Биһиги бүгүн кэпсэтэр кэрэ аҥаарбыт – өссө Анал байыаннай дьайыы саҕалана илигинэ, 2022 сыллаахха, Донбасс куоракка барбыта. Онно буола турар быһыыны-майгыны кытары сөпсөспөккө, сыччах эмсэҕэлээбит олохтоохторго эмчит быһыытынан көмөлөһөөрү тылланан тиийбитэ. ДНР Арассыыйа састаабыгар киирэр дьолун билбит харах уулаах үөрэ көрсүбүт олохтоохтору, Арассыыйа аармыйата тэриллэн хайдах курдук киирбитин бастакынан илэ көрбүт киһи. Уоттаах кыргыһыы саҕаланыаҕыттан инники кирбиигэ сылдьыбыт, “Осака” диэн позывнойдаах Октябрина АФАНАСЬЕВА 2023 сыллаахха дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. Билигин өрөспүүбүлүкэ салалтатын өйөбүлүнэн “Дьоруойдар оскуолалара” диэн анал бырагырааманан бэрт ситиһиилээхтик үөрэнэ сылдьар.
– Октябрина Семёновна, хас сыллаахха туох санааттан Анал байыаннай дьайыыга барбыккыный?
– Мин эбэм, эһэм уонна төрөппүттэрим бары Бүлүү куорат Сосновкатыгар баар Кэт Мардсен аатынан инбэлииттэри, кырдьаҕастары көрөр анал социальнай тэрилтэҕэ үлэлээбиттэрэ. Кэлин мэдиссиинэҕэ сиэстэрэ үөрэҕин бүтэриэхпиттэн ол тэрилтэҕэ отут сыл үлэлээбитим. Билигин онно үлэлээбэппин. АБДь-га барарым саҕана өссө Бүлүү куоратын Сэбиэтин дьокутаатынан талыллан үлэлии сылдьыбытым. Арассыыйа олохтооҕо буоларым быһыытынан, дойдубутугар буола турар быһыыны-майгыны, аан дойду бэлиитикэтин барытын истэ-билэ сылдьар буоллаҕым. Украиналар ДНР олохтоохторун хайдах курдук атаҕастаан олороллоруттан сылтаан 2014 сылтан ыла балаһыанньа тыҥаабытын истэ сырыттахпыт.
2022 сыллаахха саас Николай Пивоваров диэн хирург-онколог быраас: “Донбаска медиктэр тиийбэттэр, баҕалаах дьону ыҥырабыт”, – диэн ыҥырыы таһаарбыта. Тута киниэхэ сибээскэ тахсыбытым, ону: “Кыраныысса сабыылаах, волонтёрдары эрэ киллэрэллэр”, – диэбитэ. “Мин миэдик эрэ быһыытынан сөбүлэһэн барабын”, – диэн быһааран эппитим. Сайын Пивоваров түүн эрийэн: “Кыраныысса аһылынна, миэдигинэн кэлэр кыахтааххын дуо?” – диэн ыйытта. Тута сөбүлэспитим уонна үлэбэр уоппуска ылан баран, кимиэхэ да эппэккэ онно аттаммытым. Кыыспар уонна бырааттарбар эрэ эппитим. Аҕабар кыайан эппэтэҕим.
Москубаттан оптуобуһунан Донецкай куоракка тиийбиппит. Икки бэрэбиэркэни ааспыппыт, байыаннай балаһыанньа буолан, блок-пост аайы тохтотоллоро. Донецкайга тиийбиппэр Николай Пивоваров кэргэниниин көрсүбүттэрэ. Тугун-ханныгын көрдөрбүттэрэ, быһаарбыттара, кэпсэппиттэрэ.
Киэһэ сылайан, утуйан хаалбыт этим, түүн үс чааска туох эрэ улахан тыастан биирдэ уһуктубутум. Турбутум дьон бары хаама сылдьаллар, ким даҕаны утуйбат быһыылаах. Онтум ытыалаһыы буолбут эбит: ытыалаһыы эрэ, туох эрэ, бастаан билбэт буоллаҕым.
Сарсыарда байаҥкамаакка тиийбитим. Донецкайга уулуссаҕа биир даҕаны киһи, массыына да суох, кураанах курдук. Олохтоохтор барахсаттар дьиэлэригэр саһан олороллор буоллаҕа. Туох барыта сабыылаах. “Доброволец” диэн сайабылыанньа суруйтаран баран, мед-хамыыһыйаны ааспытым. Киһи тиийбэтэ чахчы биллэр эбит, инники кирбииттэн саалаах, бэстилиэттээх дьон ойон киирэн, миигин бары өттүттэн: “Биһиги эйигин ылабыт”, – диэн тардыалаһан барбыттара.
