Кэлиҥҥи сылларга Саха сиригэр оҕо аймах уонна ыччат дьон өйөбүлүн эйгэтэ бэрт тэтимнээхтик сайдар. Ол сайдыыны олоххо киллэрэр биир тутаах институт быһыытынан Үүнэр көлүөнэ тус сыаллаах пуондатын ааттыахха сөп. Пуонда сүрүн партнера – АЛРОСА хампаанньа – миллиардынан суумалаах инвестицията хайдах аныгы оскуолаларга, айымньы кииннэригэр уонна тыһыынчанан ахсааннаах саха үүнэр көлүөнэтин үүнэр-сайдар кыаҕар кубулуйарын туһунан бүгүн биһиги пуонда генеральнай дириэктэрэ Владимир Егоровы кытта кэпсэтэбит.
– Владимир Анатольевич, Үүнэр көлүөнэ тус сыаллаах пуондатын “өрөспүүбүлүкэ сайдыытын стратегиялаах института” диэн элбэхтик этэллэр. Үлэҕит туохтан саҕаланарый уонна онно АЛРОСА туох оруоллааҕый?
– Өссө Бастакы Бэрэсидьиэн Михаил Ефимович Николаев олугун охсубут сорукпут оччоттон уларыйбат – болҕомтобутун оҕо духуобунай, эт-сиин, айар-тутар уонна интеллектуальнай дьоҕуругар уурабыт. Биһиги “хас биирдии оҕо талааннаах, оттон улахан дьон ол талаан арыллар усулуобуйатын тэрийиэхтээх” диэн санаанан салайтарабыт. Бу чааһыгар АЛРОСА аҥаардас үбүнэн-харчынан эрэ көмөлөһөр партнер быһыытынан буолбакка, биһиги стратегическай суолталаах кыттыгаспыт буолар. Хампаанньа пуонда кырдьаҕас уонна сүрүн партнера. Кини тус сыаллаах үбүн-харчытын көмөтүнэн биһиги өрөспүүбүлүкэ бары улууһугар социальнай эбийиэктэри тутабыт уонна өрөмүөннүүбүт: уһуйааннары, оскуолалары, балыыһалары, чөлгө түһэрэр кииннэри, успуорт уораҕайдарын.
Кэлиҥҥи сылларга өрөспүү-бүлүкэ элбэх олохтооҕо олорор түөлбэтигэр олох таһыма тупсан эрэрин биэлиэтиир буолла. Ол тупсуу аҥаардас социальнай эбийиэктэри тутуунан эрэ муҥурдаммат – куораттар уонна дэриэбинэлэр тас көстүүлэрэ уларыйар. Онно кырата суох кылаатын Куорат эйгэтин боппуруостарыгар кэмпитиэнсийэ киинэ киллэрдэ. Киин көмөтүнэн өрөспүүбүлүкэҕэ 500-тэн тахса уопсастыбаннай түөлбэ уонна тиэргэн киэркэйдэ. Этэргэ дылы, биһиги күннээҕи олохпутун тулалыыр көстүүбүт тубуста: кыраһыабай уонна табыгастаах куорат түөлбэлэрэ, кытыллара, күөх пааркалар уонна искибиэрдэр, тиэргэннэр, куттала суох оҕо оонньуур, успуорт былаһааккалара. Бөһүөлэктэр уонна куораттар уларыйыыларыгар биллэр кылааты АЛРОСА хампаанньа эмиэ киллэрэр. Кини хаачыстыбалаах куорат эйгэтин тэрийэр бырайыактары быһаччы өйүүр.
– Соторутааҕыта биэс сыллаах “Кэскил туһугар” бырагыраама түмүгэ тахсыбыта. Ити үлэҕэ АЛРОСА төһө далааһыннаахтык кытынна?
