2024 сыллаахха ыччат миниистирэ Пётр ШАМАЕВ Анал байыаннай дьайыыга атаҕар улаханнык бааһырбытын туһунан иһитиннэрии өрөспүүбүлүкэни тилийэ көппүтэ. Өр кэмнээх эмтэнии кэннэ кини бу сайын дойдутугар этэҥҥэ эргиллэн, билигин үлэлии сылдьар. Дьиҥэ, дуоһунаска олорор киһи, ханна да барбакка-кэлбэккэ, үлэлии-хамсыы сылдьыан сөп этэ. “Дойдубутугар бу үлүгэрдээх сэрии бара турдаҕына, хайдах сылаас кириэһилэҕэ олоруомуй, – диэн тиийэн сулууспалаабыта. Бу дьиҥ эр санаалаах саха боотурун дьайыыта!
Кинини кытта аһаҕас кэпсэтиибитин сэҥээрэн ааҕыҥ.
Эһэбиниин оҕуска мэҥэстэн
– Пётр, бар дьоммут эйигин ыччат миниистиринэн үлэлииргин билэллэр. Дьиҥ бэйэҕин, хайа улуустан төрүттээххин, кимнээх оҕолоро буоларгын билбэттэр. Онон “Кыым” хаһыат ааҕааччыларыгар бэйэҕин билиһиннэриэҥ буолаарай.
– Бүлүү улууһун Тааһаҕар нэһилиэгиттэн төрүттээхпин. Төрөппүттэрим сопхуоска тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар үлэлээбиттэрэ. Ийэм Оксана Петровна – ыанньыксыт, аҕам Гаврил Дмитриевич Петров бостуук, оробуочай этэ. Сопхуос ыһыллыбытын кэннэ, кэтэх хаһаайыстыба тэринэн сүөһүлэрин көрбүттэрэ. Хойукка диэри сүөһү, сибиинньэ, көтөр иитэр этибит. Бастакы оҕобун, икки балыстаахпын. Дьонум дойдуларыгар олороллор.
– Ыал улахан оҕото буолан, дьонуҥ үлэлэригэр сылдьар кэмнэригэр, дьиэ ис-тас үлэтэ бүтүннүү эйиэхэ сүктэриллэрэ буолуо?
– Оннук буоллаҕа, сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри хотон иһигэр-таһыгар, дьиэ таһынааҕы үлэҕэ, сайын окко, саас маска, күһүн мууска, кыһын булка аҕабын кытта тэҥҥэ сылдьар этим. Оччолорго үгүс ыалга тиэхиньикэ эҥин диэн суоҕа, илиибитинэн оттуурбут. Хоно сытан сарсыардаттан күн киириэр диэри оттуур этибит. Ардахтаах дьылларга улахан массыыналар тоҕута сүүрдэн кэбиспит буоланнар, бэл, матасыыкыл да тиийбэт этэ. Чугас сирбит суох этэ, онон ыраах сытар алаастарга сатыы тиийэн хоно сытан оттуурбут. Кэнники иккис кууруска үөрэнэ сырыттахпына, бааһынай хаһаайыстыба тэринэн, лизининэн тыраахтар ылыммыппыт.
– Кыраҕар хайдах оҕо этигиний?
– Дьэ, орой мэник оҕо этим. Билигин биир сиргэ таба олорбот оҕону “гиперактивнай” дииллэр дии. Дьиэбин бүтүннүү үрдүнэн-аннынан тилийэ сүүрэн кэбиһэрим. “Эмиэ мэниктээн эрэр!..” диэн дьиэбэр мэлдьи буойан тахсар этилэрэ. Биир үксүн эһэбин кытары сылдьар этим. Кини мэник, саҥалаах оҕолору кытта бодьуустаһарын сөбүлүүрэ. Бүөтүр Самаайап диэн кини аатын илдьэ сылдьабын. Үйэтин тухары оҕуһу сиэппит киһи, сопхуос саҕана от-мас тиэйиитэ буоллун – барытыгар оҕуһунан таһара. Кыра сылдьан кинилиин оҕуһунан элбэхтик от таһыспытым. Оҕус үрдүгэр олордоро, дьэ уонна кэпсээммитин тардан кэбиһэрбит. Төбөм иһэ бап-баллыгырас буолааччы. Өйбөр көтөн түспүт күн талбыт ыйытыыбар барытыгар төһө билэринэн хоруйдуура, быһааран биэрэрэ. Биир үксүн былыргы үйэтээҕи хаан-уруу аймахтарбытын, төрдүбүтүн кэпсиир этэ. Алаастарынан ааһан иһэн, былыр ханнык баайдар, дьадаҥылар олорбуттарын, олор сыдьааннара кимнээхтэрин, ханна тиийбиттэрин барытын билэр этэ. Оччолорго оҕо да буолларбын, билигин ол сирдэринэн сырыттахпына, эһэм кэпсээнин санаан кэлэбин. Уопсайынан, эһэм иитиитэ, сабыдыала миэхэ дьайбыт. Бэл, олох кырабар үс саастаахпар эбитэ дуу, миигин үрүсээгэр уган баран, сүкпүтүнэн ыаллыы дэриэбинэбитигэр, Хампаҕа, тиийэн аймахтарбытын билиһиннэрэр этэ. Үрүсээктэн төбөм эрэ быган олорорун өйдүүбүн.