Пивоваров ханнык эрэ батальону кытта эрдэ кэпсэппит быһыылаах, ону кэтэһэн олорбуппут. Бүтэй оптуобуһунан эт кэмбинээтин диэки илдьэн, байыаннай таҥас-сап, аһыыр иһит биэрбиттэрэ. Киэһэ ол куорат иһигэр байыаннай чааска илдьибиттэрэ. Киһи хаамар кыаҕа суох малынан-салынан, бөҕүнэн туолбут медпуун курдук баара. Онно киэһэттэн дьон бөҕө кэлитэлээн барбыттара. Бэйэм курдук эмиэ хантан эрэ кэлбит биир быраас баара, иккиэн оннук түүннэри тохтоло суох үлэлээбитинэн барбыппыт. Үс күн буолан баран, миигин атын сиргэ илдьэ барбыттара.
– Ол куорат иһигэр ытыалаһыы буолара дуо?
– 2022 сыллаахха куоракка тоҕо көтөн киирбэтиннэр диэн, оборуона буоллаҕа. Медвзводка илдьибиттэрэ. Миигин онно тута отделение хамандыырынан анаабыттара. Онно бааһырбыт саллааттары аҕалаллар. Отделениебар сэттэ уоллаах этим, өссө биир арадьыыс кыыс баара. Биллэн турар, дьиҥнээх сэрии саҕаланан эрэрэ биллэрэ, өлүү-сүтүү үгүс этэ. Кыргыһыы буола турар сиригэр буомба анныгар, ытыалаһыы буола турарыгар сонно тута бааһырбыт саллааттарга бастакы көмөнү оҥорорбут, бэрэбээскилиирбит. Бааһырбыт байыастарбытын нэһиилэ соһон таһааран госпитальга илдьэрбит. Оччолорго госпиталь быраҕыллыбыт атах таҥаһын баабырыкатын дьиэтигэр баара.
Өстөөхтөр тэрээһин өттүнэн күүстээхтэрэ харахха быраҕыллара. Ол саҕана ДНР Арассыыйа састаабыгар киирэ да илигэ, Арассыыйа аармыйата кэлэ илигэ. Сотору буолан баран “референдум” буолбута. Олохтоохтор ол референдум буоларын олус кэтэһэллэр этэ. Сарсыныгар: “Эһиги Арассыыйа састаабыгар киирдигит!” – диэн биллэрбиттэригэр көрүөххүт этэ, икки миэтэрэ үрдүктээх эр дьон хайдах курдук үөрүүлэриттэн ытаспыттарын. “Дай бог здоровья Путину”, – дии-дии кириэстэнэ-кириэстэнэ, үҥэн бөҕө буолбуттара.
“Народная милиция ДНР” диэн батальоҥҥа Арассыыйаттан соҕотох этим, бары кэлэ-кэлэ миигин кууһаллар. Барахсаттар төһөлөөх нацистар атаҕастабылларын тулуйан олороохтообуттара буолуой?! Эдэркээн кыргыттары үлтү күүһүлээн, дьаабылаан баран, онно сөп буолбакка, быһаҕынан көхсүлэригэр “фашистар свастикаларын” быһаллар эбит.
Сидьиҥ нацистар, бэл, ыалы ыалынан киирэн кырган, сорохторун билиэн ылан тахсалларын кэпсээбиттэрэ. Олор, биллэн турар, олохтоохтору өлөртүүллэр, сэймэктииллэр, бэйэлэригэр хахха оҥостон иннилэригэр укталлар. Итинник быһыы-майгы элбэх.
Арассыыйа аармыйата киирбитин кэннэ биирдэ, тохтоотохторо буолуо. Ол иннинэ элбэх тахса турдаҕа. Оннук сидьиҥник кэбилээн, атаҕастаан олорбуттарын иһин, Путин ДНР-ы, ЛНР-ы бэйэтигэр ылар буоллаҕа. Тохтоло суох тоҕута тэптэрииттэн урусхалламмыт куораттар, дэриэбинэлэр олохтоохторо подвалларыгар саһан олороллоро. Олус дьадаҥытык олороллоро, уу да, уот да, үлэ да, харчы да суох. Биһиги ас-таҥас, эмп-томп биэрэр этибит.