– Үүнэр көлүөнэ пуондатын туох баар тэрээһинэ АЛРОСА “Кэскил туһугар” тус сыаллаах бырагырааматын харчытынан үбүлэнэр. Ол иһигэр үөрэх уонна билим бырайыактара, дьиэ кэргэн уонна оҕо аймах, култуура, успуорт, экология эйгэлэрэ. Ити хайысхалар бары оҕо уонна обургу оҕо ис кыаҕын сайыннарар, кинилэр үөрэнэр, айар-тутар уонна үүнэр-сайдар кыаҕын өйүүр соруктаахтар.
“Кэскил туһугар” бырагыраама 2021 сыллаахха АЛРОСА өйөбүлүнэн саҕаламмыта, үбүлээһинин бүүс-бүтүннүү хампаанньа уйунар. 2025 сыллаахха бырагыраама түмүктэммитэ. Бу ааспыт биэс сыл иһигэр АЛРОСА үбүлээһинэ инньэ икки төгүл улаатта. Ол көмөтүнэн биһиги хас да тутаах эбийиэги туттубут уонна арыйдыбыт: СӨ Билим дьоҕус академиятын үөрэнэр дьиэтин, Намҥа, Бороҕоҥҥо, Зырянкаҕа култуура уонна успуорт аныгы кииннэрин, Баатаҕайга поликлиниканы, Мииринэйгэ 1-кы №-дээх оскуола саҥа куорпуһун. Уопсайынан, ааспыт биэс сыл иһигэр партнердарбытыныын (бастатан туран, АЛРОСА) барыта 130-тан тахса социальнай эбийиэги туттубут уонна саҥартыбыт.
2021–2025 сс. сүрүн сыыппаралар
Билим дьоҕус академиятын үөрэтэр эспэдииссийэтигэр барыта 15 тыһыынчаттан тахса оҕо кытынна;
134 дьоҕурдаах оҕо билим, ускуустуба уонна успуорт эйгэтигэр кэскилин холонор;
Оҕоҕо аналлаах 7 инновация киинэ;
10 экология бырайыага;
100-тэн тахса тэрээһин уонна социальнай бырайыак.
– Үүнэр көлүөнэ сайдыытын туһунан кэпсэтэр буоллахха, аҥаардас дьиэни-уоту тутуунан эрэ муҥурданар табыллыбат. Дьиэ-уот ис хоһооно, тутула эмиэ улахан суолталаах. Пуонда уонна АЛРОСА ол чааһыгар хайдах дьаһанныгыт?
– Олох сөпкө эттиҥ. Тутуу диэн – дьыала акылаата эрэ. Сүрүнэ – оҕо сайдар кыаҕа. Биһиги дьоҕурдаах оҕолору буларга уонна өйүүргэ улахан болҕомтону уурабыт. Аҥаардас 2021 сылтан бэттэх 134 оҕо билим, ускуустуба уонна успуорт эйгэтигэр дьоҕурдарын сайыннарарга тус граны ылла. Оҕолор ол граны баһырхай соруктарын толорорго туһаналлар. Ол улахан көҕүлүүр күүс дии саныыбын.
АЛРОСА-лыын тэрийэр “ИННОСФЕРА” куонкуруспут көмөтүнэн тыа сирин оскуолаларыгар 28 сыыппара уонна креативнай айыы-тутуу киинэ тэрилиннэ. Бу дэриэбинэ чахчы үүнэр-сайдар сирэ: анимация устуудьуйалара, ИТ-лабаратыарыйалар, инженер мастарыскыайдара.
Итини таһынан биһиги экология үөрэҕин тарҕатыыга күүскэ үлэлиибит. Алмаастаах хампаанньа өйөбүлүнэн ыытар “ЭкоШаг” куонкуруспут оҕо уһуйааннара уонна оскуолалар айылҕа харыстабылыгар сыһыаннаах тус бырайыактарын олоххо киллэрэллэригэр көмөлөһөр.
