Аан дойдуга буолар уустук тургутуулар кэмнэригэр судаарыстыба хайдах идеологиялаах буолуохтааҕын туһунан кэпсэтии күүһүрэн иһэр. Ельцин Горбачёву кэбиниэтиттэн үүрэн баран, “байыҥ” диэн либэрээллии эркээйи охсуоҕуттан харчы эмэгэтин ап-чарай илимигэр иҥнэн олоробут. Аныгы Арассыыйа туох идеологиялааҕын, ол төһө сөбүн, ханнык идеология ордугун эҥин туһунан РФ үтүөлээх юриһа, Арассыыйа экэниэмикэҕэ уонна быраапка академиятын академига, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ холуобунай быраапка уонна процеска бэрэпиэссэрэ Макар Макарович Яковлевтыын кэпсэтэбит.
Идеология плюрализма: бу тугуй?
– Билигин ханнык идеологиялаах олоробут диир сөп буолуой?
– Хайа да киһи судаарыстыба өйдүүр, сөбүлүүр, оҕолорун, удьуордарын кэскиллэрин үйэлэргэ мэктиэлиир үрдүк ыра санаалаах, үйэлээх сыаннастардаах буоллаҕына, ону көмүскүүргэ күүһүн-уоҕун, өйүн-санаатын уурар. Оттон «киһи сыала-соруга суох, тугу да ситиһэ сатаабат буоллаҕына, икки атахтаах харамайга кубулуйар» диэн мээнэҕэ эппэттэр. Дьонун барытын сомоҕолуур, байылыат, туруктаах, дьоллоох олоҕу мэктиэлиир ырата суох судаарыстыбаны аахсыйалаах уопсастыбаны кытта тэҥниэххэ сөп. Идеология быһаарыыта элбэх. Мин саныахпар, “судаарыстыбаны төрүттүүр норуот сыалын-соругун, дьулуһуутун ситиһэр суолун-ииһин бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэр идиэйэлэргэ, сыаннастарга уонна өйдөбүллэргэ тирэҕирэн, судаарыстыбаннай былаас көмөтүнэн булар кыахтаныахтаах” диир – бу идеология диэн тугун быһаарарга ордук чугас.
Аан дойдуга либэрээллии, консервативнай, социал-дэмэкирээттии, хомуньуустуу, националистыы, национальнай, фашистыы уо.д.а. курдук араас идеология элбэх. Сэбиэскэй идеология “хомуньуус баартыйа ыйар уонна салайар оруоллаах” диэн ыйыллан, ССРС Төрүт сокуонун 6-с ыстатыйатыгар киирбитэ. Хомуньуустуу идеология Төрүт сокуоҥҥа киирэн, “судаарыстыба биир эрэ баартыйа хайдах тыынарынан олоруохтаах диэн этии төһө сөбүй?” диэн боппуруос турбат.
1990 с. ССРС Үрдүкү Сэбиэтин сийиэһигэр норуодунай дьокутааттар ити ыстатыйаны ССРС Төрүт сокуонуттан бырахтарбыттара. Мин ССРС Үрдүкү Сэбиэтин чилиэнэ уонна норуодунай дьокутаат быһыытынан, ити ыстатыйаны сотторорго куоластаабытым. Бу ыстатыйа наадалаах кэмигэр соругун толорбута, сайдыы саҥа таһымыгар тахсыыга харгыс буолбута көстөрө.
Оттон аныгы Арассыыйаҕа судаарыстыба дьонун түмэр, сомоҕолуур уопсай идеологията суох олорон кэллибит. Ол оннугар идеологиялар плюрализмнарын усулуобуйатыгар олоробут диэххэ сөп. Горбачёв саҕанааҕы хомуньуус баартыйаны ыспыт “плюрализма” ханна да барбакка сылдьар. Ельцин “саҥа реформатордара” 1993 с. Арассыыйа саҥа Төрүт сокуонун бырайыагын бэлэмнииргэ уонна ылыныыга арҕаа дойдулартан ыҥырбыт сүбэһиттэрэ үлэлээбиттэрэ. Ол түмүгэр анархизмҥа уонна арҕааҥҥы либеральнай сайдыыны батыһыыга оҕуннубут.