– Оо, иэдээн атаҕастабылы, сидьиҥ быһыыны-майгыны тулуйан олороохтообуттар. Ол иһин тулуйбакка, бэйэлэринэн сэриилэһэ сатаатахтара...
– Оннук олоҕу тулуйалларыттан ааһан утары саа тутан таҕыстахтара, “ополченецтар” курдук бэйэлэрин күүстэринэн батальон тэриннэхтэрэ. Биир даҕаны анал байыаннай үөрэхтээх киһи суох. Бары олохтоох дьон барахсаттар бэйэлэрин баҕаларынан көмүскэнээхтииллэр. Дьиэнэн кэриэтэ ойохторун, бырааттарын-балыстарын кытары бары сылдьаллар. Дьиэлэригэр оҕолору кытта кырдьаҕастар эрэ хаалаллар. Боростуой туох эрэ кыра биригээдэ начаалынньыгынан үлэлии сылдьыбыт шахтёрдар эҥин хамандыыр буолаллар. Сэтинньигэ дьиҥнээх Арассыыйа аармыйата, байыаннайдар кэлбиттэрин кэннэ биирдэ, киһилии сэп-сэбиргэл биэртэлээбиттэрэ.
Нэдиэлэ буолан баран, позициябытыттан Макеевка диэн куоракка тиийбиппит. Дьэ, онно Арассыыйа былааҕа бөҕө күөрэччи ыйанан турара. Мин, ол былаахтары көрөн, хайдах эрэ үөрүүбүттэн долгуйан ытыы сыспытым. Олохтоохтор бары үөрүү-көтүү бөҕөлөр, кинилэргэ эйэлээх олоххо эрэл киирбит этэ.
Дэриэбинэлэргэ кэллэхпитинэ миигин көрөн: “Вы уже пришли да?” – диэн ыйытаахтыыллар. Санааларыгар, Арассыыйа аармыйатын күүтээхтииллэр эбит. Дойду үрдүнэн мобилизация биллэриллибитэ дии, дьэ, ол кэннэ Миноборонаттан Арассыыйа аармыйата кэлбитэ.
– Тыый, оччотугар донбастар хайдах Арассыыйа састаабыгар киирэллэрин, Арассыыйа аармыйата Украинаҕа киирэрин барытын илэ көрбүт киһи эбиккин дии?!
– Оннук, Донбасс олохтоохторо хайдах курдук үөрэ-көтө Арассыыйа састаабыгар киирбиттэрин, дьоллонон ытаһалларын, нацистартан бэйэлэрин сирдэрин, куораттарын көмүскүүллэрин барытын көрбүтүм. Онно эрдэттэн сэриилэһэ сылдьыбыт уолаттар сылайан, эстэн “көмө кэллэ” диэн үөрэр буоллахтара. Икки батальонтан ордубут дьону биир рота оҥорон Лидиевка хайысхатыгар бырахпыттара. Миигин бирикээһинэн снайперынан эмиэ онно ыыппыттара.
– Снайпер даа?! Эмчит киһи, хайдах снайпер буолан хаалбыккыный?
– Мин дьиэ кэргэним бары кэриэтэ булчут дьон. Инньэ гынан кыра эрдэхпиттэн ийэбин, аҕабын кытта булка сылдьа үөрэммитим. Дьиҥэ, онно бултуурум туһунан олох биллэрбэккэ сылдьыбытым ээ. Биирдэ быыспар полигоҥҥа киирэн, ким да суох дии санаан, сыал ытыалыы сырыттахпына, хамандыыр түбэһэ көрөн соһуйуу бөҕө буолбута. “Итиччэ үчүгэйдик ытар эрээри, снайпердаабакка сылдьаҕын?!” – диэн буолла.
Ол кэннэ аны туох баар сааттан-саадахтан барытыттан ыттаран көрдүлэр, сыалы барытын табан иһэр буоллаҕым. Бүттүбүт. Онтон ыла снайпер быһыытынан сылдьыбытым.
Миэдиктии да сырыттахпына, ытарга, кыранаата быраҕарга барытыгар үөрэппиттэрэ, өскөтүн соҕотоҕун хаалар түгэҥҥэр – барытын сатыыр буолуохтааххын. Инньэ гынан кыранаатаҕын эҥин барытын илдьэ сылдьаҕын.
– Майгыннаһар омуктар быыстарыгар сылдьан ким өстөөҕүн араарбат буоллаҕыҥ...
