Елена Голомарева: “Бар дьоммор махтанабын”

 

  – Урут ыччаты күргүөмүнэн үөрэттэрэ ыыталлара. Аҕабын оннук Дьокуускайга сэбиэскэй-бартыыйнай оскуолаҕа үөрэххэ ыыппыттар, ийэм кинини батыһан кэлсибит. Инньэ гынан мин манна төрөөбүппүн. Онон “Өлүөнэ эбэ үрдүгэр төрөөбүт кыыс Лена буоллун” диэбиттэр. Кэлин пааспар ыларбар “Лена диэн оҕо аата, онон Елена буолаҕын” диэн паспартыыс быһааран кэбиспитэ. Аҕам суруналыыс идэлээҕэ, хаһыакка, кэлин ыалдьан баран, таба иитиитигэр үлэлээбитэ. Ыраах хомондьуруопкаттан кэлэн, түүннэри олорон суруйарын өйдүүбүн. Сүрдээх кырдьыксыт, дьиҥнээх хомуньуус этэ. Ийэбит кинини батыһан, холкуоска, табаҕа араас үлэҕэ үлэлээбитэ. Аҕабыт, дэҥҥэ түбэһэн, эрдэ суох буолбута. Ийэбит биэс оҕотун бэйэтэ атахтарыгар туруортаабыта. Биһиги эһэлээх эбэбит табаһыт буоланнар, кырабытыттан ыстаадаҕа сылдьарбыт. Мин чуум үлэтин барытын сатыыбын: тирии да имитэбин, сап хатыахпын, иистэниэхпин сөп, табаны, булду-балыгы да астыыбын. Ийэбит оннук ииппитэ-үөрэппитэ. “Таба, идэһэ -- дьахтар үлэтэ” диирэ, сүгэни туттубакка, барытын быһаҕынан эрэ астыыра, дьаһайара. Ону бэл, Тарбаахап киинэҕэ анаан устубута баар.

 

 

   “Биһиги оҥорботохпутуна, ким оҥоруой? Дойдубутугар туһалыахтаахпыт!” -- диэн дэбиистээх буоларбыт оччотооҕу дьон. Мин идэлээхтэр сойуустарын салайарым, хомсомуолга сэкирэтээрдээбитим.  Онтон дойдуга ыһыллыы-тоҕуллуу саҕаламмыта. Биһиги, кый ыраах олорор дьон, дойдуга туох буола турарын ситэн билбэт буоллахпыт. Арай, Москубаттан бэрибиэркэ кэллэ. Биһиги хомсомуолбут тэрилтэтэ үлэлээбитин курдук үлэлии сылдьар. Ону көрөн, ол бэрэбиэркэһиттэр соһуйбуттарын өйдүүбүн: барыта номнуо тохтообут эбит, оттон биһиги олох да мунньахтаан ньиргитэ сылдьабыт.

 

 

   Сайдыы барыта үөрэхтэн саҕаланар, үөрэҕи кытта ыкса ситимнээх. 1991 с. Национальнай кэнсиэпсийэ олоххо киирэн, ол долгунугар омук бэйэни билиниитэ уһуктан, төрүт тыллары, култуураны, үгэстэри сөргүтүү саҕаламмыта, айымньылаахтык үлэлиир кыах баар буолбута. Кэнсиэпсийэ биһигиттэн саҕаламмыта диир сөп. Урукку салайааччылар тэрийбит таба иитэр производственнай базалара баара. Онно олоҕуран, 1990 с. “Көс оскуола” бырайыагын оҥорбуппут. Биһигини Е.И. Михайлова, Ф.В. Габышева өйөөбүттэрэ. “Көс оскуола” өйдөбүлэ Кэнсиэпсийэҕэ киирбитэ.

