Саха сирин спордун сайдыытыгар үгүс кылаатын киллэрбит уонна күн-бүгүн киллэрсэ үлэ үөһүгэр сылдьар Россия уонна СӨ физическэй култуураҕа уонна успуорка Үтүөлээх үлэһитэ, икки уордьан кавалера, биэс улуустар, уон биир нэһилиэктэр бочуоттаах олохтооҕо, педагогическай билим дуоктара Михаил Дмитриевич Гуляев дьоһун 70 саастар кирбиилэригэр үктэммитинэн эҕэрдэлиибит! Үлэ-олох үтүмэн үөһүгэр сылдьар. Үгүс үлэлэр ыытыллыбыттарын дьон-сэргэ үчүгэйдик билэр. Сүрүннэриттэн ойуччу тутан санаттахха, дойду тыатын сиригэр соҕотох физкултуура уонна успуорт институтун 1999 с. көҕүлээн, төрүттээн тэрийбитэ күн-бүгүнүгэр диэри сүүһүнэн, тыһыынчанан норуот хаһаайыстыбатын каадырдарын бэлэмнээн таһаартыы турар. Михаил Дмитриевичтыын үбүлүөйдээх сааһынан эҕэрдэлээммит кэпсэтэрбитигэр, буоларын курдук, үлэ, үөрэх, наука, успуорт, материальнай база тула сэһэргээтэ.
Ааспыкка эргилиннэххэ
Физкултуура учууталыттан саҕалаан, оскуола дириэктэринэн, институт ректорынан үлэлээн, 2003-2016 сс. СӨ Госкомспордун бэрэссэдээтэлинэн уонна миниистиринэн ананан, дойду историятыгар аан бастаан, В.А. Фетисов бэрэссэдээтэллээх Россия физическэй култуураҕа уонна успуорка агентствота Саха сиригэр кэлэн СӨ бырабыыталыстыбатын кытта холбоһуктаах көһө сылдьар коллегията 2022 сылга диэри стратегическай сайдыы программатын ылыммыттара; “Триумф”, “Дохсун” успуорт Дыбарыастара, улуустарга култуурунай-спортивнай комплекстар, стадионнар тутуллубуттара; успуорт национальнай көрүҥнэрин сайыннарыы концепцията ылыллыбыта; өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыгар, оройуоннарыгар практическэй көмөнү оҥорор сыаллаах-соруктаах Госкомспорт, министиэристибэ күннэрэ хото ыытыллыбыттара; СӨ бырабыыталыстыбатын солбуйар бэрэссэдээтэлинэн; 2018 с. норуот дьокутаатынан талыллан, Ил Түмэн физическэй култуураҕа уонна успуорка сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир сылларыгар, физическэй култуура уонна успуорт сокуоннара тахсыбыттара. Аллараа Бэстээххэ бассейннаах, улахан таһымнаах күрэхтэһиилэри ыытар кыамталаах, аныгылыы тренажердардаах аарыма успуорт комплекстара Россия успуорка Министиэристибэтинэн үбүлэнэн түргэн тэтимнээхтик туттарары ситиспитэ; дьокутааттыыр болдьоҕо бүтэн, тылланан, тус-баҕа санаатынан дойдутугар Чурапчыга тахсыбыта. Бэйэтигэр сөп түбэһэр үлэ дьоҕурдаах салайааччыга тута көстүбүтэ.
Институт үөрэҕин, наукатын эйгэтигэр
Россия успуорка министиэристибэтин бирикээһинэн 2023 сылтан Михаил Гуляев бэйэтэ төрүттээбит Чурапчытааҕы физическэй култуураҕа уонна успуорка судаарыстыбаннай институтун бэрэсидьиэнинэн ананан, өтөрдөөҕүтэ солбуйа хаалларбыт “преемнигинээн”, институт ректора Иннокентий Иннокентьевич Готовцевтыын биир сүбэнэн таһаарыылаахтык үлэлииллэр. Институт үүнүү-сайдыы суолун тутуһар. Аҕыйах хонуктааҕыта буолан ааспыт ректор быыбарыгар И.И. Готовцев 96 % куолаһы ылан ректорынан хаттаан ананан, үлэ сөптөөхтүк баран иһэрэ дьэҥкэтик көстүбүтэ.