– Оннук курдук... Мэлдьи иннигин-кэннигин кэтэнэн, сэрэнэн сылдьаҕын. Хантан ытан кэбиһиэхтэрин билбэккин. Субу сибилигин кэпсэппит киһиҥ өстөөх буолуон сөп, тааҕы-таах ытан кэбистэҕинэ да көҥүлэ. Ол иһин бэйэм туспунан тугу даҕаны кэпсии-ипсии сылдьыбат этим.
“Азиат” эрэ диэн көрөллөр, ханнык омук буоларбын эппэппин. “Бүрээккин дуо?” диэтэхтэринэ, “ээх” диэн сөбүлэһэбин. Кэпсэтэ турбут киһиҥ: “Бииргэ үөрэммит уолаттарым ол сылдьаллар”, – диэн өстөөхтөрү ыйар. Биир дьахтар: “Оҕом онно хаалбыта”, – диир. Итинник дьиэнэн иирсэн баран, икки аҥыы баран хаалаллар эбит.
Онон байыаннай сибидиэнньэ бара турара саарбаҕа суох этэ. Бука бары биир “хохуол” буоллахтара, саҥарар саҥалара, “говордара” даҕаны оннук. Гражданскай сэрии курдук биир омук дьоно киирсэ сылдьаллар, бандьыыттар (нацистар) уонна көннөрү дьон. Референдумҥа аҥкыата толороллоругар “руский” диэн, биир “с” туруоран суруйаллар, биир даҕаны киһи “украинецпын” диэбэт. Дьиҥэ, Донбасс уруккута Ленинградтан, Москубаттан көһөн барбыт дьон сыдьааннара сылдьар буоллахтара. Онон төрдүлэринэн ылан “русскайбын” дэнэллэрэ буолуо, уопсайынан, хааннара булкуллан хаалбыт быһыылаах. Ол быыһыгар сыгааннар, гректэр элбэхтэр, дьэ, олору син араараҕын, биллэллэр. Донбасс дьахталлара бары намыһах уҥуохтаахтар, лаппаҕардар уонна хара харахтаахтар, дьиҥнээх “казачкалар”. Урукку киинэлэргэ да казактар уратылара биллэрэ дии.
Тиийбит батальонум ДНР хаайыылаахтарыттан турар батальон эбит. Түүн хараҥаҕа кимнээхтэрэ-туохтара да көстүбэт буоллаҕа. Сарсыарданан сырдыкка көрбүтүм, бары, дьэ чахчы, сирэй-харах, дьүһүн-бодо, хаайыыга олорбут дьон буолаллара тута биллэрэ. Ол да буоллар кинилэргэ даҕаны син дьиссипилиинэ баар этэ.
– Айыбыын, олохтоох хаайыылаахтар быыстарыгар сылдьыы иэдээннээх дьыала дии... Куттаммат этиҥ дуо?
– Хамандыырдара Калина диэн киһи, дьону өлөрөн, 24 сыл биэрбиттэриттэн сэттэ сыл олорбут этэ. Ол киһи барыларын тутара. Тиийбитим кэннэ сарсыныгар миигин ол киһи ыҥыран ылан кэпсэппиппит. Киһилии кэпсэтэн өйдөстөхпүт дии, киммин-туохпун билэн баран: “Эйигин “под своё крыло” ылабын”, – диэтэ.
Инньэ гынан напарникпын кытта таһыттан харабыллаах хоско туһунан олорбуппут. Онно хаайыылаахтар киирбэттэр. Дьиҥэ, ити дьоҥҥо даҕаны “медвзвод” диэн баар эбит, ол гынан баран, миэдик дьахталлар куттанан кэлбэттэр этэ. Ол иһин, бааһырдахтарына, чугастыы миигин ыҥырааччылар.
– Ити үлүгэр уоттаах сэриигэ, дэлби тэптэриини, ытыалаһыыны, киһи бөҕө өлөрүн, бааһырбыт дьон ыһыытын-хаһыытын, бэл, эр дьон да тулуйбаттар. Эн хайдах ити үлүгэргэ тулуктаһан сылдьыбыккыный?
– Бастакы киирсииттэн соһуйан, куттанан, салыбыраан тахсыбытым. Ол кэнниттэн киһи үөрэнэн да хаалар эбит. Кэнники уолаттар өлүктэрин илиилэрэ-атахтара ыһыллан хаалбытын аньыырҕаан, аттыларыгар чөмөхтүү уурарым. Киһи барытыгар үөрэнэр.