– Үс саастаах оҕону үрүсээккэ сүгэн баран, сатыы атын дэриэбинэҕэ барар кыахтаах оҕонньор эбит...
– Оҕо сылдьан уҥуохпунан кыра этим. Тохсус кылааска үөрэнэ сылдьан байаҥкамаакка мед-хамыыһыйа барбыппыт. Онно миигин ыйаан көрөн баран: “32 киилэ; 152 см”, – диэбиттэрин өйдөөн хаалбыппын. “Миигин карлик диэтилэр”, – диэн ийэбэр эппитим. Онуоха ийэм: “150 см ааспыт киһи карлик буолбат, онон син биир аармыйаҕа ылаллар”, – диэн уоскуппута. Билигин алын сүһүөх оҕолоро итиччэ киилэлээхтэр. Кэнники эмискэ улааппытым.
Күрэстэһиннэрэр ньыма баара
– Обургу сааскар саастыылаахтаргар төһө лиидэр этигиний?
– Бастакы учууталбыт Николай Михайлович олус бэрт ньымалааҕа. Бэйэ-бэйэбитин кытта күрэхтэһиннэрэр үгэстээҕэ. Ким үчүгэй бэрээдэктээх, дьиэтээҕи үлэтин оҥорбут, үчүгэй сыананы ылбыт, үтүө дьыаланы оҥорбут оҕо мэтээл курдугу ылар этибит. Кылаас оҕолорун барыларын дуобаттатар этэ. Оҕолорбун барыларын кыайбытым кэннэ, бэһис кылаас оҕолорун кытары киирсиһиннэрэрэ. Ону кыайдахпына, эмиэ “мэтээл” биэрэр этэ. Элбэх мэтээллэнээри бастыы сатыыр этим. Уҥуохпунан кыра буоламмын, күүс өттүнэн буолбакка, атынынан чорбойо сатыырым. Сүүрүүгэ уонна маһынан кыһарга барбытым. Киэһэ аайы баскетбол, путбуол, волейбол оонньуур этибит. Ол саҕана интэриниэт, төлөпүөн диэн суох буоллаҕа. Кыһын дэриэбинэ соҕотох аралдьыйыы – успуорт саалата. Сайын бары окко сылдьарбыт. Күнү быһа үлэлиир буоламмын, сылайан, уон чааска утуйан хаалар этим. Онон түүннэри онно-манна барбаппын. Оччолорго “Үрүҥ Уолан” диэн биридимиэт баар этэ, онно саха уола тугу сатыахтааҕар, куйуурга, муҥхаҕа барытыгар үөрэтэллэрэ. Бултуу барарбытын кэтэһэн тахсар этим. Уолаттардыын хапкаан иитэр этибит, син куобах, кырынаас, солоҥдо иҥнэрэ. Улааттахпыт аайы ыырбыт кэҥээн иһэрэ. Аҕам алта сааспыттан булка-куска батыһыннара сылдьыбыт буолан, олус үлүһүйэр этим. Барыларыттан элбэҕи бултуу сатыырым. Улааппытым кэннэ, аҕам үс эрэ ботуруону биэрэн ыытааччы. Инньэ гынан ол үс ботуруоммун өйдөөн-төйдөөн ытарым. Кыра буоламмын, саам соһулла сылдьар этэ. Ол иһин, элбэх буоллахпытына, мэлдьи дьон кэнниттэн сылдьарым эбэтэр соҕотоҕун. Билигин даҕаны саамай сөбүлүүр дьарыгым – булт. Саамай кэтэһэр булдум – сааскы кус. Үлэлии сылдьан, саатар, икки-үс күҥҥэ быыс булан куска таҕыстахха – дьол. Урут мэлдьи хоно сытан бултуур этибит.
– Оскуола кэннэ туох идэни талбыккыный?