   Онтон 2004 с. сокуон барыла оҥоһуллубута (А.В. Кривошапкин, А.Н. Жирков), 2008 с. СӨ “Көс оскуола туһунан” сокуона ылыллыбыта. Онтон отуттан тахса сыл буолан баран, 2025 с. аны “Көс оскуола туһунан” РФ сокуона ылыллан, дойду бэрэсидьиэнэ В.Путин илии баттаабыта.  Ол аата, ыстаат көрүллэр, онон чуум, үлэһитэ үөрэнэн, оҕолорун бэйэтэ илдьэ сылдьан үөрэтэр кыахтанар. Биһиги олугун уурбут сокуоммутун атын эрэгийиэннэр туһанар кыахтаннылар, бэл, хаһан да үөрэммэтэх, көс олохтоох сыгааннар үөрбүттэр, ямаллар бэркэ туһана сылдьаллар дииллэр.

 

 

 

   Мин бастаан муницпальнай таһымтан саҕалаабыт киһи буоллаҕым. Саамай улахан ситиһиибит -- Өлөөн “национальнай эбэҥки улууһа” диэн ыстаатыстаныыта. Ол саҕана улуус дьокутааттарын Мунньаҕын-Суглаан бэрэссэдээтэлэбин. “Хайдах гынан сирбитигэр хаһаайынныы сыһыаны олохтуубут, дьон олоҕун тупсарабыт?” дии саныырым. Мэлдьи үппүт-харчыбыт тиийбэт, наар тугу эрэ көрдөһөөччү курдук сылдьарбыт. 90-с сс. ыһыллыы кэмигэр маҕаһыыннар кураанахсыйбыттара, табаһыт хамнас ылбат буолбута, таба иитэр салаа эстибитэ, сыана бас баттах барбыта. “Ыстаатыстаннахпытына, баҕар, быыһаныахпыт”  диэн  туруорса сылдьыбыттара, Сойуус ыһыллан тохтообута.

   Дьэ, ону 13 сыл буолан баран, биһиги архыып, устуоруйа матырыйаалларын үөрэтэн, билимҥэ тирэҕирэн сөргүппүппүт. Дьиҥэ, өссө 1934 с. “Өлөөн эбэҥки оройуона” диэн тэриллибитэ – Илья Егорович Винокуров туруорсан. Ол эрээри эбэҥки аата биир эрэ сыл сылдьыбыт, кэлин устан кэбиспиттэр.

 

 

   Онон 2003 с. биһиги бастакынан “Референдум туһунан” СӨ сокуонун туһанан, референдум ыыппыппыт. Олохтоохтор “Өлөөн эбэҥки национальнай оройуона” буолабыт” диэн биир санаанан куоластаабыттара. Сылы быһа бэлэмнэнэн, Дьокуускайга 70-ча киһилээх  дэлэгээссийэнэн кэлэн, бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлэ Е.А. Борисовка уонна Ил Түмэн спикерэ Н.С. Тимофеевка киирэ сылдьыбыппыт. Национальнай таҥаспытын кэтэн киирэн эбэҥкилии эҥэрдэлээбиппитигэр Егор Афанасьевич соһуйбуттуу көрбүтүн өйдүүбүн (күлэр).

   Онно киирэ сылдьан, таһаҕас тиэйиитигэр сыана сиэрэ суох үрдүгүн, ону бэрээдэктээҥ, тырааныспар ороскуотун көрүҥ диэн туруорсубуппут. Е.А. Борисов “толкуйдуохпут” диэбитэ уонна биир ыйынан “Хотугу улуустарга тыраанаспар ороскуотун бүддьүөт иһигэр киллэрэргэ” диэн дьаһал таһаарбыта. Сыанабыт дьэ тэҥнэнэн, онтон ыла өрө тыыммыппыт.