Бэлиитикэ флюгера
– Ельцин уурайбытын кэннэ, сэбиэскэй былаас баайын үллэстиигэ, ыһыыга-тоҕууга күннүү сылдьыбыт неолиберальнай уонна радикал-либеральнай күүстэр былаастан туоратыллыбыттара. Ол да буоллар былааска, уопсастыбаҕа анархизм, либерализм “былааһы билинимэ, бэйэҥ эрэ байарга дьулус” диэн өйдөбүлэ дириҥник иҥэн хаалла. Ол иһин билигин Эмиэрикэ политтехнологияларын көмөтүнэн былааска төннө сатаан, биһиэхэ идийээл быһыытынан маҥалайын толорортон атыны билбэт сиэмэх уопсастыбаны тутуоҕуҥ диэн, салгыы сыҥалыы сатыыллара күүһүрдэ. Оттон 2000 сылларга былааска кэлбит патриот санаалаах эрээри, судаарыстыбаны күүһүрдүөххэ диэн санааны тутуһар сымнаҕас либэрээллэр байылыат олохтоох судаарыстыбаны тутар санаалаахтар. Ити тугу көрдөрөрүй? 1993 с. РФ Төрүт сокуонун төрдүгэр либэрээллии сыаннастар идеологиялара киирбитин тохтотуллуохтаах. Ол иннинэ ханнык баҕарар былааска кэлбит күүс судаарыстыбаны бэйэтин быраабынан, хайдах өйдүүрүнэн тутар кыахтаммытын көрдөрөр. Флюгер курдук ханнык күүс былааһы ылбытынан уларыйа турар идеологиялар солбуллан иһиилэрэ судаарыстыбаны үтүөҕэ тиэрдэрин киһи саарбахтыыр.
Үрдүк төрүт идийээллэргэ төннүү
– Судаарыстыбаннай идиэйэ уонна ол туһунан үөрэх аармыйа, полиция, суут былааһа, сокуон курдук судаарыстыба салайар систиэмэтин сүрүн мэхэньиисимэ, тулхадыйбат тутаах чааһа. Ити өйдөбүл билиҥҥи Төрүт сокуоҥҥа киһи наадыйарын барытын толоруу курдук киирэ сылдьар, сокуон көмүскүүр. Ол эрээри Арассыыйа судаарыстыбаннаһа ити либэрээллии ыраҕа олоҕуран, өр сылдьар кыаҕа суох. Тоҕо диэтэххэ, майгы-сигили ис хоһооно суох. Оттон майгы-сигили өттүнэн мөлтөөбүт судаарыстыба өй-санаа ыһыллыытын, онтон салгыы ис-тас турук алдьаныытын кыайан тохтотор кыаҕа суоҕун урукку устуоруйабыт көрдөрөр.
Арассыыйа норуотугар майгы-сигили идиэйэтэ ордук чугас. Арассыыйа өр үйэлэргэ киһи үрдүк өйдөбүллэригэр, сыаннастарыгар салаллан олорбута, бу сыаннастары уопсастыба өйдүүрэ, онон судаарыстыба тирэҕэ этилэр. Судаарыстыба уонна уопсастыба син биир киһи курдук, үрдүк идийээллэрдээх идеологияҕа наадыйаллар. Идеологията суох майгы-сигили туспа баар буолуон табыллыбат.
Либерализм – сиэмэх кыыл
– Судаарыстыбаннай идеологиянан хайа эрэ дойдуга баар сүрүн сыаннастар уонна нуормалар үрдүкү былааһы тэрийии сүнньэ буолуохтаахтара өйдөнөр. Судаарыстыба уонна уопсастыба олоҕун биир сомоҕо мадьыалын тэрийиигэ судаарыстыбаннай идеология гражданнар өйүүр, дьулуһар уопсастыбаннай идийээллэригэр тирэҕириэхтээх.
Киһи уонна уопсастыба материальнай баайы сирдээҕи олох саамай сүрүн сыаннаһын курдук өйдүүллэрэ сыыһа. Ити суол киһи аймаҕы кэхтиигэ, эстиигэ тиэрдэр кыахтаах. Аныгы киһи ити халбархай суолу тутуһарын тохтоппотоҕуна, аан дойду сотору экологическай, техногеннай уо.д.а. алдьархайдарга тиийиэн сөп. Материальнай уонна сирдээҕи баайы олохторун сүрүн сыала оҥостубут норуоттар, холобур, Арҕаа Европа дойдулара далбар олоҕу эккирэтэн, сиэрэ суох сиэмэх цивилизацияҕа кубулуйдулар.