– Булка иниспиэктэрдэр кэлэн бэрэбиэркэлииллэрин сэҥээрэ көрөрүм эбитэ дуу, тоҕо эрэ экология иниспиэктэрэ буолуохпун баҕарар этим. Көрдөхпүнэ, мэлдьи айылҕаҕа сылдьаллар. Үлүгэрдээх докумуону толороллоро буолуо диэн билбэт буоллаҕым. Ол баҕалаах идэбэр үөрэммитим. 2009 сыллаахха СГУ-га БГФ-га “Эколог природопользователь” диэн идэни бүтэрбитим. Оччолорго иниспиэктэр миэстэтэ аҕыйах этэ, судаарыстыбаннай сулууспа буолан, куонкурус бөҕөнөн киирэллэрэ. Дэриэбинэбэр тиийэн, оскуолаҕа соцпедагогунан, информатика учууталынан үлэлээбитим. Дойдубар үс ый үлэлээбитим кэннэ, хантан истибиттэрэ эбитэ буолла, Бүлүүгэ бэйэтигэр “Восточный экспресс-бааҥҥа” ыҥыран ылбыттара. Оччолорго таптыыр кыыһым тас дойдуга үөрэнэ сылдьара, кини үөрэҕин бүтэрдэҕинэ, Дьокуускайга үлэлии кэлиэхтээҕэ. Ол иһин 2012 сыллаахха Дьокуускайга кэлбитим. Бастаан үлэ булбакка, куруусчутунан сылдьыбытым. Ол кэннэ доҕорбун кытары университекка киирэн “клининг хампаанньатын” тэрийиэххэ диэн кэпсэппиппит. Оннук кэпсэтэ сылдьан, университетка “педагог-организатор” диэн үлэҕэ киирэн хаалбытым. Эдэр киһи дьиэбэр туохха ыксыахпыный, киэһэ 22–23 чааска диэри үлэлиир этим. Үс ый бэйэбин көрдөрбүтүм кэннэ, Евгения Исаевналаах таба көрөн, Студгородокка дириэктэри солбуйааччынан анаабыттара. Икки сыл “Студгородокка” дириэктэри иитии боппуруоһугар солбуйааччынан үлэлээбитим. Дириэктэрим барбытын кэннэ, биэс сыл дириэктэрдээбитим.
Сырдатар, өйдөтөр үлэни күүскэ ыытарбыт
– Устудьуоннуур сылларгар эн эмиэ, бука, актыбыыс бэрдэ буолуоҥ?
– Устудьуоннуур сылларбар, чахчы, көхтөөх этим. Туох да тэрээһинтэн туора турбат, барытыгар үөрүүнэн кыттан иһэр ыччат этибит. Биһиги бүтэрэрбит саҕана саҥардыы үөрэнэ киирбит устудьуоннар мин үлэлии кэлэрбэр үһүс-төрдүс куурус буолбуттар этэ. Онон кинилэри кытта үлэлээн барбытым. Эдэр дьону кытта үлэлиир быдан чэпчэки: судургулар уонна аһаҕастар. Сөбүлүүллэрин-сөбүлээбэттэрин сирэйгэр малтаччы этэллэр. Биллэн турар, харахтара уоттаах, көхтөөх оҕолор өрүү инники сылдьаллара.
– Устудьуоннарга арыгы иһэр, түүҥҥү кулууптан тахсыбат, аптамаакка оонньуур ыччаттар бааллар буоллаҕа? Онно туох үлэни ыытааччыгытый?
– Аптамааттар мин устудьуоннуурум саҕана бааллара. Үлэлии кэлэрбэр аптамааттары, хата, хайыы сах, сабыталаабыттар этэ. Арыгы иһии син биир баара. Күүскэ ылсан үлэлээбиппит. Анал туочукалар бааллар этэ, үөрэнэллэрин быыһыгар онно саһан олорон сүлүһүннээҕи табахтыылларын, пиибэ, арыгы иһэллэрин булан уодьуганнааччыбыт. Хара дьайы утары охсуһууга анал этэрээттэри тэрийбиппит, дьуһуурустуба олохтообуппут. Уопсастыбаннай миэстэҕэ табахтыыр бобулларын туһунан сокуон киирбитэ, табахтыыр ыччаттарга эмиэ өйдөтөр, сырдатар үлэни ыытарбыт. Син кыайбыппыт диэххэ сөп, тиһэҕэр аһаҕастык табахтыы сылдьар ыччат көстүбэт буолбута. Билиҥҥи оҕолор кэм чөл олоҕу тутуһаллар, арыгы, пиибэ испэттэр, успуордунан дьарыктаналлар, бэйэлэрин көрүнэллэр.
Тыа сирин ыччаттарын хамсатыахха
– Билигин ыччат миниистирэ буолан олорон, устудьуон түөлбэтин эрэ хаппакка, бүтүн өрөспүүбүлүкэ ыччатын хамсатар буоллаҕыҥ?
