Сыл аайы тыа хаһаайыстыбатыгар 15 млрд. солк. көрүллэр. Ол иһигэр үүккэ ааспыт сылга өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн саамай элбэх 4,3 млрд. солк. үп көрүллүбүт. Ол эрээри олохтоох Үүт Ас Бухатыыра сыанатынан да, хаачыстыбатынан да, Кэлии Үүт Абааһытын Бухатыырын үлтү кумалаан, саҕатыттан ылан маҕаһыыннартан таһырдьа анньан эрэрэ көстүбэт. Үүт оҥоһуутун судаарыстыба өйүү-убуу сатыыр да, тыабыт хаһаайыстыбата “чөркөөкү көтөөрү тугуттан эрэ иҥнибит” диэбиттии, тоҕо төлө көтөн тахсыбатый? Бүгүн “Туймаада” ФАПК генеральнай дириэктэрэ Пётр Семёнович Ефремовтыын үүт харчытын төһө сөпкө туттарбыт уонна тугу уларытан, олохтоох үүтү дэлэтиэххэ сөбүн туһунан кэпсэтэбит.
Нолуок субсидияны барытын сиир
— Тыабыт хаһаайыстыбатын туругун субу диэн этэр уустук, ол эрээри Сэбиэскэй Сойуус курдук бэйэбитин анаалыстаан, экэниэмикэбитин аныгылыы көрүнэр кэм уолдьаста дии саныыбын. Тоҕо диэтэххэ, РФ Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин дойдуга ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуохтаах диир. Биһиэхэ бэйэбит аспытын дэлэтэр көдьүүстээх көрүү, хамсатыылаах быһаарыы тыын курдук наада буолла.
Т/х-тын сүрүн үлэтэ билигин — үүт соҕотуопката. Биһиги агрохолдиммыт 3,5 тыһ. ынахтаах, онтон 1800 курдук ыанар. Ааспыт сылга туттарбыт үүппүт субсидиятыгар 250 мөл. солк. курдук ыллыбыт. Онтон тэрилтэбит уопсайа 240 м³л. солк. нолуогу төлөөтө. Дьээбэҕэ, 240 мөл. нолуогу ынах ахсааныгар түҥэппиппит, биир ынахпыт сылга 140 тыһ. нолуогу төлүүр буолан соһуппута.
Көстөрүн курдук, субсидия харчыта тэрилтэни сайыннарыыга, үлэни тупсарыыга хаалбакка, нолуок эрэ төлүүргэ бэриллэр курдук. Уйбаан Пономарёв биир ыстатыйатыгар улахан тэриллиилээх хаһайыстыбаларга үүт харчытын көрүүгэ — эбии үбүнэн толуйуу көмөтүн атыннык көрүөххэ баар этэ диэн сөпкө суруйар. Агрохолдинг аҥаардас үүтүнэн эрэ дьарыктанар тэрилтэлэрин ыллахха, сылга 240 мөл. солк нолуок таһынан, 400 мөл. солк хамнаска барар. Путин Уһук Илиҥҥэ бүтэһик кэлэ сырыттаҕына, РФ Уһук Илин уонна Арктика сайдыытын миниистирэ А.О. Чекунков үчүгэй баҕайытык “Уһук Илиҥҥэ нолуоктааһын бэлиитикэтин атын соҕустук көрүөххэ наада” диэбитэ. Нолуогу таһынан Саха сиригэр улахан тэрилтэ хамнас төлүүрүгэр Киин Арассыыйатааҕар быдан улаханнык оҕустарар. Билигин хамнас алын кээмэйэ Арассыыйаҕа — 23 тыһ. солк., Саха сиригэр оройуон кээписиэнэ, хотугу надбавка ааҕыллан 62,5 тыһ. солк. диэри улаатар. Социальнай нолуок биһиэхэ Арассыыйаҕа 23 тыһ. солк. ылар курдук буолбакка, 62,5 тыһ. нолуоктанар, ол эмиэ — тэрилтэҕэ үлүгэрдээх ноҕурууска. Путин сырыытын кэннэ икки сыл ааста, ол сорудах туолбата дуу, хайдах дуу? Мин санаабар, Госдуумаҕа дьокутааттарбыт, бырабыыталыстыбабыт Уһук Илиҥҥэ нолуок бэлиитикэтэ тэрилтэлэри тууйар буолбакка, атыннык, сайыннарар хайысхаланарын ситиһиэхтээх этилэр. Уһук Илин ас-үөл оҥорор тэрилтэлэригэр нолуокка чэпчэтиини оҥоруу бэйэ аһын элбэтиини көҕүлүүргэ олус улахан суолталаах. Билигин Ил Түмэн сир баайын хостуур бөдөҥ тэрилтэлэр сайдалларыгар чэпчэтии биэрэрэ сөп курдук. Итинник сыһыаннаһан, Саха сирин т/х сайыннарар туһугар үбүлээһини арыый атыннык көрөн, үрдэтиэххэ баара.
Судаарыстыба көмөтө: субсидия, толуйуу (возмещение) төлөөбүт нолуокпутунааҕар, саатар, 1,5 төгүл элбэх кэлэрэ буоллар, сайдар кыах арыллан, хаһаайыстыбалар туруктара олох атын хартыына буолуо этэ. Үчүгэй хотон, атын тутуулары ыытар инвест-бырайыактары оҥорор, саҥа технологиялары киллэрэр, сөптөөх боруода булунар дьиҥнээх үүт биисинэһэ тахсыа этэ.
