Муус устар 2 күнүгэр Дьокуускай куорат мээрэ Евгений Григорьев биэс сыллаах болдьоҕо бүтэр. Кини хамсык, АБДь барар, сааҥсыйалар ыган үп-харчы аҕыйаабыт кэмигэр куораты салайан кэллэ. Ол да буоллар куорат олоҕо киһи хараҕар быраҕыллар гына мөлтөөбөтө, өссө өрө баран, тутууга, куораты тупсарыыга, суол оҥоруутугар, онтон да атын эйгэҕэ үлэ күүскэ бара турарын көрөҕүт. Бүгүн кини – “Кыым” хаһыат ыалдьыта, бу сыллардааҕы үлэтин кэпсиирин таһынан, олохпутун хайдах тупсарар туһунан санаатын үллэстэр. Саҥа федеральнай сокуонунан Дьокуускай мээрэ быыбардаммат, атыннык тэриллэринэн, бу боппуруоска тохтооботубут.
***
– Евгений Николаевич, өрөспүүбүлүкэ киин куоратын мээринэн үлэлээбитиҥ биэс сыла ааста. Быыбар иннинээҕи бырагыраамаҥ хайдах туолла? Куорат билиҥҥи туругун, туох улахан суолталаах үлэ барбытын бэлиэтиэҥ этэй?
– Биэс сыл анараа өттүгэр быыбар иннинээҕи бырагыраамабытыгар туруоруммут сыалбыт-сорукпут үксэ ситтэ. Сорох үлэ эрдэ туолан, аһара барбыта киһини үөрдэр. Ол да үрдүнэн, кыһалҕалаах боппуруоспут барыта быһаарылынна диир кыахпыт суох. Тоҕо диэтэххэ, куорат нэһилиэнньэтэ улаханнык эбиллэн, биэс сыллааҕыттан олох атын туруктаахпыт. Куоракка официальнайынан, 30-ча тыһ. бэрэпиискэлээх киһи эбилиннэ. Ону таһынан бэрэпиискэтэ суох дьон күн-түүн элбиир. Онон кэтэспэтэх өттүбүтүттэн эбии боппуруос үөскээн тахса турар. Бу ааспыт 5 сылга хамсык туран ааста, АБДь да саҕаламмыта. Инньэ гынан урут суох эбии кыһалҕа элбээн, халыҥ хаарга саҥа суолу аан бастаан тэлэр курдук үлэлээн кэллибит диэххэ сөп.
Ол быыһыгар куорат сайдыытын түргэтэппит улахан уларыйыы, үлэ барда. Арассыыйа бэрэсидьиэнэ В.В. Путин өйөбүлүн ылан, куораппыт 2030 с. диэри күүскэ сайдар маастар-былаана ылылынна. Бу былааҥҥа көрүллүбүт үлэ күүскэ барар. Мин ордук бу биэс сыл иһигэр куоракка 200-тэн тахса км суолу өрөмүөннээбиппитин астына көрөбүн. Иккис сылын таас дьиэ тутуутугар хаһан да тутуллубатах элбэх, рекорд буолар көрдөрүүлэннибит. Ол курдук, 2025 с. 415 тыһ. кв.м иэннээх дьиэлэр киирдилэр. Саҥа дьиэҕэ биир киһиэхэ тиксэр кв.м. иэн көрдөрүүтүнэн Дьокуускай Уһук Илин эрэгийиэннэригэр бастакы миэстэҕэ сылдьар.
Ону таһынан Дьокуускайга 14 социальнай инфраструктура эбийиэгэ: оскуолалар, оҕо уһуйааннара тутуллан үлэҕэ киирбиттэрэ үөрдэр. Улахан ситиһиинэн куоракка биэс сыл иһигэр 174 саҥа оптуобуһу аҕалбыппытын ааҕабын. Бырагыраамабар 40 оптуобус этэ. 45 элбэх кыбартыыралаах таас дьиэ олбуорун өрөмүөннүөхтээх этибит, ону аһара толорон, 161 олбуор өрөмүөннэннэ. Ити курдук, 5 сыл куорат олоҕун үгүс хайысхатыгар үлэбит таһаарыылаах буолла.
– Куорат былыргыттан улахан кыһалҕата оскуолаҕа икки симиэнэнэн үөрэнии, оҕо уһуйааныгар миэстэ тиийбэтэ буолара. Балаһыанньа билигин хайдаҕый?