2023 сыллаахха АЛРОСА өйөбүлүнэн уһуйаан саастаах уонна оскуола оҕолорун дьоҕурдарын арыйарга, кинилэргэ туһалаах сынньалаҥы тэрийэр түһүлгэни оҥорорго анаммыт “Сайын!” диэн бастакы бэстибээли тэрийбиппит. Биһиги “оҕолор бары олус кыахтаахтар, дьоҕурдаахтар, оттон биһиги ол дьоҕурдара-талааннара арылларыгар көмөлөһүөхтээхпит” диэн итэҕэйэбит. Түһүлгэҕэ кэлбит оҕолор билим, успуорт, ускуустуба уонна айымньылаах дьарык хайысхаларыгар холонон көрүөхтэрин сөп. Үгүс оҕо “Сайыҥҥа!” сылдьан баран кэлин тугунан дьарыктаныан баҕарарын быһаарынар.
“Бастатан туран, бары граны ылбыт лауреаттар ааттарыттан өрөспүүбүлүкэ дьоҕурдаах ыччатын өйүүллэрин уонна эрэнэллэрин иһин тэрийээччилэргэ истиҥ махталбын тиэрдэбит. Биһиэхэ, оскуола үөрэнээччилэригэр, маннык куонкурустар аҥаардас билинии эрэ буолбатахтар, бу – иннибит хоту эрэллээхтик хардыылыырбытыгар, кыахпытын арыйарбытыгар уонна чыпчааллары дабайарга дьулуһарбытыгар тирэх буолар күүс. Хас биирдии кыайыылааҕы ис сүрэхпиттэн эҕэрдэлиибин! Эһиги Саха сирин Арассыыйа уонна норуоттар икки ардыларынааҕы добун түһүлгэлэргэ чиэстээхтик ааттатар дьиҥнээх профессионалларгыт. Эһиги сыраҕытын уонна талааҥҥытын ытыктыыбын. Мин биһиги кэлэр да өттүгэр төрөөбүт дойдубутугар билим уонна үөрэх сайдыытыгар кылааппытын киллэрэ туруохпут диэн эрэнэбин”.
Максим Евсеев, 2025 с. “Билим” хайысха гранын кыайыылааҕа.
– Өссө биир чаҕылхай бырайыак – Уһук Илиннээҕи “14-с каадырга” кубулуйбут “КиноМАНиЯ” киинэ бэстибээлэ. Пуонда тоҕо айар-тутар (креативнай) индустрияҕа ураты болҕомтотун уурарый?
– Тоҕо диэтэххэ, билигин оҕо араас эйгэҕэ бэйэтин холонон көрөрүгэр, көрдөрөрүгэр кыах бэриллиэхтээх. АЛРОСА көмөтүнэн “КиноМАНиЯ” өрөспүүбүлүкэтээҕи бэстибээл биллэр бырайыак буолла. Оттон быйылгыттан саҥа таһымҥа тахсан, “14-с каадыр” диэн Уһук Илиннээҕи кылгас метрдээх киинэ бэстибээлэ буолла. Кытааччылар киинэ оҥоруутун бары түһүмэҕин ааһаллар – сынаарыйын суруйууттан саҕалаан экраҥҥа көстөр премьератыгар тиийэ. Онтубут, чахчы, үтүө түмүгүн номнуо көрдүбүт: бэстибээлгэ сылдьыбыт ыччаттар номнуо киинэ индустриятын кыһаларыгар киирэн устудьуоннуу сылдьаллар.
Айар-тутар (креативнай) дьоҕур бырайыактарын биһиэхэ “Үүнэр көлүөнэ паарката” АНО олоххо киллэрэр. Кинилэр тутаах хайысхалары барытын хабаллар – киинэттэн уонна ойуулуктан саҕалаан архитектураҕа уонна сыыппара дизайныгар тиийэ. Бүгүн онтубут толору киэптээх үөрэтэр эйгэ буолан турар. Онно ыччат дьон бастакы холонон көрүүлэриттэн саҕалаан дьиҥнээх профессиональнай таһымнаах бородууксуйаны оҥорон таһаараллар, дойду таһымнаах куонкурустарга кыайаллар.