Арассыыйа Төрүт сокуона төһө да идеологическай плюрализм бириинсибин көмүскэстэр, болҕойон көрдөххө, дойду Төрүт сокуона уо.д.а. нормативнай аактара либэрээллии эрэ сыаннастарга тирэҕирэллэр. Либеральнай идеология байа сатыыртан атын ханнык да төрүт, майгы-сигили, сиэр сыаннастарын билиммэт. Киһини бэйэтин уонна кини тус интэриэстэрин эрэ сүрүн сыаннаһынан билинэн сиэмэх оҥорор.
Либэрээллэр парламентаризм бириинсибэ идеологиялар плюрализмнарыгар тирэҕирэр диэн дьүһүн кубулунар албастаахтар. Манна тирэҕирэн, либэрээллии-дэмэкирээттии эрэсиим акылаатын оҥороллор. Дьиҥин көрдөххө, парламентаризм усулуобуйатыгар хайдах да идеологиялар плюрализмнара үөскүүр кыаҕа суох. Холобур, Госдума баһылыыр улахан чааһа дойду бэлиитикэтин быһаарар улахан идеологическай күүс дуо?
Хомойуох иһин, Арассыыйа өссө XIX үйэттэн бэйэтин төрүт сыаннастарын умнарга барбыта. Итини нуучча арҕаалар диэки санаалаах либэрээл-дэмэкирээттэрэ саҕалаабыттара. Тот уонна байылыат олохтоох уопсастыбаны тутар кыаллыбатаҕа. Ол кэннэ үөскээбит хомуньуустуу идиэйэ оннугар ааспыт үйэ 90-с сылларыгар сыаннастар суох буолбут вакуумнарын дойду Төрүт сокуона көмүскээбит либэрээллии сыаннастарынан толорбуттара.
Кэлин сылларга ыытыллыбыт либэрээллии реформалар табыллыбатахтара. Сэбиэскэй былаастан куоппут нуучча урукку эмиграннара “хомуньуустуу ииригирии” кэннэ Арассыыйа духуобунай барҕарыыта кэлиэҕэ диэбит ыралара туолбата.
Быраап, сокуон эйгэтигэр либеральнай идеологизация олус дириҥник киирдэ. “Киһи бырааба” диэн өйдөбүл Арассыыйа юриспруденциятыгар үйэлэргэ үгэс буолан кэлбит “эбээһинэс” диэн өйдөбүл үрдүгэр таҕыста.
Дойду быраапка бэлиитикэтин сүрүн хайысхаларын болҕойон көрдөххө, сокуоннарбыт, чахчы, либеральнай сыаннастарга тирэҕирэллэр. Оттон судаарыстыба дьиҥнээх идиэйэтэ эбэтэр идеологията сүрүн тирэх сыаннастар тустарынан үөрэх буолуохтаах.
Духуобунай сыаннастары төннөрүү
– Оччотугар саҥа идеология төрдө туох буолуохтааҕый?
– Үйэлэри туораппыт төрүт духуобунай сыаннастар билиҥҥи Арассыыйа уопсастыбатыгар умнуллан эрэллэринэн, дойдуга сүрүн сыаннастары сөргүтүү туһунан боппуруос олус улахан суолталаах.
Аан дойдуга биллэр нуучча улуу өйдөөхтөрө А.И. Кошелев, Ф.М. Достоевскай, И.А. Ильин, А.С. Хомяков, И.В. Киреевскэй, А.Ф. Лосев уо.д.а. аан дойдуга духуобунай сыаннастары бэлиитикэҕэ, култуураҕа, судаарыстыба олоҕор өрө тутан көрдөрөр, холобур буолар аналлаах диэн, Арассыыйа ураты мииссийэлээҕин бэлиэтээбиттэрэ. Олох сүрүн ис хоһоонун бастакы уочарат духуобунай-нравственнай сыаннастар быһаараллар. Бу сыаннастар киһи олоҕун төрдүгэр сыталлар. Киһи барыта дьонугар-сэргэтигэр, Ийэ дойдутугар тапталы, кырдьыгы туруулаһыыны, үтүө санааны, холку майгыны олоҕун устата илдьэ сылдьыахтаах уонна төрөөбүт дойдутугар иэһин үтүө суобастаах толоруохтаах.