Институт ректорын уонна бэрэсидьиэнин өйдөһөн, сүбэлэһэн үлэлэрэ үтүө түмүктэрдээх. Россия 14 физическэй култуураҕа уонна успуорка үрдүк үөрэхтэрин кыһаларын ортолоругар үрдүк көрдөрүүлэнэннэр үөрэх, наука сайдыытыгар туттуллар былааннаммыт федеральнай үбүлээһини таһынан, 2036 с. диэри 50 мөл. солк. сыл аайы бэриллэр быһаарыы ылылынна. Институт кэскиллээхтик сайдыыта түстэннэ. Ректор И.И. Готовцев кэпсэтиитинэн. Итини таһынан, көҥүл тустууга уонна буулдьанан ытыыга ситиһиилэрдээх 8 бөҕөскө уонна 3 буулдьанан ытыы студеннарыгар аһылыктарыгар, күрэхтэһиилэргэ, сүүмэрдиир эрчиллиилэргэ кэлэр-барар айаннарыгар анаан эбии харчы, тустуу уонна буулдьанан ытыы тириэньэрдэригэр хамнас көрүлүннэ.
РФ успуорка Министиэристибэтин фондатыттан араас дьаһаллары ыытарга үп-харчы көрүллүбүтэ өйөбүл, билинии көстүүтэ. Институт материальнай базатын бөҕөргөтүүгэ былааннаах үлэ барар. Кэккэ баһырхай бырайыактар бааллар. Үөрэтэр-лабораторнай корпус эбии тутуллуоҕа. Сөтүөлүүр бассейн бырайыагын улуус баһылыга С.А. Саргыдаев оҥоттордо. Онон, сотору кэминэн олоххо киллэриллэригэр эрэл санаа баар. Д.П. Коркин аатынан оҕо успуортоскуолатын үөрэнээччилэрэ олорор-үөрэнэр корпустара быйыл сайын институт элэктэриичэскэй уоту уонна сылааһы биэрэр станциятыгар холбонуохтара.
Михаил Дмитриевич үөрэхтээһиҥҥэ уонна наукаҕа эппиэтинэстээх. Ыытыллар үлэтэ, хаһан да буоларыныы, далааһыннаах. Институт физкультура учууталларын, тириэньэрдэри, оскуола иннинээҕи саастаах оҕолору үөрэтэр испэсэлиистэри; “Олоххо-үлэҕэ куттала суох буолуу төрүттэригэр” (ОБЖ) үөрэтэр, үлэһиттэри иитэн-бэлэмнээн таһаарыы; Учуонай сэбиэтин салайыы, устудьуоннары билимҥэ сыһыарыы, рефераттар, дипломнай үлэлэр, преподавателлэр учуонай истиэпэнигэр ылсыылара, уо.д.а. кэскиллээх хайысхалар бааллар. Үөрэххэ, иитии-үөрэтии үлэтигэр дьоҕурдаах студеннар, преподавателлэр дойду киин куораттарыгар үөрэнэллэр, идэлэрин үрдэтинэллэр. Институт наукаҕа проректора В.Н. Лонгиновы, Татарстаҥҥа аспирантураны бүтэрэн кэлбит, наука отделын сэбиэдиссэйэ С.П. Гуляевы, Белоруссияттан аспирантураны бүтэрэн кэлбит Г.Г. Турантаеваны кытта ситимнээх, биир хайысхалаах үлэни ыыталлар.
Тус бэйэтинэн, “ССРС, Саха АССР үтүөлээх тириэньэрэ Д.П. Коркин нэһилиэстибэтигэр”, “Успуорт психологиятыгар”, “Физкультурнай үөрэхтээһин ньымаларыгар”, “Олимпийскай үөрэхтээһиҥҥэ”, “Физкультура уонна успуорт эйгэтигэр ситимнээх үөрэххэ” лекциялары ааҕар. РФ Наукаларын Академиятын Саха сиринээҕи филиалыгар, Биология институтун доктора Б.Г. Кершенгольцтааҕы кытта уонна Бүтүн Россиятааҕы физическэй култуура Лабораторияҕа институтун кытта күрэсчиттэр эттэрин-хааннарын чөлүгэр түһэриигэ эмтээх оттору туһаныыга, оборудованиелары туттууга, мас тардыһыыга аан дойду чөмпүйүөнэ, аспирант Василий Николаевич Алексеевы кытта мас тардыһыы лабораториятыгар научнай үлэ оҥорон, бииргэ үлэлэһэллэр.
