Дьокуускай куорат Пушкин аатынан национальнай бибилэтиэкэ устуоруйа саалатыгар муус устар 5 күнүгэр “Дневник юного натуралиста” Сунтарский улус (26.04.1937-06.10.1941гг.)” диэн, 1937–1941 сылларга Сунтаар оройуонун Сиэйэ орто оскуолатын 7-с кылааһын үөрэнээччитэ Петя Николаев айылҕаҕа, көтөргө-сүүрэргэ “фенологическай” кэтээн көрүүнү ыыппыт күннүгүн чэрчитинэн тахсыбыт саҥа кинигэ сүрэхтэниитэ буолан ааста.
Сахабыт сирин үүнээйитин, көтөрүн-сүүрэрин сурукка-бичиккэ тиһэн хаалларбыт – Саха сирин дьиҥнээх дойдумсах оҕото, ыччата, кэлин улахан дьиэ кэргэн аҕа баһылыга буолбут Пётр Романович Николаев сэрии иннинэ, оскуола сааһыттан көтөрү-сүүрэри көрөн-истэн, күннүгэр үйэтитэн хаалларбыт.
...Кинигэни арыйан көрөбүн – эчи, буочара кырасыабайы-ыын, каллиграфическай суруйуу... Нууччалыы бэрт кылгастык, өйдөнүмтүөтүк суруллубут.“1937 год, 26 апреля. Услышал чирикание трясогузок (кажется их было, по голосу, пара). До этого от юнната Осипова и др. слышал, что они увидели еще 21 апреля”. “1 мая. Облачный, но ясный день. Во время демонстрации все увидели высоко-высоко парящую белую лунь”. “11 мая. Лед на реке под Эльгяем треснул и продвинулся метров на 100-150”.
* * *
Дьэ, бу курдук, биллиилээх учуонай-биологтар П.А. Мантейфель уонна К.Н. Благосклонов салалталарынан 4 сылтан ордук Петя уол кэтээн көрүүтүн сурукка тиспит, дьаныардаах үлэтэ сыаналанан, саха оҕолоруттан аан бастакынан 1941 сыл сайыныгар Москубаҕа ВДНХ-га кытта, улахан дьону кытары айаҥҥа турунар. Ол баран иһэн, Москубаҕа тиийэн тыл этэргэ бэлэмнэнэр. Хомойуох иһин, Өлүөнэ өрүһүнэн Дьокуускайга устан иһэн, сэрии буолбут дьулааннаах сураҕын истэллэр. Онон Петя уол ыра санаата олоххо киирбэккэ хаалар...
Сокуоннай сааһын ситэн, 1943 сыл от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллар уонна Забайкалье фронун зенитнэй артиллериятыгар сулууспалаан баран, 1945 сыл атырдьах ыйыгар диэри Дьоппуон сэриитигэр кыттар. Сэрииттэн кэлэн баран, культпросветучилищеҕа бибилэтиэкэр идэтигэр үөрэнэн, төрөөбүт Элгээйитигэр кэлэн бибилэтиэкэрдиир уонна үлэ уруогар учууталлыыр. Онно учуутала Б.Н. Андреевтыын Элгээйитээҕи айылҕа түмэлин тэрийэллэр. Пётр Романович уус буолан, түмэл тэриллэрин – араас миэбэли, витринаны, истиэндэлэри оҥортообута.
Бүтүн Сойуустааҕы быыстапкаҕа хандьыдааттар.Эдэр натуралист Петя НиколаевПетя Николаев Сунтаар оройуонун Сиэйэ оскуолатыгар VII кылааска үөрэнэр. Эдэр натуралистар куруһуоктарын салайааччыта. 1937 сыллаахха Элгээйи оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан, эдэр натуралистар куруһуоктарыгар чилиэнинэн киирбитэ. Кини Саха сиригэр бастыҥ эдэр натуралист буоларын быһыытынан, төрөөбүт кыраайы үөрэтиигэ наадалаах үлэни ыытарын сыаналаан туран, Саха АССР Совнаркома 1941 сыл олунньу 25 күнүнээҕи уурааҕынан Бүтүн Сойуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын быыстапкатыгар хандьыдаатынан туруорда.Л.И. Докторов, 1941 сыл муус устар 18 күнэ.
АҔАБЫТ ӨЙҮНЭН-САНААТЫНАН, ҮЛЭҺИТИНЭН ТАҺЫЧЧЫТА...