   Ол кэннэ И.Е. Винокуров дойдутугар -- Намҥа -- улахан дэлэгээссийэнэн тахсан, кини мэҥэ тааһыгар сибэкки уурбуппут, улахан мунньах тэрийбиппит, кэнсиэр көрдөрбүппүт. Намнар мыраан үрдүгэр тоһуйан көрсүбүттэрэ. Умнуллубат тэрээһиннэр этэ.  Онон түмүгэр Өлөөн “эбэҥки национальнай оройуона” диэн ыстаатыстаммыта. Ол күн билигин оройуон күнүнэн бэлиэтэнэр.

 

   2001 с. РФ “Төрүт дьарык сирдэрэ” (“О территориях традиционного природопользования РФ”) диэн сокуона ылыллыбыта. Ити З.А. Корнилова үлэлэспит, киллэрсибит сокуона этэ. РФ таһымыгар ылыллыбыта эрээри, биһиэхэ олоххо киирэ илигэ, балаһыанньа суоҕа. Ол саҕана сокуоннары ким даҕаны үчүгэйдик иҥэн-тоҥон билбэтэ. Мин ГЧИ учуонайа С.И. Бояковаҕа уонна бырабыыталыстыба быраап управлениетын салайааччыта Т.С. Ивановаҕа “Бу Арассыыйа сокуона тахсыбыт, биһиги хайдах гынан Өлөөн сирин-уотун ТТП оҥоруохпутун сөбүй, сүбэлээҥ, көмөлөһүҥ” диэбитим.

   Бу боппуруоска сытыы мөккүөр баара. Ытыктабыллаах сорох учуонайдарбыт, Багдарыын Сүлбэ: “Эһиги эбэҥки буолбатаххыт, хотугу сахаларгыт”, -- диэн утаран турбуттара. Дьэ, онно ол быһаарыы (обоснование) наада этэ. Оройуоммут хаһыатын тирээһэ ол саҕана 2-3 төгүл улаатан, биирдэ “үллэс” гыммыта, тоҕо диэтэххэ, араас санаа-көрүү барыта хаһыакка бэчээттэнэрэ. Ити ыстаатыс туһунан референдум ыытыллаары турар кэмэ этэ. Онуоха С.И. Боякова “хайа да киһи өскө ийэтэ -- эбэҥки, аҕата саха буоллаҕына, бэйэтин ис эйгэтэ быһаарар, ханнык омук буоларын” диэн, сүрдээх үчүгэй быһаарыы (обоснование) оҥорон биэрбитэ.

2004 с. дьокутааттар Суглааннарын быһаарыытынан, “Өлөөн оройуонун сирин-уотун ТТП сиринэн ааҕарга” диэн быһаарыы ылыммыппыт. Бу – иккис улахан ситиһиибит диибин. Борокуратуура “бу -- сыыһа быһаарыы, бастаан нэһилиэктэринэн, ол кэннэ оройуон таһымыгар ылыллыахтаах” диэбитин А.С. Иванов улуус баһылыгынан олорон, нэһилиэк таһымынан ТТП-ны оҥотторбута, ону кытта, оройуон таһымынан эмиэ хаалбыта. Ол эрээри итиннэ оройуоннар араастык дьаһаммыттара. Уус майдалар борокуратуура эрэ эттэ диэн, тута “ликвидировать” диэн быһаарына охсубуттара. Биһиги кинилэргэ үстэ тиийэ сылдьыбыппыт. Инньэ гынан ол ыстаатыстарын төннөрбүттэрэ. Өскө оннук гымматахтара буоллар, “прецедент” быһыытынан туттан, ТТП-лары суох оҥортуо да этилэр.