– Дьиҥэр, урут 5 сыл иһигэр 14 үөрэҕирии эбийиэгэ: 11 оскуола, үс оҕо уһуйаана тутулла илигэ. Ол да үрдүнэн, куорат күн-түүн улаатарынан, оҕону барытын уһуйаанынан хааччыйыы, оскуолаҕа биир симиэнэҕэ үөрэтии кыһалҕата быһаарылла илик. Оскуолаларбытыгар барыта 57 тыһ. оҕо үөрэнэр, оттон итилэргэ бырайыак быһыытынан 29 тыһ. оҕо үөрэниэхтээх. Көрөргүт курдук, оҕобут икки төгүл элбэх. Дьокуускайга кэлин 20-чэ сылга элбэх дьиэ тутулунна, нэһилиэнньэбит улаатар. Онон оскуоланы тутуу куорат сүрүн боппуруоһа буолар. Маастар-былаанынан 2030 с. диэри Дьокуускайга өссө 12 оскуола, 14 оҕо уһуйаана тутуллуохтаах. Ол да тиийбэт, онон бэйэбит үппүтүгэр эбии оскуола тутуохтаахпыт. Итиннэ былырыын таас дьиэ тутааччылартан инфраструктураны тутууга үп хомуурун киллэрбиппит улахан төһүү буолла. Туппут дьиэлэрин хас биирдии кв м. аайыттан 3-түү тыһ. солк. хомуйабыт. Инфраструктура хомуурун Арассыыйа үрдүнэн 40 куорат киллэрэ сылдьар. Соторутааҕыга Госдуума куораттар күн-түүн улаатан иһэллэринэн, тутааччылар инфраструктура хомуурун төлүөхтээхтэр диэн сокуон киллэрдэ. Инфраструктура хомуурун көмөтүнэн куоракка оскуолалар эбии тутуллуохтара. Ол курдук, 203-с түөлбэҕэ баар “Глобальнай үөрэхтээһин киинэ” гимназияҕа эбии дьиэ тутуутун быйыл саҕалыахпыт. Ити курдук үбү араас хайысханан тардан, оскуола тутуутун элбэтэ турабыт. Ол эрээри, мин көрөрбүнэн, оҕо уһуйаанын, оскуола боппуруостара уонча сылынан биирдэ быһаарыллар туруктаахтар.
– Хаар хомуура хайдах барарын кэтээн көрөн кэллим. Бу ааспыт биэс сылга куоракка хаар хомулларыгар улахан кыһалҕа үөскээбэтэ. Үлэ үчүгэйдик тэриллэрэ көстөр, төһө тиэхиньикэ, киһи үлэлиирий?
– Хаар хомууругар өссө түргэнник үлэлиэххэ наада. Барытын кыайдыбыт диир кыаҕым суох. Сыл аайы халлааммыт уларыйан иһэринэн, хаар түһэрэ элбиир. Сыл ахсын хайа эрэ ыйбытыгар устуоруйаҕа түспэтэх хаар рекорда бэлиэтэнэр. Быйыл олунньуга куоракка метео-кэтээһин төрүттэниэҕиттэн түспэтэх халыҥ хаар үллүктээтэ. Улахан суолталаах үлэ буоларынан, хаар хомуура тохтообокко күүскэ барар. Үп-харчы көрүллэрин улаатыннарбыппыт, эбии тиэхиньикэ атыыластыбыт эрээри, быһаарыллыбатах боппуруос элбэх. 2023 с. кыһыныгар рекорд буолар элбэх 800 тыһ. куб.м. хаары тиэйэн полигоҥҥа тастыппыт. Быйыл 700 тыһ. куб.м хаары хомуйуохтаахпыт диэн сабаҕалыыбыт. Күн ахсын хаар хомууругар 100-кэ тиэхиньикэ тахсар. Ону таһынан быраабалар бэдэрээттэһэн, “Якутдостройтан” 60-ча тиэхиньикэ үлэлэһэр. Барыта сүүсчэкэ киһи үлэлиир.
– Сайыҥҥы ардах уутун ыытар канализация суоҕунан, уу барбакка, куоракка улахан кыһалҕаны үөскэтэн кэллэ. Итиннэ туох үлэ барарый?
- 2024 с. саҕалаан баран, 2025 с. бүтэрэн, ардах уутун ыытар канализация саҥа исхиэмэтин бигэргэттибит. Куораты 7 учаастакка араардыбыт. 2026 с. бүддьүөтүгэр аан бастаан куорат киинигэр ардах уутун канализациятын бырайыактыыр-тутар докумуоннарын оҥорууга 100 мөл. солк. көрдүбүт. Ол иннинэ куоракка ардах уутун ыытар кэлим үлэ былаана суоҕа. Бэлэмнэнии үлэни, эспэртиисэни ааһаммыт 2027 с. “Олох инфраструктурата” диэн национальнай бырайыакка киирэн үбү тардар былааннаахпыт. Канализацияны тутуу сүрдээх ыарахан. Барыта 200-чэ км усталаах буолуохтаах. Сабаҕалаан көрүүнэн, үлэ 10 млрд солк. кэриҥэ үбү эрэйэр. Билигин Дьокуускайга 80 тахса км уулусса ардах уутун ыытар канализациялаах. Куорат иһигэр суолбут-ииспит уһуна 600 км. Көрөргүт курдук, ардах, хаар уутун барытын аһарыы билиҥҥитэ ыарахан.
– Куорат бүддьүөтэ үп-харчы өттүнэн төһө туруктааҕый?
– Быйыл бүддьүөппүт 33 млрд солк. буолуо. Бүддьүөт сокуонунан сыл устата хаста да көннөрүү киллэриллэр, онон бу сыл түмүгэ кэлин биллиэ. Сотору бүддьүөккэ инфраструктура хомуура киирбитэ эбиллиэхтээх. Оттон 2025 сылы 36 млрд солк. дохуоттаах, 36 млрд 100 мөл. солк. ороскуоттаах түмүктээтибит. Социальнай эбэһээтэлистибэбит улаатан, сылбыт дэписсииттэннэ.
Үчүгэйэ диэн, ааспыт сылга дохуоппутун 10% улаатыннардыбыт. Бүддьүөт дохуотугар 20-тэн тахса млрд солк. үөһэ бүддьүөттэртэн киирэр. Куорат уопсай дохуота 15,9 млрд.солк., онтон 90% нолуоктан киирэр. Итинтэн 10-ча млрд. солк. НДФЛ нолуога биэрэр. Өссө 4,5 млрд. солк. нолуогу урбаанньыттар төлүүллэр.