– Оннук. Биһиги, биир үксүн көхтөөх уонна куһаҕан өттүнэн хардыылаан эрэр, буруйу оҥоруон сөптөөх кутталлаах ыччаттары кытары күүстээх үлэни ыыта сатыыбыт. Оттон кинилэр ортолоругар сылдьар көннөрү ыччат болҕомтоҕо ылыллыбакка хаалар. Өрөспүүбүлүкэбит ыччатын улахан аҥаара “сиэрэй маасса” диэххэ сөп. Ыччакка чинчийии оҥорбуппут. Бастакы көрүүлэригэр, биллэн турар, элбэх хамнас, дьиэ-уот, массыына наада дии саныыллар. Оннук буолбатах. Эдэр киһи сүрүн кыһалҕата – бэйэ миэстэтин булуу, сөптөөх үөрэххэ, үлэҕэ киирии. Ол кэннэ олорор сирэ, сынньанар-аралдьыйар миэстэтэ, дьэ, ол кэнниттэн хамнас. Манна сиэттэрэн үлэбитин оҥоро сатыыбыт. Итиннэ ыччат дьон, актыбыыстар бары киирэллэр. Ол иһин барыларын сомоҕолоору бырагыраамаҕа киллэрэн ыччаты түмэ сатыыбыт. Көрсөллөрүн, билсэллэрин, көмөлөһөллөрүн, уопут атастаһалларын курдук. Чинчийии түмүгүнэн билиҥҥи ыччаттар үксүлэрэ – “индивидуалистар”, бэйэлэрин эрэ иннин көрөллөр. Ол эрээри, “Один в поле не воин” диэбиккэ дылы, хамаандата суох соҕотох киһи тахсара ыарахан. Холобур, биһиэхэ үлэҕэ кэлбит оҕолор бастаан көрүүгэ кыһыл дьупулуомнаах, толкуйдаах курдуктар да... Бырайыак оҥорууга дьону кытта сатаан үлэлээбэккэ, быраҕан кэбиһэллэр. Ноҕуруусканы көрүстүлэр да – кыайтарбытынан бараллар, кыайбатылар да атыҥҥа көһө сатыыллар. Ити барыта дьону кытта сатаан кэпсэппэттэн тахсар. Кинилэргэ быһаарыллыбат кыһалҕа курдук буолан хаалар быһыылаах. Ньоҕойдоһон туран иннин ыла сатыыр дьүккүөр суох. Инньэ гынан тэрээһиннэрбитин барытын ыччат хамааданан үлэлииргэ үөрэниэхтээх диэн көрүүттэн оҥоро сатыыбыт. Холобур, “Муус устар” тэрээһиҥҥэ араас хайысхаҕа бастыҥ ыччаты була сатыыбыт. Аны туран, улууска олорор ыччат маннык тэрээһиннэртэн туора туран хаалыа суохтаах. Кыра дэриэбинэҕэ да олорон бэйэ суолун солонуохха, үөһэ тахсыахха сөп.
– Холобур, баҕалаах ыччаттар куоракка ханна тиийиэхтэрин, мустуохтарын сөбүй?
– Урут атын министиэристибэлэртэн миэстэ көрдүүр эбит буоллахпытына, билигин Дьокуускай 202-с түөлбэтигэр турар “Патриот” диэн ааттаах анал мустар миэстэлэннибит. Онно туох баар тэрээһини ыытыахпытын сөп. Онно видеоны устар, таҥар тэрил, көмпүүтэр арааһа, бэл, тренажёрдар кытары бааллар. Блогердар усталларыгар аналлаах хостор, кэнсиэр да көрдөрөр саала баар. Бэйэлэрэ хамаанданан мустан, төһө баҕарар үлэлиэхтэрин сөп. Билигин улуустарга барыларыгар күүстээх үлэни ыытыахпыт. Ыстатыыстыка көрдөрөрүнэн, Саха сиригэр биир мөлүйүөн киһи олорор. Онтон 315 тыһыынчата – эдэр ыччат. 90 тыһыынчата тыа сиригэр олорор. 14–18 саастаахтары уонна устудьуоннары ыллахха, 49 тыһыынча киһи – үлэлиир эдэр дьон. Бу дьон бары тугу эрэ ситиһээри, сайдаары, бэйэлэрин суолларын солоноору куоракка киирэ сатыыллар. Ол иһин усулуобуйаны тыа сиригэр бэйэлэригэр тиийэн оҥоруохха наада. Куоракка сөптөөх услуобуйа баар. Улуус баһылыктара, дьаһалтата эмиэ өйдүөхтэрин, өйүөхтэрин наада. Күннээҕи кыһалҕанан эрэ олорбокко: хомунаалынай хаһаайыстыба хаһан баҕарар быһаарыллыа. Инникини ыйдаҥардан көрүөххэ, ыччаттарбыт тустарыгар суолу тэлиэххэ, сөптөөх услуобуйаны оҥоруохха наада.