Күн бүгүн “Үүнэр көлүөнэ паарката” АНО иһинэн өрөспүүбүлүкэ араас муннугуттан 3200 оҕо уонна ыччат, 86 педагог үөрэнэн-уһаарыллан тахсан, аныгы ньыманы бэйэлэрин оскуолаларыгар киллэрэ сылдьаллар. 20 резидеммит – талааннаах выпускниктар – саҥа кыттааччыларга настаабынньык буоллулар. Биэс сыл иһигэр кыттыылаахтар “Мультипарк”, “Креасфера+”, “Архитон”, “Skills Camp” бырайыактар чэрчилэринэн 443 мадиа-айымньыны – киинэлэри, ойуулуктары, дизайн-бырайыактары, архитектура кэнсиэпсийэлэрин уонна сыыппара ойуулары – оҥорон таһаардылар.
“Үүнэр көлүөнэ пааркатын” выпускниктара бырайыактарга билигин даҕаны көхтөөхтүк кытталлар. Актыбыыстарбыт “Платформа” диэн түмсүүнү тэрийбиттэрэ уонна тус бырайыактарын салгыы бэйэлэрэ олоххо киллэрэ сылдьаллар, киинэ усталлар. Санкт-Петербурдааҕы “Аҕа дойду геройдара” ыччат III историческай пуорумугар “Сэһэн Аржаков” киинэнэн “Бастыҥ игровой киинэ” номинацияҕа кыайбыттара. Айар-тутар үрдүк үөрэхтэргэ киирбиттэрэ. Ол үлэ үтүө түмүгүн өссө аҕыйах сылынан көрүөхпүт. Ким билиэ баарай, баҕар, кинилэртэн ким эрэ биллиилээх режиссер, оператор, сынаарый суруйааччы эбэтэр продюсер буолан туруоҕа.
“Үүнэр көлүөнэ паарката” көннөрү талааннары сайыннарар эрэ буолбатах. Киһи Саха сирин айар-тутар экэниэмикэтин каадырга эрэсиэрбэтин тэрийэр, өрөспүүбүлүкэҕэ барытыгар аныгы үөрэх ньымаларын тарҕатар уонна биир эрэгийиэн ситиһиилээх уопутун Арассыыйа түһүлгэлэригэр билиһиннэрэр.
– Биһиги билэрбитинэн, “Кэскил туһугар” бырагыраама биир тутаах хайысхата – Саха сиригэр саахымат сайдыыта. Ити хайысха кэлиҥҥи үс сылга балысханнык сайынна.
– Саахымакка СӨ Ил Дарханын Куубага – Арассыыйа Куубагын түһүмэҕэ ыытыллар буолуоҕуттан уонна Гроссмейстер оскуолата арыллыаҕыттан, Саха сиригэр саахымат олох саҥа таһымҥа таҕыста. Өрөспүүбүлүкэҕэ саахымат сайдыытыгар АЛРОСА кылаатын эмиэ киллэрэр. Хампаанньа биһиги пуондабыт нөҥүө саха талааннаах саахыматчыттарын өйүүр.
2022 сыллаахха СӨ Билим дьоҕус академиятын иһинэн саахыматы оҕо аймах интеллектуальнай уонна духуобунай сайдыытын үстүрүмүөнүн быһыытынан сайыннарга уонна үрдүк таһымнаах спортсменнары бэлэмнииргэ анаан “Гроссмейстер оскуолата” бырайыак тэриллибитэ. Тириэньэрдэринэн биллэр саахыматчыттар, Бүрээтийэттэн бастакы норуоттар икки ардыларынааҕы гроссмейстер Антон Шомоев, саахымат композициятын суоттааһыҥҥа аан дойду үс төгүллээх чөмпүйүөнэ Данила Павлов уонна ФИДЕ маастара, СӨ саахымакка сүүмэрдэммит хамаандатын аҕа тириэньэрэ Роман Ганжуров үлэлииллэр.