Лидия ДЬЯКОНОВА, кыыһа, үлэ бэтэрээнэ, РФ уопсай үөрэхтээһинин туйгуна, СӨ үөрэҕириитин уонна социальнай сулууспатын туйгуна:
– Аҕам Элгээйи сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Онно алын кылааһы үөрэнэн бүтэрэн, салгыы Сиэйэ ситэтэ суох орто оскуолатыгар үөрэммитэ. Олоҕун интэриэһинэй түгэннэрэ манна саҕаламмыта. Б.Н. Андреев диэн оччолорго эдэр, туохха барытыгар дьоҕурдаах, талааннаах натуралист-учууталга олорон, кини салалтатынан, иитиитинэн үөрэммит. Үөрэнээччилэр чинчийэр үлэни ыыталлар эбит. Онно аҕам айылҕаны, кыыллары кэтээн көрөн, күннүк суруммут. Ол курдук, хаһан, ханна муус турбутун-барбытын, айылҕа уларыйарын, көтөр-сүүрэр кэлэрин-барарын бэлиэтэнэн иһэр эбит.
Оскуола тыыннаах муннугар кустары, куобахтары, тииҥнэри иитэллэр. Ону таһынан анал учаастактаахтар. Онно сиэмэнэн арассаада олордон, араас үүнээйини, сибэккини, ол саҕана ким даҕаны үүннэрэ илик оҕурсутун, помудуорун, оннооҕор тыыкыбатыгар тиийэ үүннэрэллэр эбит. Кыыл-сүөл тириитинэн чуучаланы кытта оҥороллор. Бу кинигэҕэ аҕам бэйэтэ оҥорбут чуучалатын аттыгар түспүт хаартыската баар.
Аҕам 1949 сыллаахха Римма Александровна Рябова диэн Ярославскай уобаластан биэлсэр-акушерынан үлэлии кэлбит кыыһы кэргэн ылан, 3 оҕолоноллор. Ийэбит үһүс оҕотун оҕолоноругар хаана баран, кыайан быыһамматах. Аҕабыт 3 оҕотун кытта туран хаалар. Бу кэмҥэ кини Дьокуускайга пединститукка кэтэхтэн үөрэнэ сылдьар кэмэ эбит. Онон үөрэҕин быраҕарга тиийбит. Оччолорго сэрии кэннинээҕи уустук олоххо аҕабыт тулаайах хаалбыт атын оҕолору эмиэ олордон, көрбүт-истибит.
Төһө да огдообо хааллар, онтон санаатын түһэрбэккэ, оҕолорун көрөр-истэр, үлэлиир-хамныыр. Онтон 1957 сыллаахха Элгээйигэ Горькай уобалаһыттан нуучча кыыһа Валентина Михайловна Сергеева диэн эдэркээн биэлсэр кыыс үлэҕэ ананан кэлэр. Аҕабыныын икки өттүттэн сөбүлэһэн холбоһоллор. Онно бырааппыт Миша төрүүр. Биһиги аҕабыт өйүнэн-санаатынан, үлэһитинэн, көстөр дьүһүнүнэн киһи сирбэт киһитэ этэ.
Бу хаартыскаҕа көрөр эдэркээн, нуучча кыргыттарыгар тохтуохпун баҕарабын. Оччолорго 50-с, 60-с сылларга Сойуус үрдүнэн улахан хамсааһын тахсыбыт – онно эдэр исписэлиистэри: учууталлары, мэдиссиинэ үлэһиттэрин ыраах түҥкэтэх тыа сиригэр, учаастактарга, үлэлэтэ ыыталлар эбит. Сорохторо Саха сирин иккис дойду оҥостон, ыал буолан олохсуйбуттар. Ийэбит, кэлин СГУ мэдиссиинэ факультетыгар 6 сыл күнүскү үөрэххэ үөрэнэн, быраас идэтин баһылыыр. Биэнсийэҕэ тахсыар диэри Элгээйигэ бырааһынан үлэлээбитэ. Аҕабыт кэлин ыарыһах буолан хаалбыта, ону ийэбит көрөн-истэн үйэтин уһаппыта. Биһигини барыбытын иитэн-харайан, үөрэттэрэн улаатыннартаабыта. Онон ийэбитигэр махталбыт улахан. Аҕабыт 1984 сыллаахха ыалдьан суох буолар. Ийэбит аҕабыт суох буолбута 3 сылын толорон баран, дойдутугар кырдьаҕас ийэлээх буолан, Аллараа Новгородка көһөн барбыта уонна онно көмүс уҥуоҕа көтөҕүллүбүтэ.
“Атамаан! Атамаан! Хайа үөдэҥҥэ түһэн хааллахтарай? Кустар эмиэ аастылар... Петя, ити курдук ааттаан, мохсоҕоллорун ыҥырбахтаан баран, кустар ааспыттарыттан хомойбуттуу, бэйэтин кытта бэйэтэ кэпсэтэрэ. Онтон эмиэ ойуур сатарыар диэри: “Атамаан, Атамаан, Атамаан!” – диэн хаһыытаамахтыырын кытта, икки мохсоҕол биирдэ баар буолаллара...