– Хомунаалынай хаһаайыстыба эйгэтигэр субсидия төлөнүүтүгэр улахан кыһалҕа үөскээбитэ хайдах быһаарыллан иһэрий?
– 2025 с. ОДьХХ эйгэтигэр үөскээбит кириисискэ миэрэ ылан, эппитим курдук, көмө үбү биэрэн, кредитордары кытта кэпсэтэн, сылы арыый этэҥҥэ түмүктээтибит. Хомунаалынай комплекс субсидиятын ыла олорор “Теплоэнергия”, “Жилкомсервис”, “Пригородная сетевая компания” диэн тэрилтэлэрдээхпит. Куоракка 74 хочуолунай баарыттан 45-һэ “Теплоэнергия” киэнэ. Нэһилиэнньэ хомунаалынай төлөбүр 90-ча % төлөһөн олорор. Ол эрээри, бу тэрилтэлэргэ өрөспүүбүлүкэттэн субсидия кэмигэр кэлбэтэҕинэ, үлэ атахтанар. Былырыын үлэлэрэ кэһиллибэтигэр, оттук сезона этэҥҥэ түмүктэнэригэр куораттан көмө оҥорбуппут. Оттон ылыахтаах субсидияларын иэһэ 600-чэ мөл. солк. буолла. Ол түмүгэр өрөмүөннүүр бырагыраамаларын толору оҥорботтор, харчы суоҕуттан эбии тутуу, саҥа тэрил ылыы улахан кыһалҕаҕа кубулуйар.
- Субсидия иэһэ, өссө быйылгыта толору кэлбэтэҕинэ, тугу былаанныыгытый?
– Толору кэлбэт диэн олоробут. Нууччалыы эттэххэ, “куһаҕаҥҥа бэлэмнэнэбит, ол эрээри үчүгэй буолуо диэн эрэнэбит”. Кырдьык, олус ыарахан сыл кэлэригэр бэлэмнэнэн үлэлиибит. -45 кыраадыс тымныыга хочуолунай биир чаас итиини биэрбэтэҕинэ, ититэр систиэмэтэ тоҥон, улахан кыһалҕа үөскүөн сөп. Оттон биһиги бүддьүөккэ харчы суох диэн дьоммутун тоҥорорбут сатаммат. Хочуолунайдар үлэлиэхтээхтэр, дьон дьиэтигэр сылаас, итии-тымныы уу баар буолуохтаах.
– Кыһалҕалаах дьоҥҥо, АБДь кыттыылаахтарын дьиэ кэргэттэригэр туох социальнай көмө көрүллэрий?
– Куоракка социальнай көмөҕө социальнай харалта управлениета үлэлиир. Ону таһынан бүддьүөппүтүгэр социальнай көмөҕө эбии үп көрөбүт. Холобур, социальнай таксыыны өйүүбүт, сайын ыарыһах оҕолору Өлүөнэ остуолбаларыгар теплоходунан илдьиини үбүлүүбүт. Көмө оҥорууга мэссэнээттэри, улахан урбаанньыттары кытта үлэлэһэбит. АБДь кыттыылаахтарын дьиэ кэргэттэригэр көмөҕө болҕомто ууруллар. АБДь кыттыылаахтарын дьиэ кэргэттэригэр сир учаастагын биэрии көхтөөхтүк бара турар. 2025 с. 862 түҥэппиппит. Быйыл 200-тэн тахса бэрилиннэ. Бэлэм 1300 учаастак баара, онтон 300-тэн тахсата хаалла. Нэдиэлэ аайы 50-нуу учаастагы түҥэтэн иһэбит. Учаастактар Тулагы Киллэмҥэ уонна Табаҕаҕа бэриллэллэр. Бу үлэбитин салҕаан, 1 тыһ. тахса учаастагы бэлэмнии сылдьабыт. Сыалбыт-сорукпут – Дьокуускай куоракка бэрэпиискэлээх АБДь-га кыттыбыт уолаттарбытыгар барыларыгар сир биэрии.
- Инфраструктуранан хааччыйыы хайдах буолуой?
– Гаас, уот киириитэ, суол-иис кылгас кэминэн кыаллыбат. Былаан баар, кыра-кыралаан, кыахпыт тиийэринэн киллэрэн иһиэхпит,
– Куорат туруктаах олоҕун хааччыйыыга систиэмэлээх үлэни хайдах тэрийэн олороҕут?
– Сыл аайы былааммыт барыта туолар. 2032 с. диэри маастар-былаанынан куоракка улахан сайдыы бараары турар. Ону толорорго биһиги өрөспүүбүлүкэ салалтатын, федеральнай бырабыыталыстыбаны кытта биир хамаанда буолан үлэлии сылдьабыт. Ону тэҥэ 2019 с. Арассыыйа үрдүнэн киирбит нацбырайыактарга куорат сыл ахсын кыттар. Ааспыт биэс сылга нацбырайыактарга ситиһиилээхтик үлэлээн кэллибит. Ханна да хаалбатыбыт, хайа да эбийиэк сиппэккэ хаалбата. Сорук сыл аайы туолар. Инньэ гынан куорат сайдыытыгар өрөспүүбүлүкэ, дойду бүддьүөттэриттэн үп кэлэ турар. Систиэмэлээх үлэни ыытаммыт, тутууга былааннаммыт эбийиэктэрбит сыл аайы киирэллэр. Куорат салалтатын үлэтин көдьүүһүн үрдэтээри, тэрийэр структурабытын хаста да уларыттыбыт. Саҥа дэпэртээмэннэр үөскээтилэр, ханныктарга эрэ оптимизация барда. Холобур, куорат суолларыгар уонна тырааныспарга саҥа дэпэртээмэн үөскээтэ. Кинилэр суолу-ииһи уонна оптуобустар үлэлэрин көрөллөр, үлэлэрэ үчүгэй түмүгү көрдөрдө.