***

   ТТП көннөрү сиртэн туох уратылааҕый? Бу -- биһиги табабытын иитэр, бултуур, балыктыыр сирбит. Омук сирдээх-уоттаах эрэ буоллаҕына, төрүт дьарыгын тута сылдьар, кэскиллээх. Ити өйдөбүлүгэр тулалыыр эйгэ, айылҕа туруга барыта бииргэ ситимнэнэн киирэ сылдьар. Биһиги наука, быраап өттүнэн барытынан сөптөөх гына, эҥкилэ суох оҥостон дьаһаммыппыт. Ону кистии, бэйэбитигэр эрэ тута сыппакка, барыларыгар “маннык оҥостуҥ, маны туһаныҥ” диэн ыыппыппыт. “Төрүт дьарык сирэ” диэн өйдөбүлү бастаан биһиги олоххо киллэрэн, утуу-субуу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар түөлбэлээн олорор улуустара, нэһилиэктэрэ ылынан барбыттара. Ол эрээри билигин син биир оройуон аайы хайдах салайааччы олорбутуттан, дьонун инники кэскилин көрөн, хайдах хамнаммытыттан киирсэр, туруорсар кыаҕыттан тутулуктааҕа көстөр. Ээл-дээл салайааччылар кыһаллыбатахтара. Дьиҥэ, куһаҕана суох сокуоннар этэ.

 

 

 

   “Ньыгыл Арассыыйа” Уопсастыбаннай приёмнайыгар 2008 с. ананан, “туох ааттаах өр олордуҥ?” диэхтэригэр дылы үлэлии сылдьабын. Бу үлэни олус наадалаах дии саныыбын. Баартыйа бырагыраамаларыгар, ыйаахтарыгар олоҕуран, национальнай бырайыактар чэрчилэринэн улахан тыаһа-ууһа, элбэх бүрүкүрээтийэтэ суох улахан боппуруостары быһаартарыахха сөп. Сороҕор үс эрэ киһи буолан үлэлээн, тугу эмэ ситиһэбит. Холобур, “табаһыт” диэн идэ реестргэ киирбэтэҕин эбэтэр “чуум үлэһитэ” диэн эмиэ классификаторга суоҕун билэн, түргэнник сурук суруйа охсон, анараа баар дьоммутун хамнатан, ол барыта көннөрүллүбүтэ. Чуум үлэһиттэрэ туох да социальнай көмүскэлэ, биэнсийэтэ суох хаалаллара тохтообута.

Эбэтэр “Ньыгыл Арассыыйа” баартыйа  сийиэһин кэнниттэн Н.Г. Селютина диэн исполком бэрэссэдээтэлигэр тиийэн, “таба боппуруоһун баартыйанан болҕомтоҕо ылларыҥ” диэн туруорсубуппут. Ол кэннэ Федерация Сэбиэтигэр сэбиэскэй кэм кэнниттэн аан бастаан таба иитиитигэр анаммыт мунньах тэриллибитэ, Арассыыйа табалаах эрэгийиэннэриттэн бары мустубуттара. Баартыйа салалтатыттан РФ Т/х министиэристибэтигэр мэччирэҥ, бөрөнү бултааһын, ГСМ боппуруоһун барытын көрөргө сорудах бэриллибитэ. Аны ханнык сокуоннар, дьаһаллар үлэлээбэттэрэ, туох боппуруоска кыһалҕа үөскүүрэ приёмнайга киирэр дьон туруорсууларыттан көстөр, ол үлэни тупсарарга, итэҕэһи-быһаҕаһы туоратарга, миэрэ ыларга көмөлөһөр.

 

 

 

   Мин хаһан даҕаны дьокутаат буолуом дии санаабат этим, ол туһунан өйбөр да суоҕа. Эн баҕарбатаҕыҥ да иһин, кэм-кэрдии бэйэтэ үтэйэн таһаарар эбит. Ийэбит барахсан: “Киһиэхэ төһөнөн улахан бартыбыал туттараллар да, соччонон кини дьоҥҥо чугас буолуохтаах”, -- диэччи. Дьокутаат буолбутум кэннэ миэхэ “эн Андрей Васильевич Кривошапкинтан холобур ылыахтааххын” диирэ. Кини дьону кытта аһаҕаһын, судургутун, дьон туһугар кыһамньытын сөбүлүүрэ.

