Үйэлээх үбүлүөйгэ сырыттыбыт

 

Тиийээппитин кытта, муус устар 17 күнүгэр, Белай Гораҕа, киин бибилэтиэкэҕэ СӨ үтүөлээх бырааһа, удьуор эмчит А.К. Чиркова туһунан «Ураты дьылҕа» диэн ахтыы кинигэ сүрэхтэниитэ буолла.

 

Дьиктитэ диэн, урут, 1990-с сылларга, бу дьиэҕэ Александра Константиновна Саха сиригэр бастакынан оройуоннааҕы киин балыыһа иһинэн олус кыахтаахтык тэрийэн үлэлэппит өбүгэ ньымаларынан эмтиир, чэбдигирдэр салаата уйаламмыт эбит.

 

Бибилэтиэкэ үлэһиттэрэ, сахалыы сайбаччы таҥнан, саамал кымыһынан, арыылаах алаадьынан ааптары уонна ааҕааччылары айах тутан көрүстүлэр.

 

 

 

Тэрээһиҥҥэ чиҥ билиини биэрбит оскуолам учууталлара – Марк Константинович, Маргарита Ильинична Ушницкайдар, Любовь Гаврильевна Худаева – бааллара ордук долгутуулаах буолла.

 

Тус бэйэм Муҥурдаах нэһилиэгэр – сылам күннээх Сыаҥааннаахха – төрдүс төгүлүн тиийбит эбиппин. Бу сырыыга – үйэҕэ биирдэ ыытыллар дьоро түгэҥҥэ!

 

Муҥурдаах нэһилиэгэ улуус кииниттэн 16 көс тэйиччи сытар. Кыһыҥҥы суол, үөһэттэн өҥөйдөххө, үчүгэй иистэнньэҥ кичэйэн түһэрбит уран оһуорун курдук эрийэ-буруйа тыргыллар Индигир эбэбит килиэ муус ньуурунан, ырыаҕа ылламмыт, хоһооҥҥо холбоммут Уйаандьы үрэҕинэн, уҥуорун булларбат улууканнаах күөллэринэн, сэндээркэй тииттэрдээх тыаларынан, тардыы көмүс талахтар быыстарынан сыыйыллар.

 

Суоппарбыт Аркадий Кандинскай көрдөөх кэпсээннээх, аан дойду араас сыллардаах эстрадатын, Сахабыт сирин өрөгөйүн ырыатын сэргэ аныгы рэби кытта сөбүлээн истэр сэргэх киһи буолан биэрдэ. Аара бэлиэ сирдэри, өйдөбүнньүк бэлиэлэри сырдатта, бэл диэтэр, үрүҥнэр уонна кыһыллар ханан сытан ытыаласпыттарын илэ көрбүт курдук сананныбыт.

 

 

 

 Үйэлээх үбүлүөй сэлэлээн хаамыынан саҕаланна

 

Үйэлээх үбүлүөй киин уулусса устун сэлэлии хаамыынан саҕаланна, онтон култуура дьиэтин таһынааҕы тусаһаҕа алгыс сиэрэ-туома ыытылынна. Улуус култууратын салаатын уонна нэһилиэк кулуубун исписэлиистэрэ бары саба түһэн, икки күн устата үгүс ахсааннаах дьоһуннаах тэрээһиннэр үрдүк таһымнаахтык бардылар.

 

Ордук сөхтөрбүттэрэ – нэһилиэк олоҕун-дьаһаҕын өҥнөөх хаартыскаларынан тилиннэрбит сүүнэ улахан баннердар. Бу баннердары олохтоох кулууп салайааччыта Мария Подорожная оҥорторбут, оттон хаартыскалар оскуола түмэлин баай архыыбыттан талыллыбыттар. Чахчыта да, өрдөөҕүттэн кыраайы үөрэтиигэ хоннохтоохтук дьарыктаммыт энтузиастардаах нэһилиэк көрдөрөрө, кэпсиирэ элбэх. Онуоха, 1960–1970-c cыллартан саҕалаан, былыргы малы-салы, хаартыскалары, докумуоннары хомуйбут, оскуолаҕа түмэл муннугун тэрийбит учууталлар – Дмитрий Николаевич Слепцов, Юрий Иванович Кривогорницын, туспа дьиэ туттаран нэһилиэк түмэлин арыйбыт Михаил Михайлович Слепцов уонна 2014 cылтан бу дьыаланан илиитин араарбакка дьарыктанар учуутал, суруналыыс Анастасия Сорокоумова муҥура суох үтүөлээхтэр.