– Сылаас тохтобуллары киллэриигэ куорат үбүлүүр дуо?
– Куорат үбүгэр сыл аайы 10-нуу сылаас тохтобулу тутабыт. Билиҥҥи туругунан 87 сылаас тохтобул баар. Барыта уотунан ититиллэр. Элэктэриичэстибэҕэ сылга 15 мөл. солк. барар. Ороскуотун аҕыйатаары, урбаанньыттары киллэрэбит. Тохтобуллары сарсыарда аайы биһиги дьуһуурунайдарбыт арыйаллар, киэһэ сабаллар, ыраастыыллар, күн аайы оннук үлэ барар.
– Бастакы интервьюгар куорат сайдыытын 2032 сылынан көрөбүн: биир да хаарбах дьиэ хаалыа суохтаах, уһуйааҥҥа уочарат суох буолуохтаах, элбэх оскуола тутуллуохтаах, олох таһымынан Дьокуускай Москубаны, С-Петербуру кытта күрэстэһэр кыахтаах куорат буолуохтаах диэбитиҥ. Ол хайдах туолан иһэрий?
– Ити суолунан баран иһэбит. Бэрэсидьиэммит В.В. Путин маастар-былааммытын өйөөн, Саха сирэ, куорат сүрдээх улахан кыайыыны ситиһэн турабыт. Мин мээринэн талыллар 2021 сылбар маастар-былаан туһунан өйбүтүгэр да суоҕа. Ол эрээри элбэх кыбартыыралаах хаарбах дьиэлэр улахан кыһалҕалара баара. Бу ааспыт 5 сыл иһигэр мас уопсай дьиэлэри барыларын хаарбах оҥордубут. 2023 с. маастар-былааммытын көмүскүүр кэммитигэр, Ил Дархан А.С. Николаев кэпсээбитин кэннэ, бэрэсидьиэммит В.В. Путин: “Өрөспүүбүлүкэҕит бырабыыталыстыбата Арассыыйа бырабыыталыстыбатын кытта үлэлээн, 2023 с. балаҕан ыйын 1 күнүгэр диэри хаарбах ыстаатыһы ылбыт дьиэлэртэн дьону 2030 с. диэри көһөрүҥ”, – диэн сорудах биэрбитэ. Түргэнник үлэ ыытан, 937 дьиэни хаарбахха киллэрбиппит. Тэҥнээн көрдөххө, 2012–2017 сс. хаарбах испииһэгэр киирбит 165 дьиэни көһөрбүппүт. Оттон 2032 с. диэри 937 дьиэни көһөрүөхтээхпит. Итини кыайдахпытына, Дьокуускайга хаарбах дьиэ хаалыа суоҕа. Маастар-былаанынан тутуллар 14 оҕо уһуйааныгар, 12 оскуолаҕа эбии бэйэбит инфраструктурабыт хомуурун үбүгэр оҕо эбийиэктэрэ эбии тутулуннахтарына, уһуйааҥҥа уочараты, оҕо биир симиэнэнэн үөрэнэрин быһаарыыга лаппа чугаһыахпыт.
- Эргиэн дьиэлэригэр атыылыыр дьон биллэ аҕыйаабыттара көстөр, маҕаһыыннар сабыллаллар, куорат урбаанын туруга хайдаҕый?
– Уопсайынан, атыы-эргиэн эйгэтигэр аан дойду үрдүнэн улахан уларыйыы таҕыста. Арассыыйаҕа бүтэһик икки сылга сүрдээх күүскэ интэриниэт эргиэн сайынна. Ол түмүгэр эргиэн кииннэригэр маҕаһыыннар сабыллаллар. Ол эрээри урбаанньыт аҕыйаабат. Дьокуускайга сыл ахсын хас тэрилтэ үөскээбитин нолуок иниспиэксийэтигэр регистрацияламмыттарынан көрө олоробут. Ыстатыыстыканан сүрүн хайысхаларга урбаан үбүн эргиирэ улаатар, урбаанньыт элбиир. Холобур, 2021 с. бүтүүтэ 22800 субъект баара. Онтон ыла урбаанньыт элбээн иһэр. Хайдах туруктаахтарын розница маҕаһыыннарын үптэрин эргиирэ көрдөрөр. Быйыл эргиир 260 млрд солк. тиийдэ, биэс сыллааҕыта икки төгүл аҕыйаҕа. Уопсастыбаннай ас тэрилтэлэрэ: кафелар, эрэстэрээннэр, бэлэм аһы таһыы сыллааҕы эргиирдэрэ 28 млрд солк. таҕыста. Онон, уопсайынан ыллахха, урбаан куоракка улаата турар. Бириэмэ уларыйан, маҕаһыын оннугар атын эргиэн саҥа көрүҥнэрэ үөскүөхтэрэ, урбаанньыттар онно көһөн биэриэхтэрэ.
