Дьокуускайга муус устар 30 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын «Үлэ киһитэ – 2026» бириэмийэтин туттарыы бэлиэ тэрээһинэ буолан ааста. Ил Дархан Айсен Николаев бу үрдүк ааты Саха сирин сайдыытыгар сүҥкэн кылааттарын киллэрбит 50 бастыҥ үлэһиккэ үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттарда. Кинилэр ортолоругар АЛРОСА хампаанньа үлэһиттэрэ – МНОК оборудованиеларын көрөн-истэн үлэлэтэр, өрөмүөннүүр электро-силиэсэрэ Сергей Судаков уонна ВГРЭ Накыыннааҕы хайысхатын сүрүннүүр геолога Андрей Трофимов бааллар.
«Үлэ киһитэ» бириэмийэ – ис сүрэҕиттэн, кыһамньытын ууран үлэлиир, онто дойду сайдыытыгар олук буолан, дьон олоҕун уйгута тупсарыгар көмөлөһөр хас биирдии үлэһит суолтатын, сыаналанарын билинии бэлиэтэ. Бу аат үлэҕэ ситиһиини киэҥник сырдатарга уонна Арассыыйа бары эрэгийиэннэриттэн бастыҥ исписэлиистэри, настаабынньыктары уонна үлэһит династиялары өйүүргэ туһуланар. Оробуочай идэлэр суолталарын үрдэтэр уонна саҥа ыстандаартары олохтуур сыаллаах. Автоматизация уонна саҥа технология киириитэ үгүс өттүгэр киһини иккис былааҥҥа түһэрэр кэмигэр да, киһи үлэҕэ киллэрэр кылаата сүҥкэн.
«Үлэһит илии хаһан баҕарар наада»
Сергей Судаков дьиэ кэргэнэ Мииринэй куоракка 1975 сыллаахха Чита уобалаһын Могоча куоратыттан көһөн кэлбитэ. Дьэ, ол кэмтэн саҕаламмыт кини алмаас хампаанньатын кытта ыкса билсэр уонна үлэҕэ киирэр аартыга.
– Ийэм эдьиийэ бэлиэр Мииринэйгэ олороро, кини көһөн кэлэргэ этии киллэрбитэ. Бастатан туран, үлэ миэстэтин булар кыах улахан уонна оҕолору улаатыннарарга көмөлөһүөм этэ диэн. 8-с кылаас кэнниттэн Мииринэй 22-с №-дээх техническэй идэлэргэ үөрэтэр училищетыгар киирбитим. Хайа үлэтигэр туттуллар электрооборудованиены хааччыйар авто-силиэсэр идэтигэр үс сыл үөрэммитим. ГПТУ кэнниттэн тута Удачнайдааҕы 12-с №-дээх баабырыкаҕа ыыппыттара. Ити – 1980 сыл бэс ыйыгар этэ. Сайыҥҥы үс ыйга үлэлээбитим кэнниттэн байаҥкамааттан бэбиэскэ кэлэн, хамыыһыйаны ааһан, аармыйаҕа барбытым. Забайкалье кыраайын Читатыгар уонна Дауриятыгар сулууспалаабытым, зенитнэй-ракетнай сэриилэргэ.
1982 с. күһүнүгэр бүтэн, Мииринэйгэ төннүбүтүм. Ийэм бэлиэр рудник компрессорнай ыстаансыйатыгар массынньыыстыы сылдьара. Кини ыҥырыытынан, 1983 с. тохсунньутун саҕаланыытыгар Мииринэйдээҕи хайаны байытар кэмбинээт «Интернациональнай» руднигар үлэҕэ киирбитим. Билиҥҥэ диэри үлэлии сылдьабын, дьуһуурунай электро-силиэсэрбин. Ол кэмҥэ «Интернациональнайга» сир аннынааҕы бастакы алмаас руднигын тутуу саҕаламмыта. Алмаас саппаастаах сир кэскиллээҕэ, уһун уонна боччумнаах үлэ саҕаламмыта биллэр этэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ бырамыысыланнас балысханнык сайдар кэмэ этэ. Бастаан саҕаланарыгар быыкаа тутар былаһаакка билигин бэйэтэ кыра куорат тэҥэ.