 

Муҥурдаах сириттэн норуот хаһаайыстыбатын бары эйгэлэригэр ааттаах-суоллаах дьон үөскээн-төрөөн тахсыбыттара. Кинилэр ортолоругар бааллар: салайааччылар – Е.Н. Ильяхова, В.Г. Ребров I, М.К. Садовников, Н.И. Соломов, И.Д. Черов; улуу тутааччы – И.Н. Ефимов; учуонайдар – В.Н. Дохунаев, П.Н. Ильяхов; суруналыыс – Н.Н. Ребров; успуорт маастардара – В.Д. Жирков, В.Е. Стручков уо.д.а. Сэбиэскэй кэмҥэ нэһилиэк барҕарар суолун солообут миллионер холкуос бэрэссэдээтэллэрэ А.В. Аммосов, И.С. Новиков, Н.С. Ребров ааттара дириҥ ытыктабылынан ахтыллар.

 

 

Үөрүүлээх мунньах кэмигэр нэһилиэк аҕа баһылыга Александр Новиков, улуус дьаһалтатын баһылыгын солбуйааччы Леонид Марков, култуура салаатын начаанньыгын э.т. Мария Мартынова, ыаллыы Абый нэһилиэгин баһылыга Тимофей Томскай, Арассыыйа уонна СӨ үтүөлээх тутааччыта Иван Полушкин үтүө-мааны үлэһиттэргэ, ытык кырдьаҕастарга өйдөбүнньүк бэлэхтэри, кырааматалары, махтал суруктары туттардылар.

 

Нэһилиэги уһуннук салайбыт баһылыктар Акулина Никулина, Иван Ефимов, Олег Корякин Муҥурдаах нэһилиэгин ытык-мааны дойдулааҕын үрдүк аатын сүктүлэр.

 

Олохтоохтор ырыаны, үҥкүүнү эдэриттэн эмэнигэр тиийэ көҕүлүттэн тутан, олус үчүгэй кэнсиэри туруордулар.

 

Арай, билиҥҥи балаһыанньа уустугунан эбитэ дуу, үйэлээх үбүлүөйгэ уһук хотугу нэһилиэк араас кыһалҕаларын кыратык эмэтик чэпчэтэр дьоһуннаах бэлэх, холобура, тыраахтар, массыына курдук суох дуу дии санаатым...

 

 

 

Сырдык сулус курдук сыдьаайан ааспыт туруу үлэһит ыччатыгар үбүлүөйүн кэмигэр икки кинигэни сүрэхтээбит уонна өйдөбүнньүк дуосканы арыйбыт нэһилиэк баара эрэ, суоҕа эрэ?..

 

Оттон Муҥурдаахха муус устар 18 күнүгэр суруналыыс Родион Кривогорницын уонна Анастасия Сорокоумова түмэн-оҥорон таһаарбыт биолог-учуонай, талааннаах фотограф Василий Николаевич Дохунаев-Бастыҥа Баһылай хаартыскаларынан уһулуччулаах альбом-кинигэ биһирэмэ буолла.

 

Бастыҥа Баһылай сайдыылаах социализм кэмигэр Сахабыт сирин кылаан дьонун үлэлэрин-хамнастарын үгэнигэр хаартыскаҕа түһэрэн үйэтиппит улахан үтүөлээх. Биир дойдулаахтара аҕыйах ахсаанынан тахсыбыт кэрэ кинигэ эһиил В.Н. Дохунаев 100 cылыгар эбии бэчээттэнэригэр баҕа санааларын эттилэр.

 

Онтон үбүлүөй иккис күнүгэр икки СӨ үтүөлээх быраастарын ааттарын үйэтиттибит. Ол курдук учаастактааҕы быраас Екатерина Николаевна Дохунаева олоҕун барытын анаабыт балыыһатын эркинигэр өйдөбүнньүк дуоска үөрүүлээх быһыыга-майгыга арылынна.

Ити кэнниттэн 40 cыл төрөөбүт улууһугар хирурунан, кылаабынай бырааһынан таһаарыылаахтык үлэлээбит Александра Константиновна Чиркова туһунан кинигэ сүрэхтэниитэ истиҥник ыытылынна.

 

Е.Н. Дохунаева-Быраас Катя төрөппүт кыыһа Любовь Эверстова, Сыаҥааннаахтан элбэх үтүөлээх быраас тахсыбытынан, Эмчиттэр искибиэрдэрин оҥорорго этии киллэрдэ.

 

 

 

 

 

Үйэлээх үбүлүөй муҥутуур чыпчаалынан саха улуу ойууна Константин Иванович Чирков-Эһэккэ уонна кини удьуор эмчит кыргыттара Матрёна, Александра Константиновна Чирковаларга анаммыт Хотугу Ойууннааһын киинин арыллыыта буолла.

 

Аҕыс кырыылаах балаҕаны тутуу – аҕатын аатын аан дойду таһымыгар таһаарбыт Александра Константиновна Чиркова тыыннааҕар туолбатах ыра санаата, кэннигэр хаалларбыт кэриэһэ.

