Үөскээбит быһыыны-майгыны итинник диэххэ сөп. Ааспыт сылга Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу норуоттар кыһалҕаларын үөрэтэр институт төрүттэммитэ 90 сылын өрө көтөҕүллэн бэлиэтээбитэ. Былатыан Ойуунускай тэрийиэҕиттэн институт дьоһун суолу ааста, Арассыыйаҕа эрэ буолбакка, аан дойдуга билиннэ. Ол эрээри соторутааҕыта институт кэлэктиибин аатыттан аймалҕаннаах сурук тарҕанна.Институт үлэһиттэрин, ааттаах-суоллаах учуонайдарын туох долгутта?
“ДИРИЭКТЭРБИТИН ХААЛЛАРЫҤ!”
Кэлэктиип суругар институт билим-чинчийэр уонна сырдатар үлэтэ национальнай эрэ буолбакка, Арассыыйа уонна аан дойду сайдыытыгар улахан суолталааҕа ыйыллыбыт. Арассыыйа хотугулу-илиҥҥи өттүгэр билим биир бөдөҥ лиидэрэ буолара бэлиэтэммит. Институт норуоттар сомоҕолоһууларыгар, патриоттуу тыын бөҕөргүүрүгэр улахан кылаатын киллэрэрэ этиллибит. Маны таһынан институт – Арассыыйа судаарыстыбаннай стратегиятын сүрүннүүр билим бырайыактарын олоххо киллэрсэ сылдьар аҕыйах ахсааннаах билим тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ буолара этиллибит.
Кэнники үс сылга иституту устуоруйа билимин дуоктара, РФ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ Сардана Ильинична Боякова салайан кэллэ. Сурукка институт үлэтэ саҥа бырайыактардаммытын, кэккэ ситиһиилэммитин, саҥа хайысхалар киирбиттэрин бэлиэтээбиттэр. Биллэн турар, хайа да тэрилтэ үлэтэ салайааччыттан тутулуктаах. Онон сурукка институт салайааччытын боломуочуйата бүтэн эрэр эрээри, салайааччыны талыы бороссодуурата саҕалана да илигиттэн долгуйалларын биллэрбиттэр. Ону сэргэ “салайааччыны анаабакка, урукку курдук быыбардаан талар үгэһин хаалларарга уонна билигин үлэлии сылдьар дириэктэр С.И. Боякова боломуочуйатын быыбарга диэри уһатарга” диэн көрдөспүттэр.
УЛАРЫЙЫЫЛАР
2008 с. ГЧИ уонна Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын институттарын холбоон, биир институт гыммыттара. 2018 с. институт РНА СС Федеральнай чинчийэр киинигэр (ФИЦ “ЯНЦ СС РНА”, генеральнай дириэктэр академик М.П. Лебедев) киирбитэ. Онно киирэн институт туспа юридическай сирэйин сүтэрбитэ эрээри, “туспа тэрилтэ” (обособленное подразделение) быһыытынан, бүддьүөтү таһынан үбүн, билим бырайыактарын, үлэтин, каадырын быһаарынар, салайааччытын быыбардаан талар быраабын хаалларыммыта уонна оннук үлэлээн кэлбитэ.
Оттон ФИЦ-кэ быһаччы киирбит билим тэрилтэлэрэ – тыа хаһаайыстыбатын НЧИ, Физтех кыһалҕаларын института, Ньиэп уонна гаас института оннук кыахтарын сүтэрэн, “билигин дириэктэрэ, бэйэ бас билэр бүддьүөтэ да, туга да суох, үлэһиттэрэ сарбыллан, быһаҕас тыыннара эрэ хаалан олороллор” дииллэр. Биллэн турар, кинилэр билигин ону хайдах сыаналыыллара биллибэт, арай сэрэйиэххэ эрэ сөп. Баһа суох тэрилтэ хайдах үлэлээҕэ өйдөнөр. ГЧИ ол саҕанааҕы салалтата итинник угаайыга хайдах киирэн биэрбитэ өйдөммөт. Арааһа, балачча биричиинэ баара буолуо?
ОТЧУОККА
Итинэн сибээстээн, балаһыанньаны билсээри, ааспыт чэппиэргэ институт дириэктэрин отчуоттуур мунньаҕар бара сырыттым. Отчуокка кэлэктиип барыта мустубут. Презентация аныгы ньымалары туһанан, ымпыгар-чымпыгар тиийэ бэлэмнэммит, сыыппаралар хас биирдии сылынан көстөллөрө тэҥнээн көрөргө олус табыгастаах.