– “Макс-маркет” курдук улахан маҕаһыын тоҕо сабылынна?
- Хаһаайыннара М.Феоктистов этэринэн, кинилэр улахан атыылыыр ситимнээхтэр, онно аныгы ыскылаат наада буолан, маҕаһыыны саппыттар.
– Куоракка үөрэх тэрилтэлэрин каадырынан хааччыйыы хайдаҕый?
- Бүгүҥҥү туругунан куорат оскуолалара толору хааччыллан тураллар. Өссө тыа сириттэн учууталлар көһөн кэлэллэр. Ол үрдүнэн үөрэхтээх каадырга наадыйыы сүрдээх улахан. Үөрэх эйгэтэ сылтан сыл улаатан иһэр, саҥаттан саҥа оскуола тутуллар. ДСК-ҕа быйыл 990 миэстэлээх улахан оскуола саҥа тутуллан киирдэ. Сотору “Звёзднайга” киириэхтээх. Оскуолалар арыллыыларыгар аҥаардас учуутал идэлээх тыһыынчанан саҥа үлэһит наада. Инньэ гынан билигин оскуоланы бүтэрэр оҕолорго профориентацияҕа педагогическай кылаастары арыйабыт. Институттары, университеттары кытта үлэлэһэбит. Сотору учууталы бэлэмнииргэ үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр тус сыаллаах миэстэлэри арыйыахпыт. Куорат бүддьүөтүттэн эбии истипиэндьийэ көрүллүөҕэ.
- Сыана үрдээн, биэнсийэлээхтэргэ, кыра дохуоттаах араҥаҕа олох олус ыараата. Кинилэргэ көмөлөһөргө чэпчэки сыаналаах социальнай маҕаһыыннары арыйыы кыаллыан сөп дуо?
– Бу олорон социальнай маҕаһыын арыллыа диэн этэр кыаҕым суох. Дьокуускай куорат дьаһалтатыгар итинник боппуруоһу өссө үөрэтэн көрө иликпит. Социальнай буоллаҕына, сыаната удамыр буолуохтаах. Социальнай маҕаһыын арыйдахпытына, биһиги урбаанньыттар ырыынактарыгар киирэн, үптэрин сороҕун былдьаан ылар курдук буолабыт. Куорат билиҥҥитэ бас билэр биир да маҕаһыына суох. Маҕаһыыннары барытын урбаанньыттар үлэлэтэллэр. Тус бэйэм санаабар, дьоҕус биисинэс үчүгэйдик үлэлиир эйгэтигэр судаарыстыба мэһэйдэһэрэ наадата суох. Арай ураты усулуобуйа үөскээтэҕинэ, көрүллүөн сөп. Аҥаардас биэнсийэҕэ эрэ олорор дьоҥҥо ыарахана өйдөнөр. Ол социальнай маҕаһыын арылыннаҕына, сыананы чэпчэтэргэ, бүддьүөттэн үп көрүллүөхтээх. Ону суоттуохха, үөрэтэн көрүөххэ наада. Бүгүн социальнай суолталаах ас сыанатын СӨ Сыанаҕа кэмитиэтэ салайар, хонтуруоллуур.
– Биэс сыллааҕыта куорат бүддьүөтүгэр ГЧП (судаарыстыба наадыйыытын туттарарга чааһынай хапытаалы тардыы) охсуута суох, элбэх үп барар дииллэрэ сымыйа диэбитиҥ, бу сылларга ГЧП-га үлэ хайдах барда?
– ГЧП-нан тутуу бэйэтин кэмигэр сүрдээх сөптөөх быһаарыы этэ. Ол үтүөтүнэн куоракка уһуйааннар, оскуолалар, Ю.А. Гагарин аатынан култуура киинэ тутулуннулар. Бу тутуулар ГЧП-нан оҥоһуллубатахтара буоллар, үп-харчы аҕыйаҕар куорат бэйэтин үбүгэр кыайан тутуо суох этэ. ГЧП эбийиэктэрин төлөбүрүн улахан охсуута суох бу сылынан бүтэрэбит. Билигин нацбырайыактарынан үлэлиибит, онон саҥа ГЧП-га киирбэтибит. ГЧП-нан арай былырыын өрөспүүбүлүкэ Сэргэлээх шоссетыгар доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолорго анаан Арассыыйаҕа биир бөдөҥ адаптивнай киини туттарда. Өссө СӨ Экэниэмикэтин министиэристибэтигэр 4 №дээх орто коррекционнай оскуола тутуллуохтаах.
– АБДь куорат оҥорор көмөтө төһө улаханый, туох үлэни ыытаҕытый?
– АБДь кыттааччыларын дьиэ кэргэннэрин кытта сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри 8 киһилээх анал отдел үлэлиир. Хас биирдии буойун дьиэ кэргэнигэр социальнай пааспар оҥоһулунна: онно оҕолоро ханна үөрэнэллэригэр, ханнык куруһуокка, сиэксийэҕэ сылдьалларыгар, туох кыһалҕалаахтарыгар тиийэ импэрмээссийэ киирэр. Балаһыанньаны көрө олоробут. Кинилэр дьиэлэригэр, олохторугар туох эрэ боппуруостаннахтарына, юридическай көмө наада буоллаҕына, биһиэхэ тахсаллар. Куорат кыах баарынан көмөлөһөр. АБДь саҕаланыаҕыттан 37 тыһ. тахса араас өйөбүл, көмө оҥордубут. Иккиһинэн, инники кирбиигэ сылдьар уолаттарбытыгар гуманитарнай көмө тохтоло суох барар. Былырыын 42,5 мөл. солк. көмө ыытыллыбыта. Бу сылларга барыта 200 мөл. солк. тахса көмө оҥоһулунна. Бу үлэ, үп-харчы “Кыайыы” пуондатынан барар. Пуондаҕа бүддьүөт үбэ барбат. Барыта дьон, тэрилтэлэр сиэртибэлээбит үптэрэ, ол иһигэр мээрийэ үлэһиттэрэ, алын структараларбыт үлэһиттэрэ кыбаарталга биирдэ күннээҕи хамнаспытын ыытабыт. Ити пуонда үбүн 90-ча бырыһыанын биэрэр.