– Эдэр киһи аралдьыйарын, сынньанарын сөбүлүүр. Тыа сиригэр ыччат сынньанарыгар сөптөөх усулуобуйа суоҕа кистэл буолбатах.
– Биири өйдүөхпүтүн наада: кыһалҕабытын бэйэбит быһаарбатахпытына, атын дьон оҥорон биэрбэттэр. Ким эрэ кинилэргэ дьиэ тутан биэрбэтэ чуолкай. Ханнык баҕарар дэриэбинэҕэ ыччат мустар дьиэтин-уотун төһө баҕарар тутуохтарын сөп буоллаҕа. Бастаан утаа хос да буоллун. Интэриниэт, сибээс улуустарга баар, үчүгэйдик үлэлиир. Онно төһө баҕарар мустан, чэй иһэ-иһэ сирэй көрсөн кэпсэтиэхтэрин, туох эрэ хамсааһын таһаарыахтарын, федеральнай таһымҥа араас граҥҥа, бырайыакка даҕаны киирсиэхтэрин сөп. Тыа да сиригэр хамсаныахха, тыас таһаарыахха, баары биллэриэххэ наада. Ол иһин хас биирдии улууска, дэриэбинэҕэ өйдөтөр үлэ барыахтаах. Бырайыак оҥорон “Россия для молодых” диэн федеральнай куонкуруска киирсэ сылдьабыт. Табылыннаҕына, Горнай Бэрдьигэстээҕэр судургутук тутуллар матырыйаалынан ыччаты түмэр, мунньар киини тутуохтаахпыт. Онно кафеҕа чэйдии-чэйдии, киинэ көрүөхтэрин, тугу баҕарар дьарыгырар, АйТи диэтэххэ айти. Атын оҕолор, ыччат мустан санаа атастаһар, остуол оонньуутун ыытар, көмпүүтэргэ оонньуур, тугу эрэ дьарыктанар сирдэрэ наада. Эдэр киһи куоракка кэлэ-бара сатаабакка, улууска олорон сайдар, киэҥ эйгэҕэ тахсар, суолун оҥостор усулуобуйатын оҥоруохпут. Ыччат – биһиги инникибит. Ону умнумуохха, кинилэри өйдүөххэ, өйүөххэ наада. Төбөлөөх киһи тыа да сиригэр олорон бэйэтин суолун солонор, сыалын ситиһэр кыахтаах.
Оҕолорбутугар төрүт үгэспитин, тылбытын иҥэриэхтээхпит
– Оҕо да, эдэр киһи да төрүт үгэһин, култууратын, тылын сүтэрдэҕинэ, киһилии киһи буолбат. Устунан омук быһыытынан симэлийиэхпитин сөп. Холобур, биһиги тыа сиригэр көҥүл көччүйэн, бултаан-алтаан, таһырдьа оонньоон-көрүлээн дьоллоох оҕо сааһы олорон баран биирдэ, куоракка кэлэн үөрэнэбит, устунан үлэлии хаалабыт, ыал буолабыт. Оттон куоракка улааппыт оҕолорбут түөрт истиэнэҕэ хаайтараллар, ханна да барар-кэлэр сирдэрэ суох, төлөпүөн, көмпүүтэр абааһыта буолаллар. Кинилэр син биир туохтара эрэ тиийбэт, атын сүүрээни көрдүүллэр. Арыгыга, норкуотукка, табахха, күүлэйгэ охтуохтарын сөп. Ол иһин оҕолорбутун, ыччаттары хайаан даҕаны тыаҕа таһааран аймахтарын кытта билиһиннэриэххэ, кыаллар буоллаҕына, сайылатыахха, окко-маска, сир аһыгар үлэлэтиэххэ, айылҕаҕа сырытыннарыахха наада. Оҕолорбут иитиитин, сыччах төлөпүөҥҥэ сэлээннээн кэбиспэккэ, бэйэбитин кытта илдьэ сылдьан төрүт үгэспитигэр, булка-аска сыһыарыахтаахпыт.
– Дьэ, чахчы, оҕолорбутун төлөпүөҥҥэ сэлээннээн баран, төрөөбүт тылларынан саҥарбат буоллулар диэн айманабыт.
– “Урут биһиги нууччалыы сатаан саҥарбат этибит, ол иһин оҕолорбут эрэйи көрбөтүннэр диэн, нууччалыы саҥардабыт”, – диир төрөппүт элбэх. Оҕо син биир дьиэтиттэн тахсан бардаҕына нууччалыы саҥарар. Үс-түөрт сааһыттан атын тылы араарар буоллаҕына, төһө баҕарар омук тылын үөрэтиэххэ сөп. Оннук оҕо икки мэйиитэ иккиэннэрэ сайдан быдан түргэнник, сымсатык толкуйдуур буолар, кимниин баҕарар күөн күрэстэһэр кыахтанар. Аангылыйа да, кытай да тыла быдан сууххайдык киириэҕэ. Эдэр төрөппүттэр, мин саастыым дьон, ону өйдүөхтэрин наада. Чахчы, оҕолоругар үчүгэйи баҕарар буоллахтарына, төрөөбүт тылларынан кэпсэтиэхтэрин, саҥардыахтарын, төлөпүөҥҥэ олороллорун кыччатыахтаахтар.