Билиҥҥи уустук кэмҥэ салайааччы төһө кыалларынан каадыры тута сылдьара хайҕаллаах. Төһө эмэ “олус элбэххит, сарбыйыҥ” дэммитин үрдүнэн, “биһиги дьоммут элбэх буолбатах, үлэбит хайысхата элбэх” диэн буолумматах. 2025 с. ахсынньытыгар институт 172 үлэһиттээх, онтон 114 – билим үлэһитэ: 18 дуоктар, 80 билим хандьыдаата (истиэпэннээх үлэһит – 91,2%, бу – үчүгэй көрдөрүү). Хас биирдии үлэһиккэ тиксэр “баал” суоттаммыт – о.э., үлэтин көдьүүһэ. Уопсай баал 4, 17 диэн. Бу – эмиэ үчүгэй көрдөрүү.
ЭДЭРДЭР
Учуонай диэн тоҥхойо кырдьыбыт киһи дуо? Институт үлэһиттэрэ 35 сааһыгар диэри – 23, онтон 39 диэри – 31 киһи. Онон эдэр солбук үүнэн иһэр. 2025/2026 сс. 24 аспирант үөрэнэ сылдьар. 2025 с. билим сэттэ идэтийиитигэр 12 бүддьүөт миэстэтигэр ылбыттар. 2023/2025 сс. барыта 5 билим үлэһитэ хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит. Эдэрдэргэ болҕомто ууруллар: ол истипиэндьийэ, хомондьуруопка эрэ буолбакка, улахан учуонайдары ыҥыран көрсүһүннэрии, маастар-кылаастары тэрийии, үлэлэрин дьүүллэтии. Бу – эдэр чинчийээччигэ туохтааҕар да улахан көмө.
БИЛИМ ДЬОҺУН БЫРАЙЫАКТАРА
Билим тиэмэлэриттэн Саха сирин нэһилиэнньэтин, Арктика, тыа сирин олохтоохторун аныгы кэмҥэ социальнай-экэнэмиичэскэй балаһыанньаларын, бу уустук кэми хайдах туоруулларын үөрэтииттэн саҕалаан, үйэлэри уҥуордаан, былыр өбүгэлэрбит хайдах дьаһанан, салайынан олорбуттарын, тылы-өһү, литэрэтиирэни, фольклору хабан араас өрүттээх чинчийии-үөрэтии бара турарын көрөҕүн. Институт 2025 сылга туруорбут соруктарын барытын толорон, отчуоттарын РНА эспэртиисэтигэр ыыппыттар.
Институт атын дойду учуонайдарын, билим кииннэрин кытта сибээһи тутан, холбоһуктаах тэрээһиннэри ыытар, бииргэ үлэлэһэр. Монголия Тылга уонна литэрэтиирэҕэ институтун кытта “Монгуол-саха тылдьытыгар” үлэлэрин түмүгэ сотору бэчээккэ тахсыахтаах.
БАСТЫҤ КӨРДӨРҮҮ
Биллэн турар, үлэ барыта үптэн-харчыттан тутулуктаах. Институт кылаабынай буҕаалтыра С.М. Гоголева: “2025 с. уопсайа 449 199 тыһ. мөл.солк. киирбититтэн 378 мөл. солк. – субсидия. 2024 сылы кытта тэҥнээтэххэ, 108 мөл. солк. эбиллии буолбут. Уопсай дохуокка субсидия 84%-ны ылар”, – диэтэ.
Билим тэрилтэтэ бэйэтэ үлэлээн харчы киллэринэрэ – билиҥҥи уустук кэмҥэ сэдэх. Үгүстэр, тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан, кур иэскэ киирэн олороллор. Оттон институт 2025 сылга бэйэтэ үлэлээн, 65 мөл. 751 тыһ.солк. өлөрбүт, ити ол иннинээҕи сылтан 14, 7 мөл. солк. үрдүк (23%). “Бу ГЧИ үлэтин саамай бастыҥ көрдөрүүтэ”, – диэтэ буҕаалтыр.
Холобур, 2025 с. археология, устуоруйа-култуура хайысхатыттан – 10,8 мөл.солк., “Өлүөнэ күргэтэ” ааһыахтаах Хаптаҕай нэһилиэгэр ыытыллыбыт хаһаайыстыбаннай дуогабарынан археология үлэлэриттэн – 27 мөл. солк. киирбит. Ону таһынан хаһаайыстыбаннай дуогабардар, устуоруйа ыспыраапкаларын бэлэмнээһин, архыып, тылбаас өҥөтүттэн, кинигэ таһаарыытыттан үп киирбит. Онон институт ытыһын тоһуйбутунан сылдьыбат: бырайыактарга, граннарга көхтөөхтүк кыттан, хаһаайыстыбаннай дуогабарынан үлэлээн, үп-харчы булунарын хайгыахха эрэ сөп. Бу, биллэн турар, уопсай үлэ тэтимэ бэриллибититтэн, усулуобуйа оҥоһуллубутуттан эмиэ тутулуктааҕа өйдөнөр.