Үтүө ситиһиилэр тустарынан бүгүн номнуо кэпсиэхпитин сөп. Ол курдук, 2024 сыллаахха Арассыыйаҕа Бастыыр иһин киирсиигэ биһиги үс саахыматчыппыт миэстэлэспитэ. Арсений Чумаевскай Саха сирин устуоруйатыгар классикаҕа аан бастаан иккис миэстэ буолбута. Полина Пак композицияны суоттуурга чөмпүйүөннээбитэ. Оттон Арина Васильева эмиэ ити көрүҥҥэ боруонса мэтээли ылбыта.
2025 сыллаахха эмиэ ситиһиилэммиппит. Валерия Слепцова Саха сирин устуоруйатыгар классикаҕа аан бастаан кыһыл көмүс мэтээли ылбыта. Арина Васильева классикаҕа Арассыыйаҕа бастыыр иһин күрэхтэһиигэ үһүс буолбута. Полина Пак рапидка бастаабыта уонна композицияны суоттуурга боруонса мэтээли ылбыта.
Баара-суоҕа үс сыл иһигэр Саха сирин эдэр саахыматчыттара оонньуур таһымнарын үрдэппиттэрин таһынан, норуоттар икки ардыларынааҕы түһүлгэлэргэ бэйэлэрин эмиэ үчүгэйдик көрдөрдүлэр. Владислав Жирков норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга үрүҥ көмүс мэтээли ылла. Альберт Постников Сербияҕа эр дьоҥҥо ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы классическай турнирга бастаата. Оттон Арина Васильева былырыын дьахталларга ФИДЕ маастара буолла.
“Гроссмейстер оскуолатыгар үөрэнэр олус туһалаах уонна наадалаах – уһуйааччыларбыт көдьүүстээх дебютнай репертуары чочуйарга көмөлөһөллөр”.
Арина Васильева, гроссмейстер оскуолатын иитиллээччитэ.
– Биһиги элбэх сыыппара, улахан бырайыак туһунан кэпсэттибит. Оттон ол улууска олорор биирдиилээн оҕоҕо тугу биэрэрий? Уопсайынан, үлэҕит көдьүүһүн хайдах сыаналыыгыт?
– Саамай сүрүн көрдөрүүбүт – хабар дьоммут ахсаана уонна оҕолору сэргэ төрөппүттэр харда тыллара. Үөрэтэр эспэдииссийэлэр чэрчилэринэн исписэлиистэрбит улуустарга сылдьаллар. Кэлиҥҥи кэмҥэ биһиги 19 улууска уонна 89 нэһилиэнньэлээх пууҥҥа сылдьан араас тэрээһини ыыттыбыт, онно барыта 14 тыһыынчаттан тахса оҕону хаптыбыт. Ону таһынан, уһулуччулаах сатабыллара арыллыбыт дьон туһунан судаарыстыбаннай информационнай ресурсаҕа киирбит оҕобут ахсаана 15 төгүл элбээтэ. Ол аата, биһиги тиһиктээх үлэбит түмүктээх эбит: биһиги көннөрү дьиэни-уоту эрэ тутар буолбатахпыт. Биһиги оҕо бэйэтин билимҥэ, успуорка эбэтэр ускуустубаҕа холонон көрөр эйгэтин тэрийэбит. Холобур, успуорка дьоҕурдаахтары буларбытыгар оҕо күрэс ордук ханнык көрүҥэр талаһарын быһаарар анал оборудованиелары туһанабыт (кэлин төрөппүт оҕотун дьарыктыыр хайысхатын таларыгар судургу буоллун диэн).
