Саха судаарыстыбаннай кыраайы үөрэтэр түмэлин айылҕа салаатыгар исписэлииһинэн үлэлиир, 36 саастаах Владимир Бочкарев соҕотоҕун икки оҕотун көрөр-харайар. Болдьоһон дьиэтигэр тиийэбин. Киирээппин кытта, оҕолор барахсаттар, эбэлэригэр майгыннатан быһыылаах, хаһааҥҥыттан эрэ билэр киһилэринии, кууһан көрсүбүттэригэр дууһам манньыйда. Кэпсэтии сүнньүнэн күннээҕи олох-дьаһах, кырачаан оҕолору көрүү-истии, үлэ-хамнас таһымынан буолла.
– Күннээҕи олоххун сэгэтэн көрдөххө...
– Сарсыардабыт 7 чаастан саҕаланар. Бастакы симиэнэ оҕото үөрэнэ барар. Кэнники сылга кыыспытын ийэтэ ылан, куорат 26-с №-дээх оскуолатыгар үөрэнэр. Бэйэтигэр олордор эрээри, бээтинсэттэн өрөбүл киэһэтигэр диэри миэхэ кэлэр. Нэдиэлэ ортото ыллахпына, олорор дьиэбиттэн оскуолатыгар диэри салаасканан соһон, иккис симиэнэ үөрэҕэр илдьэбин. Бэйэтэ салааскаҕа олорон айанныырын сөбүлүүр, астынар. Сылаас гына суорҕанынан суулаан кэбиһэбин уонна дьэ, сырылатан бара турабыт. Инньэ гынан кэлэ-бара 5 км кэриҥэ суолу тэлэбит. Уолбун оскуолаҕа таһар эрдэхпинэ, эмиэ 18–20 км хаамааччыбын. Оптуобуска айанныырбын сөбүлээбэппин, киһитэ элбэҕэ, анньыһыыта...
Күҥҥэ иккитэ ас астыыбын. Киэһэ үлэттэн кэлэн баран, онтон аһаан баран, сарсыҥҥы өйүөнү, эбиэт аһылыгын. Ол кэнниттэн көстүүм өтүүктээһинэ, таҥас-сап, атах таҥаһын сууйуута, уруок ааҕыыта...
Уолбар билигин бэрэбиэркэлиир уруоктар (ВПР) буолаллар; кыыска ааҕыы, суоттааһын эбии табылыыссаларын биэрэллэр. Ону дьарыктанабыт. “Гаджекка наһаа олорботуннар” диэн, кинигэ аахтара сатыыбын. Бэйэм ардыгар араас остуоруйаны, энциклопедияттан быһа тардан, ааҕан биэрэбин. Киэһэ аайы кыра-кыралаан ааҕабыт.
Аһыыр остуолбут үрдүгэр Арассыыйа, аан дойду хаарталара ыйанан тураллар. Аһыы биитэр уруок ааҕа олорон, бу хаартаны ырытыһыы буолар. Уолум, хаартаны көрө олорон, ханна сэрии буолбутун, дойду устуоруйатын кэпсиир. Судаарыстыбалар киин куораттарын лабырҕаччы ааттаталыыр, былаахтарын билэр. Кыыһым динозаврдары үөрэтэр. Бэйэм фанеранан планшет оҥорбутум. Онно кэмнэринэн (эра) 50-ча араас кыыл-сүөл ууруллар.
– Оҕолоргун соҕотоҕун иитэр эбиккин.
– Оҕолорум ийэлэриниин 2022 сыл ахсынньытыгар суутунан арахсыбыппыт. Оҕолорбун иитэргэ улахан уустугу көрсүбэтэҕим. Бэйэм Уус Алдан Бороҕонугар “Уолан” уолаттар оскуолаларыгар интэринээккэ олорон үөрэммитим. Ол кэмҥэ эдьиийим икки кыыһын төрүөхтэриттэн көрбүтүм. Онон оҕону көрөргө үөрүйэх баар.
Үлэ быыһыгар дьиэ-уот көрүүтэ-истиитэ, таҥас-сап бэрийиитэ, ас-үөл астааһына үгүс бириэмэни-сылбаны эрэйэр. Күн аайы бүппэт түбүк. Өрөбүллэрбэр оҕолорбун аралдьытабын, эбии дьарыктыыбын, онно-манна илдьэн сэргэхситэбин, күүлэйдэтэбин. Онон күннээҕи эрэсиим “Үлэ – дьиэ” диэнинэн муҥурданар.
– Бэйэҕэр бириэмэ булаҕын дуу?
– Успуорт саалатыгар дьарыктаныахпын, айылҕаҕа сылдьыахпын баҕарабын эрээри – бириэмэ тиийбэт. Дьиэҕэ олорон оҕолорбун кытта уруһуйдуубут, илиинэн арааһы оҥоробут. Бэйэм маһынан ону-маны оҥорорго илиим кыһыйар аҕай. Онон киэһэ оҕолорбун хаптаталаан бараммын, 1–2 чаас кыра хоско уһанабын.