 

***

   Саҥа дьокутаатынан  талыллан үлэлии сырыттахпына, үөрэх туһунан сокуонтан эрэгийиэннээҕи төрүт киллэһиги ылан быраҕар ирдэбил киирбитэ. Ол РФ Үрдүкү суута бигэргэппит быһаарыыта этэ, өссө А.Н. Жирков туруулаһан, үс сыл  тыыппатахтар. Онтон борокуруор ирдэбилэ киирбитэ: толоруҥ  диэн. Улахан уопсастыбаннай “резонанс” тахсыбытын олох умнубаппын. Ону Е.П. Жирков, З.А. Корнилова атыннык уларытан, сокуоҥҥа хааларын ситиспиппит. Итиннэ бар дьоҥҥо, уопсастыбаннаска, “Кыым” хаһыакка махтанабын. Бэлиитиктэр норуокка тыын суолталаах боппуруостарга сөптөөх быһаарыыны ылыналларыгар, дьон-сэргэ санаатын истэллэригэр, долгуйалларын тиэрдэргэ улахан күүс-көмө буолбуккут диэн. Ол миэхэ биир саамай улахан уруок буолбута.

   Хомондьуруопкаҕа, мунньахтарга сылдьа бардахпына аҥардас олорон эрэ истибэппин, таах сылдьыбаппын, тыл эппит дьону кытта булгуччу билсэн, кэпсэтэр, ыйытар идэлээхпин. Хайа да боппуруоска исписэлиистэр, билэр-көрөр дьон, салайааччылар, учуонайдар көмөлөрө, туһалара улахан буолааччы. Онон сибээс олохтооһун --үлэбэр туттар биир “ньымам”. Холобур, күөл култууратын туһунан учуонай тыл этэр буоллаҕына, мин Кэбээйи улууһун дьокутаата буоларым быһыытынан, хайаан даҕаны кинини кытта билсэн, санаа атастаһан, сибээс олохтоон тэйэбин. З.А. Корнилова этэр буолара: “Сокуону оҥорорго булгуччу билимҥэ тирэхтээх буолуохтааххын”, -- диэн. 

 

   Өлөөн кырдьаҕастарыттан саха чаҕылхай салайааччыта Илья Егорович Винокуров туһунан истэн-билэн улааппыппыт. Оройуон тэриллиитэ кини аатын кытта сибээстээх. Дьон бөҕөтүн сэлликтэн, өлөр өлүүттэн быыһаабыта. Олохтоох дьонтон каадыры бэлэмнээһини туруорсубута. Биһиги сайдыыбытыгар улаханнык сабыдыаллаабыт киһи. “Биһигини ааппытынан билэрэ” диэн кырдьаҕастар киэн тутта ахталлара. Тоҥус бастаанньатын кэнниттэн НКВД-лар “хара испииһэктэригэр” киирбит бастыҥ дьоммутун тус эппиэтинэһигэр ылан, итэҕэйэн, оройуону салайар дуоһунастарга анаттаран өрүһүйбүтүн кэпсииллэрэ. “Биһиги Ылдьаабыт, убайбыт” диэччилэр. Ол иһин, ол улуу киһибит үбүлүөйүгэр анаан, Өлөөн уонна Нам улуустарын ыччатыгар бырагыраама оҥоһуллубута. Бу маннык биир да түгэҥҥэ бэйэлэрин туһунан санаабакка, дьон-норуот туһугар туохтарын да кэрэйбэккэ үлэлээн-хамнаан ааспыт бастыҥ дьоммут холобуругар ыччаппытын иитиэхтээхпит.