– Пётр, бэйэҥ дьиэ кэргэҥҥин кэпсии түһэриҥ буоллар.
– Кэргэним Женя – Ньурба Убайааныттан төрүттээх, экэнэмиис идэлээх. Үс оҕолоохпут, үһүөн уу сахалыы саҥараллар. Улахан уолбут алта саастаах, икки тылынан холкутук саҥарар, улахан кыыс – үстээх, кыра кыыс биирин туолбута. Хайаан даҕаны кинигэ ааҕабыт, билигин холобур “Гарри Поттер” ааҕабын уонна тута тылбаастыыбын. Саҥа дьыл өрөбүллэригэр тэлэбиисэргэ Гарри Поттеры күн аайы отуттуу мүнүүтэ көрдүбүт. Улахан уол планшеты 20 мүнүүтэ көрөр. Хаар түстэҕинэ, подъезпыт иннинээҕи хаарын күрдьэбит, оннук эт-хаан өттүнэн эрчийэ сатыыбын. АБДь-га баран кэлэн баран дьиэ кэргэн хайдах курдук күндүтүн күүскэ өйдөөтүм. Үлэ кэтэһиэн сөп. Үлэҕиттэн төһө кыалларынан бириэмэ булан дьиэ кэргэҥҥэр аныырыҥ, кинилэри кытта бииргэ буоларыҥ туохха да тэҥнэммэт бэлэх! Биһиги бэйэ-бэйэбитин өйдүүбүт, өйүүбүт, харыстыыбыт. Кэргэним күнү быһа үс оҕотун кытта бодьуустаспытын кэннэ, киэһэ тиийэн мин солбуйабын. Кини бэйэтигэр бириэмэ хаалларан сынньанар. Ол кэмҥэ мин оҕолорбун кытта оонньуубун, көрөбүн.
АБДь-га барыы ытык иэһим этэ
– Дьиҥэ, эн эппиэтинэстээх дуоһунаска олорор салайааччы буоллаҕыҥ. Туох санааттан эмискэччи Анал байыаннай дьайыыга барбыккыный? Кэргэниҥ ону хайдах ылыммытай?
– Мин бараллаам элбэх уол барбыта, сорохторо “груз 200” буолан кэлбиттэрэ. Мин хайдах даҕаны сымнаҕас кириэһилэҕэ олорон хаалар кыаҕым суоҕа. Тиийэн, “дьиҥ уоттаах сэрии хайдаҕын эппинэн-хааммынан билиэхтээхпин” дии санаабытым. Кэргэним, биллэн турар, бастаан кыыһырбыта, долгуйбута. “Чахчы, барар эбит” диэн, көмөлөһөн барбыта. Арай, ийэм барахсан аймаммытын көрдөрбөтөҕө эрээри долгуйара син биир биллэрэ, саамай ыар турук киниэхэ буоллаҕа. Ыараханнык бааһырбытым кэннэ, өлбөтөхпүн билэн баран, тута уоскуйбута. “Кылаабынайа, тыыннаах, атынын быһаарыахпыт”, – диэбитэ. Барытын өйдөөн-төйдөөн бэлэмнэнэн, өлөн хааллахпына, кэриэс суруйан, улаханнык бааһырдахпына диэн, дэбиэринэс хаалларан барбытым. Барытын ааҕан-суоттаан, онон кэлэн баран улахан кыһалҕаны көрсүбэтэхпит. Үс оҕолоох киһиэхэ, кэргэммэр, саамай ыарахан этэ. Түгэни туһанан, ийэ, аҕа кынныларбар, дьиэ кэргэммэр өйөбүл буолбуттарыгар улаханнык махтанабын.