 

 

 

Киһи кута тохтуур, сып-сырдык, олус тупсаҕай оҥоһуулаах балаҕаны Сыаҥааннаахха Эһэккэ сиэнэ Иван Ефимов үөлээннээҕин, талааннаах хоһоонньут, ырыа айааччы, байаанньыт Пётр Новиковы уонна доҕорун, суоппар Аркадий Кандинскайы кытта иилээн-саҕалаан туппуттар. Кинилэргэ Иван Садовников уонна сиэн ыччаттар көмө-имэ буолбуттар. Тутуу матырыйаалын, тоһоҕотугар кырааскатыгар тиийэ, былырыын саас Александра Константиновна сүгүрүйээччилэрэ, доҕотторо Дьокуускайтан булан-талан ыыппыттар. Балаҕан ис бараанын Иван Иннокентьевич бииргэ төрөөбүттэрэ Зинаида, Валентина, Светлана Ефимовалар, кэргэнэ Наталья Семёновна уонна кыыһа Виктория Ивановна тэрийбиттэр.

 

 

 

Онон бу үтүөкэннээх тутуу баһыттан атаҕар диэри уопсастыбаннас уонна Ытык Кырдьаҕас сыдьааннарын күүстэринэн ситтэ-хотто диэн тоһоҕолоон бэлиэтиибин. Кинилэргэ саха дьоно инникитин махтаныахтара турдаҕа.

 

Саҥа дьиэни арыйыыга Иван Полушкин, идэтийбит тутааччы быһыытынан, туоһунан уһанар биллиилээх норуот маастара, аймахтара Николай Ефимов мастан ураннык кыһан оҥорбут символ күлүүһүн баһылык Александр Новиковка туттарда. Алгыс сиэрин-туомун, аал уоту аһатан, Виталий Очиров-Алгыс Ачыырап толордо.

 

 

 

Бу күн улуу ойуун Көстөкүүн Чирков үйэни уҥуордаабыт дьикти номохтоох, хас да кинигэҕэ сиһилии суруллубут хомуһуннаах таҥаһа-саба, дүҥүрэ, былаайахтара, туттар тэриллэрэ аан бастаан таас битириинэ иһигэр дьон-сэргэ көрүүтүгэр турдулар.

 

Битириинэ эмиэ номохтоох – Ойуун кыыһа Акулина Константиновна үйэ аҥаарын анараа өттүгэр ылан уурбут миэбэлгэ аналлаах халыҥ тааһынан оҥоһуллубут. Утары эркиҥҥэ үс Чулуу Эмчит улахан мэтириэттэрэ, сахалыы, нууччалыы суруллубут биографиялара ыйаммыттар, хас биирдиилэриттэн экспонаттар анал битириинэлэргэ ууруллубуттар. Бу айылгылаах киин салгыы сайдарыгар, үлэлииригэр анаан урбаанньыт, айанньыт Егор Макаров үс сүүс тыһыынча уу харчыны, нэһилиэк баһылыга Александр Новиков проектордаах улахан экраны уонна Александра Константиновна дьүөгэтэ Людмила Борисова бэйэтэ оҥорбут дэйбиирин бэлэхтээтилэр.

 

 

Чирковтар ааттарынан Хотугу Ойууннааһын киинин соругун, суолтатын, үлэтин, инники кэскилин торумнуур кэнсиэпсийэ Арассыыйа Билимҥэ академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар проблемаларын институтугар устуоруйа билимин дуоктара, А.К. Чиркова уһун сылларга алтыспыт истиҥ киһитэ Екатерина Назаровна Романова салалтатынан сурулунна.

 

Бу киин Муҥурдаах нэһилиэгин, Абый улууһун уонна бүтүн Саха сирин биир ытык бэлиэтин быһыытынан сыаналаныаҕа, аан дойдуга саха төрүт култууратын сырдатыаҕа, үрдүк айылгылаах, айылҕалыын алтыһыылаах туур айаны сайыннарыыга бигэ тирэх буолуоҕа. Олохтоохтор туурдьуттары хоннорон, аһатан, балыктатан, бултатан, хотугу айылҕаҕа сырытыннаран, сиэри-туому толорон, бэйэ оҥоһуктарын атыылаан эбии дохуоттаныахтара.

 

 

 

Ааспыт үйэ 60–70 cылларыгар манна дойду бары муннуктарыттан сүүһүнэн киһи Көстөкүүн Чирков-Эһэккэҕэ аат ааттаан эмтэнэ, санааларын сайҕата, туруктарын тупсара, өйдөрүн сытыылана, билиилэрин хаҥатта кэлэллэрэ.

 

Ол ситим аныгы да кэмнэргэ кини сырдык аатынан салайтаран кэҥии-сайда, чэлгийэ-чэчирии турдун!

 

Үбүлүөй кэмигэр Егор Макаров уонна Екатерина Соломова Сыаҥааннаахха устубут түгэннэрэ Арассыыйа чахчылаах киинэни устааччыта, айанньыта Сергей Ястржембскай Александра Константиновна Чиркова туһунан кини тыыннааҕар саҕалаабыт киинэтин түмүктүүр түһүмэҕэр киириэхтэрэ.

 

Мария РЕШЕТНИКОВА-Арылы ДУЙДААХ, быраас уонна суруйааччы.

Егор МАКАРОВ хаартыскаҕа түһэриилэрэ.