– Айыыларгыттан көрдөһө, сахалыы сиэр-туом оҥоро сылдьар буоллаҕыҥ?
– Бүгүн баар, сарсын суох буолар түгэҥҥэр, баҕарбатаҕыҥ да иһин, туох баар таҥараны итэҕэйэҕин эбит. Христианствоны да итэҕэйэҕин, бэйэбит Айыыларбытыттан эмиэ көрдөһөрүм. Сылдьыбыт дэриэбинэлэрбитигэр баар таҥара дьиэлэригэр киирэн көрдөһөбүн. Ол иһин тыыннаах кэллэҕим дии. Дьиҥэ, миигин медсиэстэрэнэн хааллара сатаабыттара. Кэнники иккитэ-үстэ эмиэ бара сылдьыбытым.
– Бай, тоҕо?!
– Бу Саҥа дьылга Ростовка бара сылдьыбытым. Вера Душкевич эрийбитигэр, көрдөһүүтүн быһа гыммакка приёмнай отделениеҕа тиийэн, көмөлөһөн кэлбитим. Онно туох баар хайысхаттан барытыттан бааһырбыт уолаттар кэлэллэр. Биир бааһырбыт уол миигин көрөн билбитэ. Арааһа, ол хаайыылаахтартан кэлбит уол быһыылаах. Мин, биллэн турар, кинини көрөн билбэтэҕим. Соҕотох азиаты сирэйбин өйдөөн хааллахтара дии.
Ол сырыттахпына, өссө биир ыараханнык бааһырбыт уол тиэллэн кэлбитэ. Хантан кэлбитин, туга бааһырбытын барытын докумуоҥҥа толороҕун. Онно эмиэ ол уол: “Миигин өйдүүгүн дуо? Бииргэ сэриилэспиппит дии...” – диэхтиир. Онуоха аттыгар сытар уол: “Он бредит, не слушайте”, – диир. “Он не бредит, я ветеран”, – диэтэҕим дии.
 |
| Бойобуой доҕотторун кытта |
– Тыый, 2023 сыллаахха тыыннаах кэлэн баран, өссө хаста даҕаны төттөрү бара сылдьыбытыҥ дуо?
– Син биир киһи санаата буолбат эбит, аны эрий да эрий буолаллар. Тиийэн, көрсөн, кэпсэтэн кэлэҕин. Бастакы сылларбар өлбүт уолаттар түүлбэр киирэллэрэ. “Арай ону гыммытым буоллар, баҕар, кинини быыһыам, тыыннаах хаалыа этэ..." – диэн син биир оннук санаалар үүйэ-хаайа туталлар. 2023 сыллаахха тиийэ сылдьарбар тута сэрии буола турар сиригэр илдьэ барбыттара.
Мин кэлбиппин истэн, хамандыырдар кэлэн, көрсөн барбыттара, биллэн турар, хааллара сатаабыттара. Онно мантан биир дьахтары илдьэ бара сылдьыбытым. “Эйигин олох ытыс үрдүгэр көрсөллөр эбит дии”, – диэн саллан кэлбитэ. Бу сырыыга эмиэ икки дьахтар барса сылдьыбыттара, эмиэ бүтүн дэлэгээссийэнэн кэлэн көрсүбүттэриттэн соһуйан аҕай кэлбиттэрэ. “Соҕотох дьахтар снайпергын”, – диэн онно бары билэллэр эбит.
– Снайпердары онно миэстэтигэр сойуолаһаллар диэн баара?
– Снайпердары эрэ буолбатах, миэдик дьахталлары эмиэ сойуолаһаллар. Миэдиктэри бастакынан өлөрөллөр эбит, “эмчит суох буоллаҕына, бааһырбыт дьон өлөр” диэн толкуйдууллар. Батальон батальонунан кыайан быыһаммакка өлүөн сөп. Ол иһин бастакы көмө оҥорору байыастар бэйэлэрэ чуолкай билиэхтээхтэр. Эрдэ 2022 сыллаахха соччо иннэ-кэннэ биллибэт этэ – билигин барыта чуолкай. Билигин хас биирдии байыас бэйэтин бэйэтэ быыһыан, тыыннаах ордуон сөп.
– Билигин бүтүннүү дрон сэриитэ дииллэр. Ол саҕана хайдах этэй?
– Урут дрон аҕыйах этэ. Разведкаҕа эрэ туттар этибит. Оттон билигин дрон сэриитэ буолла, тахсан ытар да кыаҕыҥ суох.