Манна өр кэмҥэ “Боотурга” дьарыктаммытым. Хантараактаспыт уолаттары БПЛА-ҕа үөрэппиттэрэ. Эбиэккэ диэри дьарыктанар, онтон киэһэлик баран дрону көтүтэргэ үөрэнэрим, ол кэннэ аны киэһэ сүүрэрим. Балтараа ый курдук бэлэмнэнэн барбытым. Тута полигоҥҥа үөрэххэ тиийбиппит. Ситэ үөрэммэккэ, алта күнүнэн кыргыһыыга Барс-2 47-с тааҥка дивизиятыгар, 272-с мотострелковай пуолкатыгар түбэспитим. БПЛА-ҕа үөрэммит диэн докумуоннаах буоламмын, олорго анаабыттара. Иккис кирбиигэ сытарбыт. Сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри сэрии буола турар сирин көрөр-истэр этибит. Өр-өтөр гыммакка, “камикадзе” дроннарга көһөрбүттэрэ. Ол кэннэ аны артылыарыйа разведка этэрээтин хамандыырынан анаабыттара. Бастаан үс этибит, онтон икки уолум тута бааһырбыттарыгар, соҕотох хаалан үлэлээбитим. Дэриэбинэттэн дэриэбинэҕэ быраҕан сыал көрдөтөллөр этэ. Бойобуой сорудахха 10 күн сылдьарбыт, онтон 2 күн сынньанарбыт. Бүтэһик сорудаҕым – тааҥка булуохтааҕым. Байыаннай сорудахха киирэн иһэн, миинэни үктээн атахпын бааһырдыбытым.
– Өстөөхтөр дроннара бирээмэ кыымаайы курдук дииллэр. Оттон биһиэнэ хайдаҕый?
– Бастаан тиийэрбэр, чахчы, өстөөх дрона быдан баһыйар этэ. Сэрии хаамыыта түргэн баҕайытык уларыйар. Биһиги бастаан кэлэрбитигэр, холобура, үөрэтэллэригэр дрон-камикадзе көтөн иһэр буоллаҕына, ол аата, сыал булбут диэн буолара. Ый курдук буолан баран, дроннарбыт үс буолан сылдьар буолбуттара, ону “свободная охота” диибит. Ол аата, көҥүл “бултуйа” тахсаллар. Урут биһиги тааҥкабыт, массыынабыт айаннаан иһэрин батыһар эбит буоллаҕына, кэнники мээнэ көтө сылдьан сыал көрдүүллэрэ. Тугу да булбатахтарына, суолга охторон кэбиһэллэр эбэтэр бүтүн турар дьиэҕэ тиийэн түһэллэр. Мин сулууспалыы сылдьар кэммэр, ахсынньы бүтэһигэр, дроннарбытынан тэҥ-тэҥҥэ буолбуппут. Биһиги аттыбытыгар үс биригээдэ үлэлиир этэ, күҥҥэ сүүрбэни көтүтүөхтэрин сөп. Оптоволокно кэлбитэ (ол аата, сап курдугунан көтөллөр) ол олус үчүгэй, ханна баҕарбыт сиргэр көтөҕүн. Биһиэхэ биир үксүн тиэхиньикэни, туох эрэ сыаналаах орудиены тоҕо тэптэрэр сорудах баара. Мээнэ көтүппэт этибит. Бастатан туран, дроммут аҕыйах этэ. Дрон биир эрэ өттүгэр көтөр, төттөрү буулдьатын, сэнэрээтин илдьэ кэлбэт. Төннүбэттии көтөр. Туох да сыалы булбатаххына, биир эмэ билиндээскэ эбэтэр барар-кэлэр сирдэригэр түһэрэн кэбиһэҕин.
– Манна волонтёрдар сиэккэ бөҕөтүн ыыталлар. Ол дронтан хаххалыыр дуо?
– Оннук буоллаҕа, ардыгар дрон ол сиэккэҕэ иилистэн, эстибэккэ хаалан, дьон олоҕо быыһанар. Улахан массыыналары, тааҥкалары да бүрүйэҕин, орудиеҕын да кистиигин, бэйэҥ да саһаҕын. Онон сиэккэни мэлдьи туттабыт. Дронтан куотуу, хаххаланыы бэйэтэ туһунан үөрэх. Болҕойон көрө-истэ сылдьыахха, сүрэҕэлдьээбэккэ эрийэ-буруйа сүүрүөххэ наада. Биллэн турар, этэргэ судургу курдук да, онно миэстэтигэр ыарахан. Бүтэһигэр киһи үлтү сылайан, “кэлэн өлөрөр буоллаҕына өлөрдүн” диэн бэриниэн сөп. Биирдэ бааһырбыт киһини таһаара сылдьан оннукка түбэспиппит. Талах курдук мастарга киирэн хаалбыппыт, саатар, мастара барыта иннэлээх, ычык баҕайы сиргэ сүүрэр эрэйдээх. 50 миэтэрэни бараары, сатаан хаампат буолуохпутугар диэри сэниэбит быстыбыта. Оннук талах быыһынан сүүрэ сатаан баран, таһыгар тахсан, аспаал суол устун сүүрбүппүт. Дроннар иннибитигэр-кэннибитигэр сэнэрээттэрин түһэрэллэр. Оннук түгэҥҥэ: “Ситэн сиир буоллаххына сиэ!” – диэн сиҥҥэр түһэр эбиккин. Хата, өлбөт быабытыгар, ким да табыллыбакка этэҥҥэ тиийбиппит. Биһиги разведка буоллахпыт, онон мэлдьи иннигэр сылдьабыт. Ким эмэ бааһырдаҕына, таһаарар этибит.