Дьону кытта үлэ сыһыаныгар үөрүйэх салайааччы институт кэллэктиибэ түмсүүлээҕин чорботон бэлиэтиир. Ким-туох идэлээҕиттэн, үлэһититтэн тутулуга суох өйдөһүү тыына баара ситиһиилэргэ, кыайыыларга кынаттыыр. “КамАЗ” суоппара Семен Васильевич Пудов, тракторист Пахом Владимирович Романов, дьиэ хомуйааччы Вера Афанасьевна Говорова оҕолорго, устудьуоннарга холобур институт төһүү үлэһиттэрэ. Эбии үөрэхтээһин факультетын декана, саха төрүт күрэс көрүҥнэригэр уһуйар. Марианна Алексеевна Манасытова дойду 67 регионнарын үөрэтэрэ дойдуга киэҥник биһирэнэр. Михаил Дмитриевич мас тардыһыытыгар онлайн ситиминэн лекциялары ааҕар. Институту үөрэнэн бүтэрбиттэр ортолоругар Светлана Степановна Гуляева Брянскай университетыгар педагогическай наука докторын үрдүк аатын бастакынан ситиһиилээхтик көмүскээтэ. 3 наука доктордара, 19 наука кандидаттара бааллара тыа сирин института сөптөөх суолунан баран иһэрин, таһымнааҕын бэлиэтэ. Аспирантураны бүтэрбиттэр институт инники эрэллэрэ.
Киин сири кытта быстыбат ситими тутуһуу үгэһэ институт салалтатын мүччүрүйбэт ытык эбээһинэһэ. Сүтэн-иҥэн хаалбакка, Россия үрдүк үөрэхтэрин кыһаларын кытта кэмиттэн-кэмигэр тиийэн көрсөллөр, иһитиннэриини-биллэриини, отчуоттары-түмүктэри уталыппакка оҥорон иһэллэр. Ирдэниллэр бэрээдэги кытаанахтык тутуһаллар. Бастыҥ күрэсчиттэргэ кыһамньы уҕараабакка ууруллар.
Институт сылын аайы 50 араас идэлээх үлэһиттэри бэлэмнээн таһаарар. Бүтэрээччилэр 90 % Саха сирин бары муннуктарыгар төрөөбүт-үөскээбит улуустарыгар тиийэн үлэлиир миэстэлэрин кэбэҕэстик булуналлар. Үлэһит быһыытынан хайҕаналлар. Россия 14 физкультурнай үрдүк үөрэхтэрин кыһаларыгар бастакы миэстэлээхтэр. Дойду тыатын сиригэр баар Чурапчы физическэй култуураҕа уонна успуорка институтун күүһэ-кыаҕа итиннэ!
Мас тардыһыыны үрдүк таһымҥа
М.Д. Гуляев Бүтүн Россиятааҕы мас тардыһыы федерациятын бэрэсидьиэнинэн 2015 сылтан талыллан көдьүүстээх үлэни ыытар. Сайдыы, уопсай дьыала туһугар дьыалабыай кэпсэтиилэр, көрсүһүүлэр элбэҕи быһаараллар. Мас тардыһыытын албастарын, ньымаларын үөрэтэр-көрдөрөр, өйдөһөр-доҕордуу сыһыанын олохтуур норуоттар икки ардыларынааҕы уонна Бүтүн Россиятааҕы научнай-практическэй конференциялар улахан суолталаахтар.