Лидиевкаҕа биһигини Бизон диэн сиргэ түөрт киһини тааҥканы тохтотор бойобуой сорудахха ыыппыттара. Икки снайпер уонна икки бүлүмүөтчүк. Алта сэнэрээти туттаран баран, ыытан кэбистилэр. Ол дьонум аны: “Биһиги хаһан даҕаны ыппатахпыт”, – диэтилэр. Онуоха хамандыырбыт үлтү маатыралаан баран: “Вот эта женщина вас научит стрелять!” – диэтэ.
Онно өстөөх дрон разведката үлэлиир эбит этэ. Дьэ, ол сорудахпытыгар сэнэрээттэринэн ытыалаабатылар дуо! Ыт буола сыспыппыт. Аны туран, туох да суох аһаҕас сиригэр сылдьабыт, биһиги сүүрэ сылдьарбыт бу көстөн турдаҕа дии. Нэһиилэ быыһаммыппыт.
– Оо, өссө бойобуой сорудахха ыыталыыллар?
– Снайпердыыр эрдэхпинэ, биир сорудахха бара сылдьыбытым. Иккиэ буолан барбыппыт. Бүлүмүөтчүктэрбит 700 миэтэрэ кэннибитигэр сыталлар. Биир дьиэттэн Донецкайы ыталлар этэ, “ол дьиэҕэ көннөрү дьон бааллар дуу, суохтар дуу?” диэн билиэхтээх этибит. Эйэлээх дьон суох буоллахтарына, биһиги ол дьиэни суох гыныахтаахпыт.
Икки күн кэтээн сыппыппыт. Эр дьон дьахтар таҥаһын кэтэн уу баһаллара. Үһүс күммүтүгэр төттөрү тахсаары тыаһаабакка олорбуппут. Ааны арыйбыттарыгар, оҕо ытаабыта. Бадыбаалга көннөрү дьону аманаат курдук тута сыталлар эбит. Уонна ол дьиэттэн өстөөхтөр бэйэлэрэ ытыалыы сыталлар. Тахсан, көннөрү эйэлээх дьон бааллар эбит диэн дакылааттаабыппыт.
Ол дэриэбинэ 2024 сыл ахсынньытыгар биирдэ босхоломмута. Ол дьон эрэйдээхтэри өлөрбүттэрэ буолуо, туох билиэ баарай. Эйэлээх дьону харыстыыр сыалтан биирдии туочуканан көрөн суох гынар буоллахтара. Ол иһин анал байыаннай дьайыы диэн ааттаннаҕа дии.
– Ол да саҕана билиндээһи син хасталлар буоллаҕа?
– “Хохуоллар, дьэ, олох тугу да сатаан оҥостубат, айылҕаҕа сылдьа үөрүйэҕэ суох дьон эбит” диэн, сөрү диэн сөхпүтүм. Билиндээс оҥорон дуомнууллар. Фазаны да сатаан үргээбэттэр, астаабаттар. Куорат дьоно буолан эбитэ дуу, үлэлии үөрүйэхтэрэ суох. Сатаан да балыктаабаттар. Фазаннара биһиги курупааскыларбыт курдук көтө сылдьаллар, ону да кыайан өлөрбөттөр. Ол көтөрдөр ытыалаһыы эрэ, туох эрэ олох наадыйбаттар: аттыбытыгар көтө сылдьаллар.
– Бу кэнники бара сылдьан, 2022 сыллааҕы Донбаһы, Донецкай куораты уонна билиҥҥини тэҥнээн көрдөххүнэ, балаһыанньа хайдах эбитий?
– Билигин ол куоракка дьон баара биллэр, уулуссаҕа көҥүл хаама сылдьаллар. Син куорат куорат курдук буолбут. Арассыыйаҕа киирбитэ тута биллэр. Бииргэ сэриигэ сылдьыбыт дьоммун көрсөн кэлэбин. Биир дьиэ кэргэн курдук буоллахпыт дии.
Бу бара сылдьан, дьүөгэбин көрсөн кэлбитим, дойдутугар, колледжка учууталлыыр. Икки ыстаапкаҕа сылдьар буолан: “Мин саамай элбэх хамнастаахпын, 50 тыһыынчаны ылабын”, – диир. Кэргэнэ тимир суолга үлэлиир, 30-тан тахса тыһыынча хамнаһы аахсар.