Саҥа үлэлии кэлбиппэр иллээх дьиэ кэргэҥҥэ курдук олус үчүгэйдик көрсүбүттэрэ, саастаах, уопуттаах үлэһиттэр сүбэлээн-амалаан биэрэллэрэ. Николай Максимов уонна Юрий Толмачев тутаах настаабынньык буолбуттара. Сыыйа уопутуран, 3-с эрэсэрээттэн саҕалаан, билигин 6-с эрэсэрээттээхпин. Сир анныгар буолбакка, үөһэ үлэлиибин, уотунан барар оборудованиелары көрөн-истэн, руднигы уотунан, уунан хааччыйабын.
Кэргэммин бу рудникка көрсүбүтүм. Кини көһөрүллэ сылдьар хочуолунай установкаларга эпэрээтэрдиирэ. Мин кэннибиттэн аны убайым кэлбитэ. Кини эмиэ олоҕун аргыһын манна көрсүбүтэ. Убайым дьуһуурунай элиэктиригинэн үлэлээбитэ, кэргэнэ рудник миэдигэ этэ. Биһиги дьиэ кэргэн биэс киһитэ манна үлэлээбит уопсай ыстааспыт сүүстэн тахса сыл буолла. Билиҥҥэ диэри үлэлии сылдьааччылара – биһиги, уоннааҕылар бочуоттаах сынньалаҥҥа олороллор. Уолум дьиэ кэргэниниин Кемерово уобалаһын Прокопьевскайыгар олорор.
АЛРОСА хампаанньаҕа үлэлээбитим 43 сыл буолла. Биир кэлим мэхэньиисим курдук үлэлиир туһугар аҕа саастаахтар саҥа үлэлээччигэ хайаан да көмөлөһүөх, баар билиилэрин үллэстиэх кэриҥнээхтэр. Бу – биһиги уопсай эппиэтинэспит. Үлэһит илии биһиэхэ хаһан баҕарар наада. Хайдахтаах да оборудование киһитэ суох бэйэтэ холбонон, үлэлээн кэлбэт, уот суох – үлэ тохтуур. Тэрили хаһан баҕарар киһи үлэлэтэр, хааччыйар, ол иһин биһиги ыччат кэлэриттэн өрүү да үөрэбит.
«Үйэ чиэппэрэ хонуу геологынан үлэлээтим»
АЛРОСА ВГРЭ Накыыннааҕы хайысхатын сүрүннүүр геолога Андрей Трофимов Бүлүү улууһуттан төрүттээх. Төһө даҕаны алмаас хостуур салаа туһунан ыраахтан истэн эрэ билэр киһи буолбатаҕын да иһин, «дьылҕабын бу үлэни кытта ыкса сибээстиэм» дии санаабата үһү.
– 1974 сыл, армыйаҕа сулууспалаабытым иккис сыла этэ. Туох идэни таларым, ханна үлэлии барарым туһунан толкуйдуохпун наада этэ. Ол кэмҥэ эдьиийим СГУ-га үөрэнэрэ. Ханнык эрэ хаһыакка олохтоох университекка аҕыйах туттарсааччыны үөрэтэ ылар идэлэр баалларын туһунан иһитиннэриини булан ыыппыта. Онно, этэргэ дылы, икки эрэ идэ баара: хайалаах сир тутааччыта уонна геолог. Мин диэмбэллиирим субу кэлбит, дойдубуттан икки сыл тэйбит киһи, төрөөбүт дойдубун, тыабын-ойуурбун олус ахтыбыт этим. Онон геологын талбытым.
Аармыйаттан кэлээт, эксээмэннэргэ бэлэмнэнэн, туттарсыбыт үөрэхпэр киирбитим. 5 сыл үөрэнэрбэр бөлөх ыстаарыстата, көхтөөх устудьуон этим. Хас сыл аайы быраактыкаҕа ыыталлара. Бастакы сылбытыгар – Өлүөхүмэ улууһугар бурдук тиэйиитигэр. Оттон иккис куурус кэнниттэн Өлүөнэ төрдүгэр уонна Үөһээ Дьааҥыга үөрэнэр идэбитигэр сыһыаннаах быраактыкаҕа сылдьыбыппыт. Үһүс куурус кэнниттэн, дьэ, дьиҥнээх быраактыка саҕаламмыта. Барыбытын геология тэрилтэлэригэр арҕам-тарҕам үллэрбиттэрэ. Мин Амакинка эспэдииссийэтигэр түбэспитим. Дьэ, онно эрэ тиийэн, геолог буолуохпун уонна алмаас көрдүүр дьарыктаныахпын баҕарарбын чуолкайдык өйдөөбүтүм. Үөрэх кэнниттэн байыаннай кафедра хомууругар сылдьыбыппыт. Ол кэнниттэн икки нэдиэлэ буолан баран, Мииринэйгэ тиийбиппэр тута хонуу үлэтигэр ыыппыттара.