ТЫЛ ЭТИИЛЭРТЭН
Н.И. Бурнашева, уст.б.д.: “Сардана Ильинична барыбытын түмэн, үлэбит араас хайысханан эрээри, биир сыаллаах-соруктаах ыытыллар буолла. Институту тэрийбит Ойуунускай, саха суругун-бичигин төрүттээбит Новгородов курдук сүдү дьоммутугар болҕомто уурулунна. Маны таһынан билими “популяризация”, о.э. нэһилиэнньэҕэ киэҥник билиһиннэрии, бырапагаандалааһын үлэтэ ыытыллара олус үчүгэй. Улуустары кытта үлэ баран, биһиги улуустар устуоруйаларын оҥорсон эрэбит”, – диэтэ.
Е.Н. Романова, уст.б.д., институт эспиэрдиир үрдүк таһымын научнай эргимтэҕэ билинэллэрин санатта. Үрдүк таһымнаах кэмпириэнсийэлэри тэрийбиттэрин аҕынна (х-р, Г.В. Ксенофонтовка аналлаах НПК, кырдьык, оннук этэ – НГ). “Эдэрдэргэ болҕомтону күүһүрдүөххэ”, – диэтэ. Ю.А. Слепцов, педагогика б.х., улуустары кытта барар үлэни чорботон бэлиэтээтэ уонна онно билиҥҥиттэн чопчу былааннаммыт бырагыраама оҥоһуллуохтааҕын эттэ. Бу – үчүгэй этии. Социология билимин дуоктара И.И. Подойницына, институт иһинэн социология лабаратыарыйата тэриллибитэ 50 сылыгар социологтар бары мустубуттарын, элбэх үчүгэй бырайыагы олоххо киллэрэллэрин аҕынна.
Тыл б.д. Н.И. Иванова, Социолингвистика киинэ эрэгийиэҥҥэ суолталаах проблемалары үөрэтиигэ-чинчийиигэ көхтөөхтүк кыттарын, өрөспүүбүлүкэ хотугу омуктар тылларыттан саҕалаан нуучча тылыгар диэри бары тылларын кэтээн көрөн, чинчийэрин эттэ. Кини атын эрэгийиэнтэн кэлбит учуонайдар улуустары кытта үлэни сөхпүттэрин, ол уопуту холобур гыныахпыт диэбиттэрин тиэртэ.
С.М. Баишева улуустарга олохтоох дьон институт үлэтигэр интэриэстэрэ улаханын, комплекснай үлэ барара көстүөхтээҕин, ол СМИ-лэргэ сырдатыллыахтааҕын эттэ. “Бары дириэктэр С.И. Боякова тула сомоҕолостубут”, – диэтэ.
Манна даҕатан этэр буоллахха, С.И. Боякова, былырыын Бэчээт күнүгэр өрөспүүбүлүкэ суруналыыстарын ыҥыран, көрсүһүү тэрийбитэ, Ийэ тыл күнүгэр Өксөкүлээх киинигэр мустубут бар дьону сыанаттан эҕэрдэлээбитэ, норуот суруйааччыта Сайаҕа “Сахалыы бастыҥ саҥалаах” диэн институт олохтообут бэлиэтин туттарбыта, арааһа, институт устуоруйатыгар аан бастаан буолуо. Бу – институт уопсастыбаннаһы кытта ситими олохтообутун туоһута.
Р.И. Бравина, археология лабаратыарыйатын салайааччыта, устуоруйа б.д.:
–С.И. Боякова бирикээс таһааран, институкка археология лабаратыарыйата тэриллибитэ үс сыл буолла. Онуоха диэри этнографтары кытта биир этибит. Туспа “ыал” буолан, үлэбит түмүгэ тута көһүннэ. Лабаратыарыйа үлэһиттэрэ – 40-гар диэри саастаах эдэр дьон. Урут биһиэхэ, археологияҕа, аспирантура суоҕа, билигин аан бастаан үс аспираннаахпыт, дьиссэртээссийэ көмүскээри сылдьаллар, кинилэргэ эрэлбит улахан. Учуонай истиэпэннээх археологтар аҕыйахпыт, онон салгыы үүнэн иһиэхтэрин наада. Икки улахан ыстатыйаны Британия саамай улахан эриэйтиннээх “Природа” сурунаалыгар бэлэмнээтибит. Ол – улахан ситиһиибит. Эспэдииссийэҕэ үп көрүллүбэтэҕэ 20-чэ сыл буолла. Биһиги, ону сайын хаһаайыстыбаннай дуогабарынан үлэлээн, үп булунабыт. Быйыл оннук дуогабар үбүгэр археологтарга массыына ылан биэрбиттэрэ, тэрилбитин саҥардыбыттара. Урут, киһи сонньуйуох, улуустарга таксинан эбэтэр тус бэйэбит массыынабытынан барар этибит. Онтубут алдьаннаҕына – өрөмүөнэ да төлөммөтө. Билигин саҥа массыыналаахпыт, тэриллээхпит, үлэлииргэ онтон ордук туох наада буолуой! Онон “салайааччыны үлэтинэн сыаналаныахтаах” диэни өйүүбүт.