Манна уолаттар, бүтэн кэлэн баран, тута үрдүк хамнаһы ирдииллэрин өйдөөбөппүн. Аан бастаан үөрэниэххэ, идэ ылыахха, ол кэннэ биирдэ үрдүк хамнаһы аахсыахха наада. Идэ барыта үчүгэй буоллаҕа, оробуочай да идэ хамнастаах, сирбэккэ-талбакка, хаппырыыстаабакка үлэлиэххэ эрэ наада.
– Анараа уоттаах сэриигэ сылдьыбыт киһи буоларыҥ быһыытынан, онтон кэлэр уолаттары кытта кэпсэтэ үөрэннэҕиҥ дии? Төһө аһыллан кэпсэтэллэрий?
– Биллэн турар, онно даҕаны, манна да, госпиталга да сытар уолаттары кытта кэпсэтэн, олохторун суолун ыйан-кэрдэн биэрэбин, сүбэлиибин-амалыыбын. Сэрии диэн тугун бэйэм эппинэн-хааммынан билбит, кинилэри кытта тугу кэпсэтиэхтээхпин билэр буолан, табан кэпсэтэбин. Тута сирэйдиин-харахтыын уларыйа түһэллэр, арыллан дьонноругар да кэпсээбэтэх сүрэхтэрин бааһын, кыһалҕаларын барытын этэллэр. Бары биир өлүүгэ-сүтүүгэ сылдьыбыт дьон буолан, кинилэри кытта “по-братски” кэпсэттэххинэ, дьахтар да курдук көрбөттөр. Холобур, бу эмиэ госпитальга сытар уолаттар суруйа сыталлар. Олорго эмиэ сүбэ-ама буолабын, олохторун суолун сөпкө булалларыгар сирдии сатыыбын.
– Сотору сэриибит түмүктэннэҕинэ, байыас уолаттарбыт кэлиэхтэрэ. Хайдах дьаһанан кинилэр эйэлээх олоххо түргэнник киирэллэригэр күүс-көмө буолуохпутун сөбүй?
– Анарааттан кэлбит киһи эйэлээх олох бытархай түбүгэр, кыһалҕатыгар наадыйбат буолар, тосту уларыйан кэлэр. Биллэн турар, эйэлээх олоххо уһуннук киирэр. Мин манна кэлэн, сылы быһа дьиэбиттэн тахсыбакка сыппытым. Үлэбэр эрэ баран кэлэбин уонна бүттэ – кимниин да көрсүбэккин, кэпсэппэккин, чугаһаппаккын. Саҥа кэлбит дьон, бэл, кыайан да утуйбат буолаллар. Кыра тыас аайы ходьох гыныахтарын, соһуйуохтарын, ол-бу куһаҕаны түһээн, түүн ортото хаһыытыахтарын да сөп. Мин эмиэ түүн хаһыытыыр этим, сиэним кэллэҕинэ, үскэ-түөркэ диэри утуйбат буола сатыыбын.
– Билигин “Якутия – земля героев” диэн бырагырааманан үөрэнэ сылдьаҕын. Ол туһунан кэпсээ эрэ.
– Анараа дойдуттан мээнэҕэ тыыннаах кэлбэтэх буоллаҕыҥ. Дойдугар тугу эрэ көмөлөһүөхтээххин. Холобур, олоххо уопуттаах киһи эдэр уолаттары кытта кэпсэтэн, сүбэ-ама биэрэн, кинилэр сөптөөх суолга турдахтарына, баһаам көмө буолуом этэ. Ол иһин бу бырагыраамаҕа кыттыһан үөрэнэ киирбитим. Бу үөрэххэ хапсарга хас даҕаны этаптаах улахан куонкуруһу ааһан хапсыбытым. Үөрэнэрбитигэр 25 этибит, хомойуох иһин, биир киһибит быйыл соһуччу сүрэҕинэн бараахтаата. Биир сылга диэн үөрэнэ сылдьабыт, ыам ыйын 8 күнүгэр дьупулуоммутун ылыахтаахпыт. Дьэ, чахчы, олох уратытык үөрэтэллэр эбит.