– Эн салайар үлэҕэ прагматическай сыһыаннааҕыҥ таһынан, олоҕу бөлүһүөктээн көрөөччүгүн. Сахалар билиҥҥи кэмҥэ кыһалҕабыт, норуоппут тоҕо элбээбэтин, хайдах тэринэн бөҕө туруктаах норуот буолуохпут туһунан тугу этиэҥ этэй?
– Итиннэ эппиэттииргэ бастаан устуоруйабытыттан саҕалыахха. Өбүгэлэрбит түүр, монгуол омуктарын биис уустара кэлэн, маннааҕы төрүт омуктары кытта булкуһан, саха омук үөскээн, уонча үйэ олорон кэллибит. Төрүттэрбит бу тымныы дойдуга саха ынаҕын уонна сылгытын иитэн алааска эрэ олохсуйдахха, норуот сайдар, элбиир кыахтааҕын сөпкө өйдөөбүттэр. Алаас аайы биирдии ыал, улахан алааска түөлбэнэн олороллоро. Хас биирдии алааска ыал аҕалара баһылык этилэр. Дьиэтигэр, алааска туох баар кыһалҕаҕа, окко-маска булка тиийэ, дьоно тыыннаах буолар үлэни-хамнаһы быһаарар аҕа баһылык эр киһи этэ. Эр киһи аҕа баһылык эрдэҕинэ, омук быһыытынан элбээн кэлбиппит. 1632 с. хаһаактар Дьокуускайы төрүттээн баран, биэрэпис оҥорбуттарыгар 25 тыһ. саха баар. 1896 с. биэрэпискэ сахалар 222 тыһ. эбиппит. Ол аата, Арассыыйа састаабыгар киирэн баран, ахсааммыт уонча төгүл улаатан кэлбит. Итиннэ саха эр дьоно, аҕа баһылыктар оруоллара улахана. Онтон эр киһини, аҕа баһылыгы мөлтөтөр дьайыылар кэлбиттэрэ. 30-с сылларга холкуостааһын саҕаланар. Алаастартан аҕа баһылыктаах ыаллары хомуйан, нэһилиэктэри тэрийэллэр. Холкуос сыала-соруга – уопсай бородууксуйаны элбэтии, былааны толоруу. Холмогуор, симэнтээл сүөһү аҕалыллан, төрүт саха сүөһүтэ аҕыйатыллан барар. Холкуостааһын түмүгэр аҕа баһылык дьиэ кэргэнин иннигэр эппиэтинэһэ аан бастаан кыччаабыта. Киэҥ көҕүстээҕэ симэлийэр, элбэх дьон мустан, үлэни бэйэ-бэйэҕэ найылаһыы элбиир. Алааска олорон, ыал эр киһиэхэ, аҕа баһылыкка эрэ эрэнэрэ. Ону таһынан аҕа баһылык күн аайы киниттэн тутулуктаах, оҕото-уруута элбээн, кырдьаҕастарын көрүү-харайыы кыһалҕата эбиллэн, эппиэтинэһэ улаатан иһэрэ. Былыр, саха эр киһитэ аҕа баһылык үрдүк эппиэтинэһин сүгэр кэмигэр, омукпут сайдан, элбээн испитин ыстатыыстыка көрдөрөр. Оттон 1939 с. биэрэпиһи көрбүппэр сахалар 212 тыһ. эрэ эбиппит. 1896 с. ахсааммыт Граджанскай сэрии, эрэпириэссийэ, холкуостааһын охсон, биэс уонча сыл тухары 10 тыһ. аҕыйаабыппыт. Алааһынан олорбуппут буоллар, элбээн бара туруох эбиппит.