УЧУОНАЙДАР СЫАНАБЫЛЛАРА – ДЬИҤНЭЭХ “ФЕНОЛОГИЧЕСКАЙ” МАТЫРЫЙААЛ
Семён Григорьев, СӨ Судаарыстыбаннай мунньаҕын сис кэмитиэтин ыстаарсай референэ, Сунтаар улууһун Бүлүүчээн нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо:
– Өрөспүүбүлүкэҕэ Култуура сыла биллэриллэн турар. Ол чэрчитинэн үйэлээх сааһын тухары оскуолаҕа, нэһилиэгэр бибилэтиэкэрдээбит П.Р. Николаев кинигэтин таһаарбыппытынан киэн туттабын. Бу илдьирийэн хаалбыт эриэккэс күннүк (“оригиналын” көрдөрөр). Маннык күннүк Саха сиригэр аан бастаан таҕыста. Бу иннинэ Ленинград блокадатын саҕана кыракый кыысчаан Таня Савичева күннүгэ тахсыбыта. Саамай сөҕөрүм – Петя Николаев сэрии иннинэ, Москубаҕа быыстапкаҕа кытта баран иһэн төннүбүт хомолтотун бу күннүгэр суруйбат. Манна ордук хос тыл суох. Бу күннүк – билиҥҥи ыччакка саамай наадалаах докумуон.
Аркадий Исаев, биология билимин дуоктара:
– Оҕо үлэтинэн кинигэ таҕыста. Билим үлэһитэ буолан санаабын эттэхпинэ, бу кинигэ инникитин кэлэр көлүөнэни иитэргэ улахан туһалаах буолуоҕа. Электроннай барыйаана баара буоллар, оҕолорго тарҕатыахха сөп этэ. Үлэни олус сыаналаатым. Манна дьиҥнээх “фенологическай” матырыйааллар бааллар. Бу оҕо, сэрии мэһэйдээбэтэҕэ буоллар, биллэр-көстөр киһи тахсыахтааҕа хаалбыт.
Петя 1940 сыллаахха сайын икки тайах оҕотун ылан ииппитэ. Биирдэрэ атыыр “Сохатай”, тыһыта “Дочка” диэн ааттаахтара. Ааттарын иһиттэллэр эрэ, киһини батыһа сылдьаллара. Петя дьиэҕэ киирдэҕинэ, тайахтарын оҕолоро дьиэҕэ киирэллэрэ, таһырдьа таҕыстаҕына, тахсыһаллара. Уол кинилэри наһаа таптыыра...
Розалия Бравина, устуоруйа билимин дуоктара, бэрэпиэссэр:
– Бу оҕо маннык күннүк суруйбута – оскуола учууталларын улахан үтүөтэ. Сиэйэ оскуолата – Сунтаар биир кырдьаҕас оскуолата. Бастаан церковнай-приходской оскуола этэ. Онтон 1911 сыллаахха Норуот үөрэҕириитин министиэристибэтин иһинэн оскуола тэриллэр. Пётр Николаев үөрэнэрин саҕана Сиэйэ оскуолатыгар өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр чулуу учууталлар үлэлээбиттэрэ, ол курдук, Г.Е. Бессонов, Б.Н. Андреев, о.д.а. Георгий Бессонов ыстаарсай пионер баһаатайынан үлэлиир кэмигэр таһаарыылаахтык күүскэ үлэлээн, 1936 сыллаахха Бүтүн Сойуустааҕы “ыстаарыста” Калининтан Сиэйэ пионердара тэлэгирээмэ туталлар. Көрүҥ, Сойуус таһымнаах!
Петя Николаев Борис Николаевич Андреевка олорон үөрэнэр. Онон бу оҕо маннык сайдыылааҕа, айылҕаттан дьоҕурун таһынан, хайаатар даҕаны оскуола учууталларын үлэлэрин түмүгэ. Кинигэни хаста даҕаны аахтым, тоҕо диэтэххэ, Сиэйэ тулатынааҕы, кыра сылдьан оттообут, отоннообут сирдэрбит – Ынах Маара, Тыымпы, о.д.а. сир ааттара ахтыллар. 30-с сылларга оҕуруот аһын оҕурсу, помудуор таһынан, “красавица востока” диэн дыня олордоллор эбит. Ол сылларга сүрдээх күүскэ сайдан олорбуттар эбит. Бүлүү өрүскэ хатыыһы, били бултууллара.
Бу – биологияҕа эрэ буолбакка, устуоруйаҕа улахан суолталаах кинигэ.
* * *
Кинигэ биһирэмигэр мустубут дьон “Үйэлээх үлэ тахсыбытын, билимҥэ, ыччаты кэрэҕэ сирдииргэ, үтүөҕэ уһуйарга, иитиигэ, өссө биир саҥа кинигэ күн сирин көрбүтүн” үрдүктүк сыаналаатылар.
Тэрээһиҥҥэ Саргылаана БАГЫНАНОВА сырытта.