– Бэйэҥ туох идэлээххиний?
– ХИФУ-га биолог идэтигэр үөрэнэн, 2013 сыллаахха бүтэрбитим. 36-бын туолбутум.
– Кыыскын ийэтэ ылан көрсөр дуо?
– Бэйэтигэр олордон үөрэттэрбитэ сыл курдук буолла. Бастаан арахсан баран бэйэм көрбүтүм. Уус Алдан Түүлээҕиттэн ийэм кэлэн, оҕолорбун көрсүһээччи. Бииргэ олорор эрдэхпитинэ, кыыспын уһуйааҥҥа, уолу оскуолаҕа бэйэм илдьэрим-таһарым. Уолбун кыра эрдэҕиттэн эбэтэ, мин ийэм, көрсүбүтэ. Онон ийэтинээҕэр эбэтигэр ордук чугас.
– Өссө да эдэргин. Олоххун оҥостуоххун...
– Ээ суох, хайа-аан... Өссө хайа эрэ дьахтар туораттан кэлэн, олохпутугар орооһуон баҕарбаппын.
– Оччоҕо ыал буолбакка, маннык хаалаҕын дуо?
– Миигин өйдүүр, өйүүр киһи көстөрө саарбах. Эр киһи бэйэтэ даҕаны олоруон сөп, оҕолорун көрөн. Кыыллары ылан көрдөххө... чөкчөҥөлөргө оҕолорун атыырдара көрөн олорор, ийэлэрэ сымыыттаан баран, баран хаалар. Итинник кыылларга эмиэ буолар эбит. Сүрүн сыалым-соругум – оҕолорбун атахтарыгар туруоруу.
– Сүрдээх уус эбиккин...
– Уһанабын, дьиэ-уот өрөмүөннүүбүн, сантиэхиньикэҕэ сыстаҕаспын, уот ситимиттэн эрэ ыраахпын. Чөл олоҕу тутуһабын – испэппин, табах тардыбаппын.
Ыстатыыстыка этэринэн, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 10 000-тан тахса соҕотох аҕа баара биллэр.
 |
|
Владимир тарбаҕар талааннаах уус эбитин маннык оҥоһуктарга көрөҕүн... |
– Эдэргэр олоҕуҥ маннык салаллыбытыттан санааҥ түспэт дуо?
– Ким билэр. Билигин олоҕум айдаана-куйдаана суох холку, чуумпу. Киэһэ үлэттэн кэллэхпинэ, аһылык астааһына, оҕолорбор болҕомто ууруута... ону-маны санаабаппын даҕаны.
Үлэлиир сирбэр уһанар мастарыскыайдаахпыт. Онно дьарыктанабын, уһанабын. Мин курдук соҕотоҕун оҕолорун көрөр-истэр аҕаҕа бу үлэм бириэмэлээх, куорат киинигэр буолан үчүгэй, табыгастаах. Үлэбин сөбүлүүбүн.
“Өлүөнэ остуолбалара” заповедник билим отделыгар орнитолог идэбинэн ыстаапка аҥаарыгар эбии үлэ булуммутум. Уруккуттан кинилэри кытта үлэлэһэн, комплекснай эспэдииссийэлэргэ сылдьыһааччыбын. Ботаниктар эспэдииссийэлэригэр сырыттаххына, ботаника эйгэтигэр билииҥ хаҥыыр; балыксыттары кытта – ихтиолог; териологтары кытта бөрө, эһэ, тайах өттүгэр; энтомологтары кытта сырыттаххына, үөннэргэ билииҥ-көрүүҥ кэҥиир. Бэйэм кыра эрдэхпиттэн үөнү-көйүүрү, кыылы-сүөлү интэриэһиргиир буоламмын, барытыгар сыһыаннаахпын. Онон хайа баҕарар хайысхаҕа үлэлиэхпин сөп. Айылҕаҕа эспэдииссийэҕэ сылдьар наһаа үчүгэй.
Бу сотору ыам ыйын ортотугар үлэбиттэн уоппуска ылан, кыталыгы үөрэтэр сирдэригэр, Чокуурдаахха, баран, бэс ыйа бүтүөр диэри сылдьыахтаахпын. Кыһыл кинигэҕэ киирбит кыыллары – сапсан-мохсоҕолу, хара казарканы, гагалары, тээкэти (розовая чайка) көрүөхпүн, үөрэтиэхпин баҕарабын. Кыыллары, көтөрдөрү хаартыскаҕа түһэрэрбин сөбүлүүбүн. Кыһыл кинигэҕэ киирбэтэх туундара кубалара, канада туруйалара бааллар. Үлэбинэн модьугуну (филин) көрүөхпүн, көрдүөхпүн баҕарабын. Уопсайынан, Билим академиятын, биология институтун, Экология министиэристибэтин кытары үлэлэһэбин.