Саха эр дьонугар сүрдээх улахан охсуу сэрии кэмигэр тахсыбыта. Саха сириттэн 63 тыһ. эр дьон хомуллан барбыт. Олортон 41 тыһ. киһитэ – тыа сириттэн, бу – сүрүннээн, саха дьоно. 41 тыһ. саха эр дьонуттан кыра аҥаара төннөн кэлэр, элбэх бааһырбыт баара. Ол түмүгэр норуот иннигэр эппиэтинэһи, эр дьон оруолун эбэлэрбит, хос эбэлэрбит кыһалҕаттан ылынан, олоххо, үлэҕэ кэрэ аҥаардарбыт көрсүө суохтаах ыарахан тургутууну ааһаллар. 60-с сылларга сопхуостааһын саҕаланар. Ити курдук олох хас уларыйдаҕын ахсын омукпутун уонунан үйэлэри туораппыт эр киһи аҕа баһылык буолуохтаах диэн суруллубатах кодпут бөһүөлэктэринэн олорууга кыайан адаптацияламмат. Ити кэмҥэ биһиэхэ, холобур, чэчиэннэр “Адаттарын” курдук эр киһи чиэһин кодекса баара буоллар, оҕустарыы кыра буолуо этэ. Алааска олорон, уол оҕо кыратыттан аҕа баһылык буолан, биир да күн сынньаммакка, дьонун-сэргэтин туһугар олох хайатын дабайан иһиэхтээҕэр бэлэмнииллэрэ суох буолбута. Эр дьоҥҥо өссө улахан алдьархайы 50-ча сыллааҕыта арыгы аҕалбыта. Ол иннинэ арыгыны иһээччи аҕыйаҕа. Ол түмүгэр, хомойуох иһин, саха эр киһитэ бэйэтин аҕа баһылыкпын, эр киһибин диэн сананыыта ыһыллан хаалла. Билигин күүлэй өттүн батыһааччы, бэйэтин эрэ көрүнэр эр киһи элбээтэ. Ол иһин ахсааммыт улааппат дии саныыбын.
Арыгы испэт Орто Азия омуктар 1896 с. биэрэпискэ тэҥнээтэххэ, уонча төгүл элбээтилэр, биһиги – икки эрэ төгүл. Саха эр дьоно омуктарын иннигэр эппиэтинэс ылынан, бэйэбит сыыһабытын, куһаҕаммытын туоратар туһунан аһаҕастык быһаарсан олордохпутуна, ахсааммыт элбиэ. Эппиэтинэһэ суох, тутах өйдөөх эр дьоммут элбээн, төһөлөөх элбэх оҕону оҥорон баран кэрэ аҥаардарбытыттан куота сылдьалларый? Төһөлөөх элбэх эр киһи күүлэйи батыһан, арыгылыы-арыгылыы дьахталлары кырбаан, күүһүлээн буортулуулларый? Аны туран, саха эр дьоно арыгы испэккэ сылдьарбыт буоллар, ким кэлэн биһиги кэрэ аҥаардарбытын буортулуой, тэпсиэй? Суох буоллаҕа. Атын да дьонтон үөҕүллүө суох этибит. Омукпут билиҥҥи улахан кыһалҕатын, эр киһи моральнай түһүүтүн тохтотор суолбут – арыгыттан аккаастаныы. Саха омугу арыгы абааһыта сии сылдьар, олох аллараа дойдуга соһон иһэр. Хомойуох иһин, саха эр киһитэ арыгылаах сынньанара нуорма буолан хаалбыт. Аны кэрэ аҥаардары ол нуормаҕа олорто. Арыгы абааһыта баара-суоҕа 50-ча сыл иһигэр ити үлүгэр алдьатта. Ол иһин кэлэр 50 сылга биһиги, сахалар, чуолаан эдэр ыччат, арыгыга олох чугаһыа суохтаахпыт. Иһэр буоллахха, кымыста ис. Өбүгэлэрбит алаастарга туох да уота-күөһэ, гааһа суох олорон, ахсааммытын элбэтэн, үйэлэри уҥуордатан аҕалбыттарын санаан көрүҥ. Билигин XXI үйэҕэ кэлэммит, араас усулуобуйа баар кэмигэр, киһи кыбыстыах, элбээбэппит, олохпутун сатаан көннөрбөппүт, арыгылааһын, сүрэҕэлдьээһин най барда, бэл, бэйэ-бэйэбитин өлөрсөбүт.
– Тыа сиригэр эр киһи аҕа баһылык буоларыгар үлэ-хамнас үчүгэйдик быһаарыллара наада дии санаабаккын дуо?
– Саха эр киһитэ арыгыны быраҕа илигинэ, туох да сатаныа суоҕа. Үлэ суох буолан, арыгы иһэбит диэн баар. Оннук буолбатах, арыгыны бырахтахха, үлэ көстүөҕэ. Холобур, сир баайын хостуурга дьон бөҕө баахтаҕа үлэлиир, 300 тыһ. солк. хамнастаахтар. Биһиги эр дьоммут баахтаҕа үлэлииллэрэ тоҕо сатамматый? Сир баайын хостуур сир аттыгар өрөспүүбүлүкэ суотугар хаарбах дьиэттэн көһөрүү бырагырааматын курдук, бөһүөлэк, нэһилиэк тутан кэбиһиэххэ. Саха сириттэн барытыттан үлэлиэн баҕалаахтары, арыгы испэт ыал дьону мунньан олохсутуохха. Тыа сиригэр, чахчы, эр киһи хамнаһа, харчыта суоҕа улахан кыһалҕа. Онтон сылтаан кэргэнин кытта иирсэр. Бүддьүөт тэрилтэлэригэр үксэ дьахталлар үлэлииллэр, үксүн кинилэр иитэн олорор буолан, эр дьону баһылыыллар. Сир баайын хостуур бөһүөлэктэргэ олорон, саха эр киһитэ 300 тыһ. хамнастаныа, хайа бырамыысыланнаһыгар идэтийэн, сир баайын хостуурга сахаттан үлэ династиялара баар буолуохтара.
– Оччоҕо сахалар тыа хаһаайыстыбатыттан аккаастанан, сир баайын хостооһуҥҥа барыахтаахтар диигин дуо?