Учаастакка тиийбит бастакы күммүн бу баардыы өйдүүбүн. Сэтинньи этэ. Биһигини вахтовкаҕа олордон түҥ ыраах тыаҕа, балаакканан түһүүлэниэхтээх сирбитигэр тиэрдибиттэрэ. Иккиэ буолан – мин уонна хайа маастара – им балай быыһыгар фара уотунан сырдатынан, 10 миэстэлээх балаакканы туруоран турабыт. Үлэбит ити курдук саҕаламмыта. Икки нэдиэлэ – тайҕаҕа, нэдиэлэ дьиэбэр сылдьарым. Дьоммор сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо курдук этим (Андрей Филиппович күлэр). Ол кэмҥэ геолог үлэтэ балай эмэ ыарахана, чуолаан олох-дьаһах тэринии өттүгэр. Билигин отчуоттарынан уонна бырайыактарынан, аныгы технология көмөтүнэн алмаастаах сирдэри көрдүүр дьарыктаахпыт. Көрдүүр-чинчийэр үлэ (разведка) араас ньыматын баһылыырыҥ ирдэнэр.
Олоҕум аргыһын Татьянаны үлэбэр көрсүбүтүм. Кини инженер-картограф этэ. Кини бэлэмнээбит хаартатынан үлэлиирбит. Билигин кини биэнсийэҕэ олорор. Уолаттарбыт Дьокуускайга үлэлииллэр. Улахаммыт – 4 оҕолоох ыал аҕата.
Мин үйэ чиэппэрэ хонуу геологынан үлэлээтим. Сүрүннээн, Мииринэй оройуонугар. Үлэм олус интэриэһинэй, хайа эрэ өттүнэн идэ арамаантыката буоллаҕа. Санаан кэллэххэ, элбэҕи кэпсиэххэ сөп, чуолаан саҥардыы үлэлээбит бастакы сылларым туһунан. Кэлэктиибинэн көмөлөөн, Ньурбатааҕы, Ботуобуйатааҕы, Майскайдааҕы, Мархатааҕы кимберлиттээх туруупкалары, Илиҥҥи Солур алмаастаах сирин булбуппут. Кэлин булбут алмаастаах сирбитигэр саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри үлэлээбитим. Алмаас саппааһын туһунан оҥорон таһаарыы отчуота мин салалтабынан оҥоһуллубута.
Биһиги билигин атын хайысханы – көмүс саппаастаах сири көрдөөһүнү – баһылаан эрэбит. Ол иһигэр Саха сиригэр эмиэ. Холобур, алмаас таҥастааһынын кэннэ хаалбыт тобоҕу уонна боруодалартан үөскүүр ускуустубаннай кутуулары хаттаан көрөбүт. Эрдэ алмааһын эрэ ыллахтара, атына хааллаҕа. Ити кутуулары чинчийэн, үлэлэһэн баран, итинтэн көмүс хостуур ордук барыстаах эбит диэн түмүккэ кэлбиппит. Холобур, “Водораздельные галечки” диэҥҥэ оннук.
***
«Үлэ киһитэ» бириэмийэни туттарыы – наҕарааданы тиксэрии сиэрэ-туома эрэ буолбатах. Бу – үлэһит киһи үлэҕэ дьулуурун, санаатын дуулаҕа күүһүн бар дьон иннигэр билинии. Ханнык баҕарар салаа үлэтэ – мэдиссиинэттэн, үөрэҕирииттэн саҕалаан тыа хаһаайыстыбатыгар, бырамыысыланнаска тиийэ – барыта олус суолталааҕын, сыаналанарын этэр, онно болҕомтону туһаайар. Маннык тэрээһиннэр дойдуну чуолаан үлэһит дьон күүстээх, кыахтаах оҥорорун, оттон кинилэр үлэлэрэ муҥутуур үрдүктүк сыаналаныахтааҕын санаталлар. Кыһамньылаах үлэни судаарыстыба, уопсастыба да сыаналыырын көрдөрөн, бириэмийэ лауреаттара үүнэр көлүөнэҕэ бастыҥ холобур буолаллар.
kyym.ru