– Владимир, эн билим хайысхатыгар ордук чугаскын быһыылаах дии кэпсээҥҥиттэн иһиттэххэ?
– Үөрэхпин бүтэрэрбэр билим хайысхатынан үөрэнэр, сайдар былаан баара. Аспирантураҕа үөрэммитим эрээри, биир эксээмэммин ситэри туттарбакка, уолум төрөөн, оҕону көрүүгэ-истиигэ баран хаалбытым. Ол эрээри син биир үөрэхпин салҕаан бүтэриэм диэн санаалаахпын.
2011 сылтан дьарыктанан, хандьыдаат дьиссэртээссийэтигэр матырыйаалым толору баар. Айылҕаҕа мээнэ сылдьыбакка – барытын суруна-үөрэтэ, кэтээн көрө сылдьабын. Онон хомуйбут матырыйаалым элбэх. Билимҥэ аналлаах 8 ыстатыйаны суруйан турабын: 1 – археологияҕа, 7 – орнитология хайысхатыгар. Биология хандьыдаатыгар диссертациям тиэмэтэ – “Тыҥырахтаах көтөрдөр”. Оҕолорум борбуйдарын көтөҕөн, бэйэлэрин көрүнэн, сылдьар буоллахтарына, билим хайысхатыгар үлэлэһиэм. Сайын төрөппүттэрбэр дэриэбинэҕэ бардахтарына, миэхэ үлэлиирбэр тоҕоостоох кэм буолар.
– Олоххор эрэллээх тыыллааҕыҥ эбитэ буоллар, ыраата барыаҥ хаалбыт.
– Оннук курдук. Оҕо көрөн хаайтаран хаалыа суох этим. Оҕолорум аан бастаан тылламмыт тыллара “паапа” диэн этэ. Кыра эрдэхтэриттэн көрбүт буоламмын, миэхэ чугастар. Урут да, билигин да, ханна барытыгар бииргэ сылдьабыт, оонньуубут, дьарыктанабыт. Уулуссаҕа буоллун – дьиэбитигэр буоллун, кэпсэтэрбит, ырытарбыт элбэх, олох чуҥкуйбаппыт. Мэлдьи бииргэбит, үөрэбит-көтөбүт. Эбэлээх эһэлэригэр баралларын кэтэһэллэр аҕай, күннэрин-дьылларын ааҕаллар.
– Булт диэн баран ойуур диэки көрбүтүнэн барар киһи эбиккин.
– Бултуурбун олус сөбүлүүбүн. Олоҕум онон киэргэйэр диэбит курдук. Тугу барытын быраҕан туран, дьэ, барабын. Оҕолору эр биир илдьэ барааччыбын. Саас уолбун илдьэ сылдьыбытым. Ыраах барбаппын. Сатыы дьиэм аттыттан чугас сылдьан кустуубун. Билиҥҥи үйэҕэ сорох дьон электроманогунан кустууллар. Мин ону сөбүлээбэппин. Киһи үөмэн, таҥаһа-саба быыл-буор буолуор диэри сыылла сылдьан кустуохтаах. Мин оннук сылдьарбын ордоробун. Кустарбын барытын үргээн аҕалабын, кулун тутарга диэри кыыспыныын сиибит. Уол сиэбэт. Ол иһин киниэхэ бэлимиэннээн сиэтэбин, дьэ, ону сиир. Хаас этиттэн эмиэ бэлимиэнниибин, этэ элбэх буолан, сииргэ үчүгэй. Куурусса буутун сиэбэттэр, ону эмиэ бэлимиэнниибин.
Гуманист-булчуппун. Кыайан куоппат куһу бултаспаппын, аһынабын. Кус көтөн тахсан баран, төттөрү олорунан кэбиһэр, ону ыппаппын. Чиэһинэйэ суох быһыынан ааҕабын.
– Владимир, инники олоххор эрэли саҕабын, этэҥҥэ буолууну баҕарабын.
* * *
Бакаалаһан, тахсаары турдахпына, 2-с кылааска үөрэнэр Дарина “биһигини кытта батукка оонньуу барсыбаккын дуо?” диэн көрдөһөн уйадытта. Барахсаттар, ийэ сылааһыгар, тапталыгар наадыйаллара баа буолуо дуо?! Ийэ буоллаҕа дии, Сир үрдүгэр саамай күндү киһи... Ол эрээри ыал аҕа баһылыга мээнэ ийэҕэ бэриллибэт хаһаайыстыбаннайын, дьиэни-уоту бэркэ көрөн-истэн олорорун, оҕолоругар намыын, истиҥ сыһыанын көрө астынным. Олох – таайыллыбат таабырын, бүтэр уһуга биллибэт үөрэх...
Саргылаана БАГЫНАНОВА.
Кыым.Ру