– Сыл аайы ыал ынах кутуругар баайыллан олороро туһата суох. Өбүгэлэрбит олох атын айылҕалаах, көрүүтэ-истиитэ да судургу саха ынаҕын илдьэ кэлэн олорбуттара. Саха сүөһүтэ тыа саҕатыгар үүнэр талаҕы кытта сиир, сири оҥорор. Оттон бүгүн ыал боруода ынахтаах олоруута экэниэмикэ өттүнэн, атын үлэлэри кытта күрэстэһэр кыаҕа суох. Ол иһин өрөспүүбүлүкэни аһатарга улахан хаһаайыстыбалары оҥорор көдьүүстээх. Олорго субсидия тиэрдэн, биһигини аһатар эт-үүт хаһаайыстыбата оҥоруохтаахпыт, табаарынай производство сайдыахтаах.
– Улуус аайы улахан производстволары тэрийэргэ усулуобуйа, кыах тиийбэтэ чахчы. Онно аҕыйах дьон хабыллан үлэлиэ...
– Сир баайын хостооһуҥҥа үлэлиэххэ наада. Мин көрүүбэр, сахалар көһө сылдьарга үөрүйэхтэр. Өбүгэлэрбит алаастан алааска көһө сылдьан, омукпут ахсаанын элбэппиттэрэ. Сайдыы суолун көрдөөн, Үөһээ Дьааҥыга тиийэ барабыт, Бүлүү өрүскэ тиийэбит. Ол аата, үчүгэйтэн үчүгэй усулуобуйаны көрдөөн көһө сылдьыы хааммытыгар баар. Оттон 30-с сыллартан, кииннээһин диэн, тыа хаһаайыстыбатынан эрэ дьарыктанар нэһилиэктэри, бөһүөлэктэри тэрийбиттэрэ көдьүүһү биэрбэтэ. Бөһүөлэктэрбит үгүстэрэ тэриллибиттэрэ 100 сыл да буола илик эрээри, ырыынак экэниэмикэтэ кэлбитигэр ынах кутуругар баайыллыы түмүгэр, мөлтөх экэниэмикэлээх тиийиммэт олох үөскээтэ. Онтон сылтаан араас уустук боппуруос тахса турар. Нэһилиэк экэниэмикэтин көрдөххө, бүддьүөттэн хамнас, босуобуйа, биэнсийэни кэлэр, 1-2 урбаанньыттаахтар. Ол иһин нэһилиэккэ ким да, хаһан да байбат. Мин саха омук байарыгар баҕарабын. Ол суола – атахпыт анныгар баар сирбит баайын хостуур үлэҕэ көһүү.
– Арыгыны утары күүскэ охсуһаргын билэбит, ол эрээри арыгы маҕаһыына син биир аҕыйаабат. Арыгы атыытын куорат таһыгар таһаарар эбэтэр Хатаска курдук толору бобор кыаллыа дуо?
– Сокуоммут өттүнэн куорат кытыытын бөһүөлэктэригэр дьонтон ыйытан, олохтоох дьокутааттар мунньахтарын уурааҕын таһааран, арыгыны испэт зоналары тэрийиэххэ сөп. Онно сөп түбэһиннэрэн, Хатаска арыгы атыыламмат буолла. Оттон куоракка барытыгар бобор уустук. Дьон бэлэмэ суох, утарар дьон элбэх, сыыйа киириэххэ сөп. Билиҥҥи туругунан, сокуон ылыллан, куоракка арыгы маҕаһыына оҕо тэрилтэлэриттэн 100 м, радиуһунан 300 м ыраах буолуохтаах. Ону улаатыннаран, 1 биэрэстэ оҥороору гынабыт. Оччоҕо куорат киинигэр биир да арыгы маҕаһыына хаалыа суоҕа. Билиҥҥи туругунан 30-тан тахса көрсүһүүгэ дьонтон ити боппуруоһу хайдах саныылларын ыйыттым. Ыйытыкка 1,5 тыһ. киһи эппиэттээбитэ буолуо, 80-ча бырыһыаннара арыгы маҕаһыынын оҕо тэрилтэлэриттэн 1 биэрэстэ тэйитэри киллэриэххэ дииллэр. Ону таһынан улахан уопсастыбаннай дьүүллэһии ыытыаҕым. Дьон сөбүлэһэр буоллаҕына, быйыл куорат Дууматыгар бу уурааҕы ылынарга киллэриэҕим. Оччоҕо уонча сылынан Дьокуускайга биир да алкомаркет хаалыа суоҕа.
– Тыгын Дархан пааматынньыга Хаҥаласка турбута төһө сөбүй? Чочур Мырааҥҥа Эллэй Боотур комплексыгар туох үлэ барда, Ньургун Боотур ханан туруоруллар буолла?
– Тыгын Дархаҥҥа пааматынньык Хаҥаласка турбута сөп. Ньургун Боотур Владимировка диэки, өрүһү туоруур күргэттэн тыраассаҕа киириигэ туруохтаах диэн быһаарбыппыт. Сүрүн боппуруос – үбүн булуу. 2026 с. бүддьүөтүгэр суох. Балаһыанньа арыый көнө бардаҕына, эбии харчы көрөн быһаарыахха сөп. Чочур Мырааҥҥа Эллэй Боотур комплексыгар туох да үлэ бара илик.
– Евгений Николаевич, киһини толкуйдатар санаалардаах интервьюгар махтанабыт! Дьокуускай сайдыытыгар оҥорор үлэҕэр өссө үрдүк ситиһиилэри баҕарабыт!
Владимир СТЕПАНОВ.