Россия Дьарыктанар киинин дириэктэрэ Роман Сергеевич Гришин нөҥүө дойду сүүмэрдэммит хамаандатыгар киллэриллибит мадьынылар, Уус-Алдантан аан дойду биэс төгүллээх чөмпүйүөнэ Дмитрий Попов, Калугаттан аан дойду чөмпүйүөнэ Иван Галкин хамнаһынан хааччыллаллар. Итинник материальнай өйөбүлү оҥоруу салгыы эбиллэн иһиэҕэ. Атын материальнай өйөбүллэри, көмөлөрү оҥорууга дойду успуорка Фондатын кытта кэпсэтиилэр бараллар.
Аан дойдутааҕы мас тардыһыы Федерациятын президенэ А.К. Акимов көҕүлээһининэн, мас тардыһыыны аан дойдуга таһаарарга элбэх үлэ оҥоһуллар. Соторутааҕыта Александр Константинович көҕүлээһининэн Чурапчы институтугар мас тардыһыы академията тэриллэн, бэрэсидьиэнинэн Михаил Гуляев ананна. Академия кадрдары иитэн таһаарыынан, судьуйалары, тириэньэрдэри, быраабылалары үөрэтиинэн, мас тардыһыыны сайыннарыынан, пропагандалааһынынан быһаччы дьарыктаныаҕа.
Тэрийэр-салайар дьоҕурдаах, киэҥ уонна көдьүүстээх сырыылаах-айаннаах тулуйар М.Д. Гуляев общественнай үлэни эппиэтинэстээхтик толорор. Былырыын сайын Монголияҕа буолан ааспыт мас тардыһыыга Аан дойду чемпионата үрдүк таһымҥа ыытыллыбыта. Монголия физическэй култуураҕа уонна успуорка департаменын салайааччытынан Чурапчы институтун ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбит Эрдэнэ Ванчик тэрийэр-салайар үлэҕэ уопутуран эрэриттэн, дойдутугар улаханнык ытыктанарыттан Михаил Дмитриевич үөрэнээччититтэн үөрэрин, астынарын биллэрэр. Кэлэр күһүн сэтинньигэ мас тардыһыыга Аан дойду чемпионата Татарстан киин куоратыгар Казань куоракка буолуоҕа. Россия мас тардыһыыга федерацията, СӨ Ил Дархана А.С. Николаев көмөлөһөргө, өйүүргэ бэлэмнэр.
Бу муус устар ыйыгар мас тардыһыыга биирдиилээн уонна хамаанданан бастыыр иһин Россия чемпионата быйыл Саха сиригэр, үптээх-астаах, чоҕунан баай, элбэх спонсордардаах соҕуруу сытар Нерюнгригэ аан бастаан ыытыллыаҕа. Сиэдэрэй бириистэр олохтонуохтара. Өрдөөҕүтэ Михаил Дмитриевич бэйэтинэн иилээн-саҕалаан туттарбыт “Горняк” аарыма футболлуур кыһыҥҥы стадион-маньыаһа дойду 30 регионнарын мадьыныларын түһүлгэлэринэн буолуоҕа.
Успуортоскуолаҕа үлэлии олорон туттубут дьиэтигэр эргиллэн, ахтылҕаннаах дойдутун чэбдик салгынынан толору тыынан, олоҕун аргыһынаан, бу оскуолаҕа дириэктэри үөрэх чааһыгар солбуйааччы, педагогическай наука хандьыдаата Анна Николаевналыын үүнэр-көлүөнэни иитиигэ-үөрэтиигэ сүбэлэһэн, биир өйүнэн-санаанан, айымньылаахтык үлэлииллэр. Сирдээҕи үөрүүлэрэ, дьоллоро дьоҥҥо-норуокка туһаны аҕалыыттан саҕыллар.
М.Д. Гуляев бу күннэргэ Нерюнгрилээтэ. Дойду чемпионатын ыытыы эппиэтинэһэ улахан, тэрээһини бэлэмниир үлэ элбэх. Михаил Дмитриевиһи үбүлүөйдээх 70 сааһынан итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибит! Бүтэр уһуга биллибэт түбүктээх үлэтигэр ситиһиилэри, табыллыыны, чэгиэн туругу, дьолу-соргуну баҕарабыт!
Баһылай ПОСЕЛЬСКАЙ.