Духуобунай сыаннастарга тирэҕирбит уопсастыба сиэмэх цивилизацияттан сүрүн уратыта киһи, дьон туһугар сулууспалыыр дьиҥнээх духуобунай эбэтэр үтүө санаа үрдүк сыаннаһын өрө тутуу буолар. Арассыыйа былыргыттан маннык цивилизация этэ, маҥнайгы миэстэҕэ өрүү аһыныгас санаа, кыһалҕалаахха көмөлөһүү, үтүөнү оҥоруу, майгы-сигили өттүнэн ыраас уонна кэрэ буоларга дьулуһуу тураллара.
Идеологияны олохтуурга сүрүн тирэх сыаннаһынан норуот сокуону истэр уонна ылынар историческай уопута учуоттаныахтаах. Арассыыйа дьоно – кэлин үс сүүс сыл устата тохтоло суох барбыт араас модернизацияны, реформаны туораан кэлбит саамай тулуурдаах норуот.
Онон хайаан да Арассыыйа 1993 с. Төрүт сокуонун саҥалыы көрөн, онно баар сыаннастар төрдүлэрин ырытан, үгэс буолан кэлбит духуобунай-нравственнай сыаннастары төннөрөр кэпсэтии ыытыллыахтаах. Судаарыстыба аахсыйалаах уопсастыба курдук буолуо суохтаах.
Реалист буолуохха уонна билиниэххэ наада: тирэх сыаннастары юридическай өттүн бөҕөргөппөккө дьүүллэһии ситэтэ суох мөккүөргэ кубулуйуо, судаарыстыбаны тутуу акылаатыгар ууруллуохтара суоҕа.
Ол иһин ити тирэх, төрүт сыаннастар судаарыстыба Төрүт сокуонугар төннүөхтээхтэр. Арассыыйаҕа идеологиялар плюрализмнара баһылаабыта тохтуохтаах. Итиниэхэ судаарыстыба былааһа духуобунай-нравственнай идийээллэри, тирэх сыаннастары өйүүр чуолкай, кытаанах позициятын көрдөрүөхтээх. Төрүт сокуоҥҥа мэктиэлэниэхтээх духуобунай-нравственнай сыаннастары национальнай идиэйэнэн, судаарыстыба идийээлинэн, сүрүн судаарыстыбаннай бириинсибинэн да ааттыахха сөп.
Духуобунастаах киһи култууралаах
– Бастакы Бэрэсидьиэммит М.Е. Николаев балай эмэ өр толкуйдаан, Култуурабыт министиэристибэтин Култуура уонна духуобунас министиэристибэтэ диэн сыһыары тутан ааттаан турар. Бүтүн Арассыыйа үрдүнэн итинник ааттаах соҕотох министиэристибэ. Ол аата, кини духуобунастаах эрэ киһи култууралаах буолар диэбит. Духуобунас диэн тылы сахалыы төрүт ис кут, киһи үтүө санаалаах ис туруга, нууччалыы нравственнай, моральнай сыаннастары өрө тутуу диэн этиэххэ сөп. Сахалар сырдык, ыраас ис дууһалаах киһини «киһи киһитэ» диэн ааттыыллар.
Ил Дархан Айсен Николаев Ил Түмэҥҥэ туһаайан этиитигэр бу сылы Култуура сылынан биллэрдэ. Култуура уонна духуобунас – арахсыспат өйдөбүллэр. Владимир Путин бу сылы Арассыыйа норуоттарын сомоҕолоһууларын сылынан биллэрдэ. Сомоҕолоһуу духуобунас биир кыната буолар. АБДь-га биһиги уолаттарбыт омугуттан тутулуга суох Ийэ дойдуну көмүскүүр үрдүк духуобунай идиэйэлээх сэриилэһэ сылдьаллар. Духуобунаһа суох киһи хайдах да Ийэ дойдутугар бэриниилээх буолбат. Эн үс да үрдүк үөрэхтэн, духуобунаһыҥ, култуураҥ тиийбэт буоллаҕына – патриот буолбаккын.
Оһуокай, олоҥхо, ырыа, үҥкүү, үгэс – барыта духуобунас, ис кут салаата, кынаттара буолаллар. Ол иһин Ил Дархан Айсен Николаев, духуобунаһы уонна култуураны сыһыары тутан, бу сылы биллэрдэ дии саныыбын.
Онон, киэҥ далааһыннаах үлэ бараары турар.
– Макар Макарович, интэриэһинэй кэпсэтии иһин махтал! Кырдьык, идеологиялар плюрализмнарын оннугар тулхадыйбат духуобунай сыаннастар судаарыстыба дьиҥнээх күүһэ буолаллара саарбаҕа суоҕа чахчы.
Владимир СТЕПАНОВ.
