. Онон оҕону тыа сиригэр сыһыарарга өйдөөхтүк дьаһаныаххын эрэ наада.
ТАҤАРА АЙЫЛҔАБЫТ БУОЛАРЫН ӨЙДҮӨХХЭ!
– Билигин харчы таҥара буолла, сиэр-туом умнулунна, майгы-сигили уларыйда. Албын-көлдьүн, сымыйа олус кэҥээтэ, чиэс-суобас мэлийдэ, оонньуу-көр, охсуһуу-этиһии олус тэнийдэ. Бу сирдээҕи олох симэлийэн эрэрин көстүүтэ. Маны уларыппатахпытына, наһаа уһуохпут суоҕа. Алдьархайтан атын планеталарга куотаары тииһэ сылдьаллар. Аҕыйах киһи барыа, онно да тиийэн соччо чэчирээбэттэрэ буолуо.
Оттон сахабытын быыһыыр суолбут тылбыт, тыл туттуллар эйгэтин үөскэттэххинэ эрэ, тылгын көмүскээн хаалаҕын. Биирдии уруогунан, куруһуогунан үөрэтэр наада, ону утарбаппын эрээри, онтон улахан көдьүүс, туһа суох.
Аны туран, итэҕэли сыыһа өйдүүбүт. Билигин “Куйаар. Сир Ийэ. Аар Айылҕа. Киһи” диэн дириҥ бөлүһүөктүү айымньыны суруйа сылдьабын. Бу түөрт эйгэ алтыһыытыттан “ханна баар таҥараны этэллэрий?” диэн ыйытыы тахсар. Таҥара көмөтө боростуой үлэ дьонугар туһаайыллыан сөп этэ эрээри, уйгуну-быйаҥы оҥорор үлэ дьонун олохторун киһи үчүгэй диэбэт ээ. “Тойокко-хотукка эрэ ол көстүбэт таҥара көмөлөһөр, кинилэр эрэ туһаналлар курдук буолбатах дуо?” диэн ырытар ис хоһоонноох айымньы. Манна Канада космолога уонна астрофизига Хьюберт Ривз “человек самый безумный вид на планете, он поклоняется невидимому богу и разрушает видимую природу, не понимая, что природа, которую разрушает, является тем самым богом, которому он должен поклоняться” диэбит. Мин бу киһилиин сахалыы үүт-үкчү тэҥ өйдөөх эбиппит диэн үөрбүтүм. “Дьиҥнээх таҥара – Айылҕа, дьон сыыһа өйдүүр” диэн.
– Таҥара быыһаабат буоллаҕына, тыа сирин ким быыһыыр?
– Дэриэбинэни быыһыыр суол биир – уйгуну-быйаҥы оҥорор үлэ эрэ. Иккиһинэн, экологическай цивилизацияны тэрийии бүгүн бастакы сорук буолла. Маны бастаан кытайдар көтөхпүттэр, баартыйаларын пленумугар кытта көрбүттэр эбит. Бырамыысыланнай цивилизация “кыайан-хотон иһэр” диир дьон чугаһыахтарын да баҕарбаттар. Төрүт сирбититтэн үҥэн-сүктэн сахалыы тыыммытын хайдах хаалларабыт диэн эмиэ бырайыактаахпын. Итиннэ ТХМ кытта үлэлэһиэхпин баҕарабын.
Саҥа кинигэбэр биһиги дьиҥнээхтик илиибитигэр туппуппут айылҕабыт эрэ, айылҕабытын харыстаан, экологическай цивилизацияҕа киириэхтээхпит диэн санаа кэпсэнэр. Билиҥҥи орто саастаах, кырдьаҕас дьоҥҥо харыстатан туһа суох. Бары булчуттар, айылҕаларын маһын кэрдибит, айылҕабыт бастакы алдьаныытын саҕалаабыт – биһиги, сахалар, бэйэбит. Элбэх дьон төрөөбүт сирдэрин бырахтылар. Тойоттортон ким да төрөөбүт сирин өрө тарда тиийэ илик. Онон билигин айылҕаны быыһыахтаах, экологическай цивилизация тэрийиигэ кыттар күүс – билиҥҥи оскуола оҕолоро. Суолларын сөпкө буллардахха! Ол инниттэн нэһилиэктэринэн сири-уоту оҕолорго кылаастарынан үллэрэн быыһаттара биэриэххэ сөп этэ. Уопсайынан, мин өйүм-санаам “омугу, айылҕаны оҕо, үүнэр көлүөнэ эрэ быыһыыр кыахтаах” диир.
Владимир СТЕПАНОВ кэпсэттэ.