 

   Зоя Афанасьевна Корнилова курдук сүдү киһи аттыгар сылдьан үлэлээбиппин, элбэҕи сүбэлэппиппин, мөҕүллүбүппүн даҕаны киэн туттабын, дьылҕабар махтанабын. “Сокуоҥҥа норуот тыына баар буолуохтаах” диэн кини ирдэбилэ, үлэлээн кэлбит суола этэ. Хайдах курдук дьоһун суолталаах, биһигини харыстыыр сокуоннары ыларга үлэлээбитий! Кини аатын үйэтитиигэ бырагыраама оҥорбуппут. Холобур, төрөөбүт Өлүөхүмэтин улууһа  улуустартан бастакынан тыа хаһаайыстыбатыгар биэс сыллаах бырагырааманы оҥоро сылдьар. Зоя Афанасьевна “Өлүөхүмэ улууһа Саха сирин барытын хааччыйар кыахтаах тыа хаһаайыстыбалаах буолуохтаах” диирэ, онно сир баайын хостооччулар көмөлөһүөхтээхтэрин, бииргэ үлэлэһиэхтээхтэрин баҕарара. Барыан иннинэ “Норд Голд” хампаанньа олохтоох салалтатын кытта көрсүһэ сылдьыбыта, ол санаатын тиэрдибитэ.  Онон ити -- туолар кыахтаах бырайыак. Биһиги ол бырагырааманы “Зоя Корнилова ырата” (“Мечты Зои Корниловой”) диэн ааттаары гынабыт. Олус үчүгэй буолбат дуо? 

 

   Өлөөҥҥө ОБХСС-ка үлэлии, Өлүөхүмэттэн төрүттээх Голомарев Памфил Иннокентьевич диэн уол ананан кэлбитэ. Оччотооҕу ыччаттар бары көхтөөхтүк уопсастыбаннай, хомсомуол үлэтигэр, самодеятельноска кыттарбыт. Памфил Голомарев спортсмен, хайыһар десаннарыгар кыттара, мин -- ордук самодеятельноска, үҥкүү-ырыа өттүгэр. Оннук Дьокуускайга бэстибээлгэ кытта кэлэ сылдьыбыппыт. Онтон ыла билсэн, таптаһан, ыал буолбуппут. Үс кыыстаахпыт. Бары улахан дьон, улахаттарбыт ыаллар, биэс сиэннээхпит. Оҕолор улааталларыгар мин наар үлэҕэ эриллэн хаалбытым. Онон кыраларыттан бэйэлэрин дьаһана үөрэммиттэрэ.

   Сахалыы киинэлэри сөбүлүүбүн. Нэдиэлэҕэ биир киинэни булгуччу көрөбүн. Киһи сынньанар даҕаны, толкуйдуур даҕаны, хараҕын да сымнатар. Олорон ааспыт дьон ахтыы-кинигэлэрин ааҕабын. Сорохторун билэр дьонум, онно киһи соһуйар түгэннэрэ баар буолар. “Оо, хайдах бу туһунан билбэккэ, кэпсэппэккэ хаалбыппыный!” -- диэн кэмсинээччибин. Тыйаатырга хам-түм, соло, бириэмэ көһүннэҕинэ, сылдьабын. Өрөбүллэрбэр дьиэбэр буола сатыыбын, хаһаайка буолан тугу баҕарар астыахпын сөп эрээри, сөбүлээн астыыр аһым -- араас начыыннаах бэрэски.

   Мин кырабыттан үчүгэйдик уруһуйдуурум. Педучилищены бүтэрэр сылбытыгар түөрт оҕону, ол иһигэр миигин талан, салгыы худуоһунньук идэтигэр үөрэттэрэ ыытар курдук бэлэмнээбиттэрэ. Учууталым миигин “графикаҕа үчүгэйгин, онно барыаҥ” диирэ. Ол эрээри дьоммор көмөлөһүөхпүн, үлэһит буола охсуохпун наада диэн, Өлөөммөр төннүбүтүм. Ол оҕолор Красноярскайдааҕы институкка киирэн үөрэммиттэрэ. “Кэлин тугу дьарыктаныаҥ этэй?” диэтэхтэринэ, “ол дьарыкпын сөргүтүөм этэ дуу” диэн санаа киирээччи... Баҕар, туох эмэ тахсыа этэ дуу?