Дойду сүрүннүүр институттарын уонна үрдүк үөрэҕин кыһаларыныын тэҥҥэ эспиэртиир таһымнаах “Оҕо аймах лабаратыарыйата” АНО оҕолорго эмиэ көмөлөһөр. “Оҕо аймах лабаратыарыйата” биэс уонча кэриҥэ үөрэх-методика босуобуйатын, монографияны, араас үөрэх бырагырааматыгар сүбэни, ол иһигэр алтаны саха тылынан, таһаарда. Мэтиэдьикэлэрэ өрөспүүбүлүкэ уһуйааннарыгар уонна оскуолаларыгар номнуо ситиһиилээхтик киирэн үлэлии тураллар. Биир саамай суолталааҕа диэн – төрөөбүт тылларынан оҥоһуллубут, ФГОС ирдэбилигэр эппиэттиир босуобуйалар бааллар. Бу – аныгы үөрэх эйгэтигэр омук уратытын харыстыырга оҥоһуллубут дьоһуннаах хардыы.
Биһиэхэ өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыттан аан дойду таһымнаах профессионаллары кыра саастарыттан иитэн-үөрэтэн таһаарар олус суолталаах өрөспүүбүлүкэтээҕи үөрэтэр кииннэр бааллар. Ол – Муусука үрдүкү оскуолата, Саха сиринээҕи балет оскуолата, Успуорт эрэсиэрбэтин бэлэмниир өрөспүүбүлүкэтээҕи киин. Билим дьоҕус академията оҕолор ситиһиилээх буолан тахсалларын туһугар ити үөрэх кыһаларыгар “Оскуола саастаах оҕолор сайдар усулуобуйаларын тэрийии” бырайыагы олоххо киллэрэр. Билим дьоҕус академиятын эспиэрдэрэ дьоҕурдаах оҕолору көрдөөн өрөспүүбүлүкэ 22 улууһугар 96 нэһилиэнньэлээх пууҥҥа сырыттылар, барыта 15 тыһыынчаттан тахса оҕону хабан үлэлээтилэр. Биһиги ол оҕолортон хайалара эрэ успуорка, муусукаҕа эбэтэр үҥкүүгэ үрдүк кирбиилэри ситиһиэ, ити үөрэх кыһаларын үгүс выпускнигын курдук аан дойду түһүлгэлэригэр тахсыа диэн эрэнэбит.
– Кэлэр өттүгэр туох былааннааххыт? АЛРОСА салгыы бу курдук көхтөөхтүк өйүө дуо?
– Биллэн турар, өйүөҕэ. Кэлэр өттүгэр сүрүн үлэбит-хамнаспыт Арассыыйа сайдыытын национальнай соруктарыгар дьүөрэлии оҥоһуллан, технологияҕа бастыырга уонна киһи хапытаалыгар болҕомто ууруллуоҕа. “Кэскил туһугар” бырагыраамабытын салгыахпыт, саҥа бырайыактар эмиэ баар буолуохтара.
2026 сылга Хаҥалас улууһугар өрөспүүбүлүкэбит Бастакы Бэрэсидьиэнэ Михаил Ефимович Николаевка аналлаах өйдөбүнньүк комплекса оҥоһуллуохтаах. Комплекс биһиги пуондабытын төрүттэспит киһибитигэр ытыктабылбыт бэлиэтэ буолуоҕа. Биллэн турар, АЛРОСА-ны кытта салгыы үлэлэһиэхпит. Кинини кытта биһиги биир соруктаахпыт – Саха сирин үүнэр көлүөнэ ыччата тэтимнээхтик сайдар кыаҕын тэрийии. Алмааһы чочуйдахха бирилийээн буолан тахсарыныы, биһиги өрөспүүбүлүкэбит сайдарын туһугар хас биирдии оҕо талаанын арыйарга бииргэ үлэлэһэбит.
kyym.ru