Мин бырайыагым – муниципалитеттары кытта үлэ. Холобур, уолаттар, анарааттан кэлэн баран, манна тута чөлгө түһэрэр кииннэргэ киирэн эмтэнэллэр, уйулҕа үлэһиттэрин кытары кэпсэтэллэр, болҕомтоҕо сылдьаллар. Онно-манна да сылдьан аралдьыйаллар. Оттон хайдах улуустарыгар, дьиэлэригэр бардылар да – умнууга хаалаллар. Ол иһин уолаттары уопсай систиэмэттэн таһаарбат наадатыгар, улуустар хас биирдии уолу кытта күүскэ үлэлэһиэхтэрин наада, туох кыһалҕалаахтарын барытын быһааран, үлэ булан биэрэн, ким баҕалааҕы үөрэттэрэн, олох болҕомтоҕо ылыахтаахтар. Оччоҕо эрэ кинилэр түргэнник эйэлээх олоххо киирэллэр.
Дьиҥэ, судаарыстыбабыт эйэлээх олоҕу харыстаан, сэрии буола турарын даҕаны биллэрбэт дии. Эйэлээх олоххо үчүгэй баҕайытык олоробут, онно туох буола турарын бу диэн билбэппит. Дьону харыстыы сатыыллар буоллаҕа, хомойуох иһин, сорох дьон ону соччо өйдөөбөттөр. Ити эмиэ улахан толкуйтан, үлэттэн тахсар. Мин санаабар, судаарыстыба сөпкө дьаһанна. “Сэрии” диэбитэ буоллар, билигин биһиги манна ыллыы-туойа сылдьыа суох этибит. Байыаннай олоххо олоруо этибит. Тыыл син биир онто да суох көмөлөһөр, ким баҕалаах волонтёрдаан күүс-көмө буолар. Өйдүүр дьон саҥата-иҥэтэ суох көмөлөһөллөр.
Холобур, бу Рихард Зорге уулуссаҕа баар инбэлииттэри чөлүгэр түһэрэр киин хара бастакыттан илиитин ууммута. Күн бүгүнүгэр диэри кэлбит уолаттары сытыаран эрэ эмтииллэр. Бу билигин мин стажировкам базата, кураатарым – Туйаара Борисова. Бу Киин салайааччыта Асида Июньевна барытын дьаһайсан, наада буоллаҕына уолаттары эбии ылар. Настаабынньыгым миниистир Елена Волкова.
Эрдэ эппитим курдук, үөрэхпэр бырайыагым – “Реабилитация ветеранов боевых действий на муниципальном уровне” диэн. Байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын бэйэлэрин улуустарыгар болҕомтоҕо ылыы, чөлүгэр түһэрии. Уолаттар кэлбиттэрин кэннэ, дойдуларыгар дьаһалта үлэһиттэрэ, исписэлиистэр көрөн-истэн, льготаларын, биэнсийэлэрин барытын ирдэһиэхтээхтэр. Кылгаабыта – биир сыл, уһаабыта – үс сыл. Онуоха диэри бу кэлбит уолаттар син олохторун оҥостор буоллахтара. “Сайабылыанньа биэрбэтэҕэ” диэн баран олоруо суохтаахтар. Сайабылыанньа биэрбэтэх буоллаҕына, дьиэтигэр тиийэн ылыахтаахтар.
Бу иннинэ Өлүөхүмэ улууһугар стажировкабын барбытым, билигин Горнай улууһугар үлэлии сылдьабын.
Биэдэмистибэлэрдээҕи хамыыһыйа буолан, боротокуол оҥорон, мин бырайыакпынан үлэлээн эрэллэр. Онон, бу улуустарга махталым муҥура суох. АБДь кыттыылаахтарын, кинилэр дьиэ кэргэннэрин, сүтүктээх төрөппүттэри, кэргэттэри аралдьытаары айылҕаҕа тахсар, балыктыыр, бултуур туризмы сайыннарыахтаахтар. Мин санаабар, бары улууска маннык туризмы киллэрэн, кэлбит уолаттарга айылҕаны кытта алтыһыыны олохтоотохпутуна, бултатан, балыктатан аралдьыттахпытына, бэттэх кэлиэ этилэр. Дьоҕурдарынан үөрэттэрэн, үлэ булан, сорохтор соц-хантараагынан бэйэ дьыалатын да тэриниэ этилэр.
– Дьэ, чахчы, сөпкө этэҕин, АБДь-тан кэлбит хас биирдии байыаһы сыччах дьиэ кэргэҥҥэ сэлээннээбэккэ, нэһилиэктэригэр, улуустарыгар күүстээх болҕомтоҕо ыллахха, түргэнник чөллөрүгэр түһэллэрэ буолуо. Барытын аһаҕастык кэпсээбитиҥ иһин махтанабын. Бырайыаккар ситиһиини баҕарабын!
Туйаара СИККИЭР кэпсэттэ.