Н.Н. Ефремов, тыл билимин дуоктара:
–Арассыыйа – араас конфессияны, култуураны сомоҕолуур ураты дойду. Гуманитарнай билим учуонайдара онно тус кылааппытын киллэрэбит. Институт Биибилийэ тиэрминнэрин быһаарыылаах тылдьытыгар үлэлэстэ. Архиепископ Роман инньэ 2013 с. иитиэхтии сылдьыбыт санаатын биһиги олоххо киллэрбиппит. Тылдьыт сүрэхтэниитигэр кини “Саха сирин православие итэҕэллээхтэригэр улахан бэлэх оҥордугут” диэн махтал истиҥ тылларын эппитэ. Үлэ уустук этэ эрээри, институт үлэһиттэрэ бэйэбит да үөрбүппүт-астыммыппыт. С.И. Боякова аҥаардас эрэгийиэн тиэмэтинэн муҥурдаммат – “Императорское Православное Палестинское общество” диэн РНА бырайыагар бөлөх тэрийэн салайар.
С.И. Боякованы бэйэтин кэмин бөдөҥ учуонайа, чаҕылхай салайааччыта диибин. Биир өттүнэн, кини – сатабыллаах тэрийээччи. Үс сыл – салайааччыга олох кылгас болдьох. Мин үлэлээбитим ыраатта, инньэ 1979 сылтан. Институт бу сыллар тухары сайынна, кыаҕырда. Ол да буоллар С.И. Боякова олох кылгас кэм иһигэр институт үлэтин сэргэхситтэ. Эдэр, үлэлиир кыахтаах салайааччы салгыы болдьоҕор хаалан, институту сайыннаран үлэлииригэр баҕарабын. Кэлэктиип санаатын сурукка бары илии баттаан биллэрбиппит. Муус устар 10 күнүгэр кини боломуочуйата бүтэр. Үөһээҥҥи салайааччыларбыт кэлэктиип туруорсуутун болҕомтоҕо ылан, өйүөхтэрэ диэн эрэнэбит.
***
Инньэ гынан тыл этиилэртэн, кэпсэтиилэртэн институт Ойуунускай олохтообут үрдүк мииссийэтин ыһыктыбакка сылдьарын, үлэтин бар дьоҥҥо анаан ыытарын, норуотугар туһалыы сылдьарын итэҕэйэҕин. Итиннэ барытыгар салайааччы билимҥэ таһыма эрэ буолбакка, инникини өтө көрөн дьаһанара, хаһаайынныы сыһыана, үлэһиттэргэ кыһамньыта, үлэ түмүктээх буоларыгар эппиэтинэһэ оруоллаах.
Итинник салайааччыга “саатар эрэ үлэлээ” диэбэккэ, үлэтигэр тоҕо мэһэй-таһай буолаллара өйдөммөт.
Биир тэрилтэни атаҕар туруорбут, онно үп дэлэччи киирэрин хааччыйбыт, бырайыак бөҕөтүн саҕалаабыт салайааччыны үлэтиттэн туораппыттарын санаан кэллим. Ол киһи “төһөнөн тэрилтэни кыахтаах оҥороҕун, элбэх үбү киллэрэҕин да – соччонон эйигин түргэнник устан, “бэйэ киһитин” олордоллор эбит” диэн эппиттээҕэ. Кырдьыга, хаалынньаҥ, иэскэ-күүскэ соһуллубут тэрилтэни ким да былдьаспат...
Ама, Ойуунускай тэрийбит, “национальнай киэн туттуубут” диир баар-суох институппут оннукка түбэһэн эрэр дуо? Албан ааттаах институт туох даҕаны сирэйэ, салайааччыта, бас билэр үбэ суох, үрбүт хоту ээҕи кытта сылдьара кимиэхэ нааданый?
Ол туһунан салгыы ааҕаарыҥ.
НИНА ГЕРАСИМОВА.