– “Боотурдар”, бииргэ сылдьар буоллаххыт?
– “Боотурга” үксэ сахалар этибит. Биһиги инники киирэр буолан, нууччалары кытта алтыһар буоллахпыт, 4–5 буолан кыра бөлөҕүнэн сылдьабыт. Бүтэһигэр корректировщик соҕотох буолан, икки күҥҥэ киирэр этим. Саһа сылдьан дрон көтүтэбин. Ханна тиэхиньикэ, тааҥка, массыына, минэмиэт, бууска баарын көрдүүбүн. Ыттахтарына буруо тахсар, дьэ, оччоҕо онно чугаһаан, чинчийэн, чопчу ханна баалларын билэн баран, дроммун ол диэки көтүтэбин. Бэйэбит курдук дроновиктары бултаһарым, ол иһин антыанна көрө сатыыбын. Ханан боруобаттара киирбитин көрөн, дроннар уйалара баар билиндээстэрин бултаһарым. Кинилэри бултастахпытына, саҥа дроннар кэлиэхтэригэр диэри кэм сынньана түһэрбит.
– Туора омуктар төһө баалларый?
– Өстөөхтөргө кэлии омуктар саҥаларын араассыйанан истэр этибит. Биһиэхэ ньиэгирдэр, хотугу кэриэйдэр бааллара. Хара тириилээх үс киһи баара, биирдэ кока-кола биэрэ сатаабыппытын тута аккаастаммыттара. “Эмиэрикэ экэниэмикэтин өйөөн утахтарын испэппит, бу утах харчытынан биһиги уолаттарбытын өлөртүүллэр”, – дииллэр. Биһиги ол утахтары иһэ сылдьабыт, бассааптарын, үтүүптэрин тутта сылдьабыт дии. Кинилэр кэнкириэтинэйдэр эбит. Үһүөн аангылыйалыы саҥараллар эрээри, бэйэлэрин икки ардыгар атын тылынан кэпсэтэллэрэ. Хотугу кэриэйдэр үчүгэй уолаттар быһыылааҕа эрээри, кими да кытары кэпсэппэттэр этэ. Кинилэри кытта гуоспуталга бииргэ сыппытым. Бэйэлэрин икки ардыгар кэпсээннээх баҕайылар, саҥалаахтар. Биирдэ эмэ аспытыттан бэристэхпитинэ, бэркэ сииллэр этэ.
– Бааһырбыккар дьонуҥ айманнахтара буолуо?
– Оннук буоллаҕа... “Как военный преступник” диэн Украина өттүттэн спам-атаака бөҕө буолбута. “Өлөрүөхпүт, ситэриэхпит...” диэн сааныы бөҕө. Оннук ыарахан: төлөпүөммүн блоктаан кэбиспитим. Доҕотторум, кэлэктиибим тута кэргэммэр: “Хайдаххытый? Туох көмө нааданый?” – диэн эрийэ сылдьыбыттар этэ. Онон кэм чэпчээбит этэ. Түгэни туһанан, хаһыатынан барыларыгар махталбын биллэрэбин. “Этэҥҥэбин, эпэрээссийэлээн эрэллэр” диэн төлөпүөннээн уоскуппутум. Атаҕым уҥуоҕа сытыйыахча буолан, тэмпэрэтиирэм түспэт этэ. Уопсайа, түөртэ эпэрээссийэлээбиттэрэ. Гуоспуталга олох “иирэ” сыспытым. Миэхэ өссө дьон кэлэн аралдьыталлар этэ. Сорох уолаттарга ким да кэлбэт. Бииргэ сулууспалаабыт уолаттарым сыталлара. Хата, бүрээт волонтёрдара манты аҕалаллара, астара минньигэһэ бөҕө, олох сыллыы сылдьаллар. Тоҕо эрэ кинилэр дьиэлэригэр курдук сылдьаллара, кэпсэтиилээхтэр быһыылаах. Бүрээттэргэ, тываларга генераллардаахтар. Биһиэхэ, сахаларга, ити чааһыгар чыыннаах-хааннаах байыаннайдарбыт суохтара мэһэйдиир быһыылаах.
– Пётр, дьэ чахчы да, элбэҕи да кэпсэттибит, аһаҕастык кэпсээбиккэр барҕа махтал! Инники үлэҕэр үрдүк ситиһиини баҕарабын.
Туйаара СИККИЭР кэпсэттэ.