Комбикорм таһыыта ыарахан
Ааспыт сылга агрохолдинг үрдүнэн биир ынахтан 3300 кг үүтү ыатыбыт. Бастаан тэриллэрбит саҕана итинник үрдүк көрдөрүүнү ылыахпыт диэн санаабытыгар да суоҕа. Оччолорго муҥутаан өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн биир ынахтан 2100—2300 кг үүт ыанара. Былыр да, билигин да соҕотох оту сиэтэн ынахтан элбэх үүтү ылбаккын. Ол иһин Ил Дархаммыт ынахха үүт киллэрэр олохтоох сүмэлээх аһы: сиилэһи, сенаһы күүскэ бэлэмниир соругу туруорбутун толорууга улахан үлэни ыыттыбыт. Агрохолдинг билигин өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн оҥоһуллар сиилэс, сенаж аҥаарын кэриҥин бэлэмниир.
Ынах үүтүн комбикорм эмиэ элбэтэр, 1 киилэтэ 1,5 л үүтү биэрэр диэн этэллэр. Ону баара, Саха сиригэр комбикорм оҥорор кыахпыт суох. Комбикорм сыаната ыарахан, ол иһин Киин Арассыыйаттан, Уһук Илинтэн комбикорму аҕалар тырааныспар ороскуотугар туспа чэпчэтии көрүө этилэр.
— Таһыыга субсидия чахчы суох дуо?
— Федеральнай сокуонунан сиэмэ бурдугу аҕалыыга, көтөр аһыгар сиэмэ бурдугу аҕаларга эрэ көрүллэр. Дьикти баҕайы, комбикорм таһарга субсидия суоҕа Уһук Илиҥҥэ, Саха сиригэр үүтү элбэтиини харгыстыыр диэн, бырабыыталыстыбабыт, Госдуумаҕа талыллыбыт сүрдээх уопуттаах дьокутааттарбыт илиилэрин араарбакка туруорсуохтарын, үлэлиэхтэрин сөп этэ.
— Билбэттэрэ буолуо дуо? Сорудах бэриллибэт дуу? Сэбиэскэй кэмҥэ тыа дьонуттан дьокутааттарга накаас хомуллан "ситиһиҥ" диэн тиэрдиллэрэ дии?
— Кинилэр Саха сиригэр төрөөбүт, улааппыт, үрдүк таһымҥа тахсыбыт дьон ити кыһалҕаны билэр буолуохтаахтар дии саныыбын. Комбикорм таһыы субсидияламмат кыһалҕата олох уруккуттан, М.Е. Николаев бэрэсидьиэнниир эрдэҕиттэн, турбут, кыайтара илик боппуруос. Итинник сокуон утарсыыта сааһылана илигиттэн тыа сирин сайыннарар билигин олус ыарахан.
Сүөһүлээхтэргэ татаардар оттоон биэрэллэр
Сүөһү иитэр дьон сылга биир да хонук сынньалаҥа суох үлэлииллэр. Үлэлэрин харчыга таһааран аахпаттара, интэриэстэрин туруорсубаттара улахан кыһалҕа. Муҥутаан ыһыахтыырга биир ый кэриҥэ арыый сынньаналлар. Онон дьону сынньатар тэрээһиннэри толкуйдуохтаахпыт. Татаардар сүөһү иитэр дьоҥҥо отторун оттоон биэрэллэр. Сүмэлээх аһы кииннээн бэлэмнээн, таһан биэрэллэр. Мин, холобур, бааһынай хаһаайыстыбабын, сиргэ наадыйбаппын, оттуу да сатаабаппын. “Бу нэдиэлэҕэ бачча сенаж, от наада” диэн, сайаапка суруйабын, ону дьиэбэр аҕалан түһэрэллэр. Саха сиригэр сүөһү аһын киинин тэрийэ сатыырбыт кыаллыбакка, дьоммутугар сайын сынньанар усулуобуйаларын тэрийэ иликпит. Дьиҥэр, элбэх тиэхиньикэнэн, урукку курдук механизированнай звенонан оттоон, сүөһү иитэр дьон сылы туоруур отторун кииннээн бэлэмнээн биэрэр кыаллыан сөп. Холобур, 2012 с. А.С. Николаев мээрдиир кэмигэр Тулагыга биир МТС тэрийбиппит, ол дьоммут арахсан, үс ИП буолан, билиҥҥэ диэри дьоҥҥо сирдэрин оттоон, урулуоннаан, дьиэлэригэр киллэрэн биэрэллэр. Урут куоракка татаардар кэлэ сырыттахтарына, инньэ гынабыт диэн кэпсээбиппит. Ол уопуту үтүктэн, сүөһү аһын кииннээн бэлэмнээн, өрөспүүбүлүкэлэригэр баар хаһаайыстыбалары хааччыйаллар. Сүөһү аһын кииннэрэ хас оройуон аайы 150 км диэри ырааҕы хабан хааччыйаллар.
Үүт сыаната 110 солк. буолуохтаах
— Өрөспүүбүлүкэ өттүттэн үүтү оҥорууга, чахчы, элбэх көмө оҥоһуллар. Ити 4 млрд. солк. төһһ үүтү оҥорууга бэриллибитин, бүгүн төһө үүт оҥоһулларын ырытан ааҕыах баара. Итинник суоттаатахха, кэлии үүтү аҕыйатар стратегиябыт тахсан кэлиэ этэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ сылга 29 млрд солк. сыаналаах үүтү тастан аҕалан иһэбит. Ити — сөҕүмэр улахан харчы. Ити үптэн биһиги т/х, саатар, 15-20% бэйэбит үүппүтүнэн ыларбыт буоллар, олох атын олохтонуо этибит. Билигин сахалар менталитеппыт дэлби уларыйан хаалла. Дьиҥнээх үүтү иһэргэ, доруобуйабытын бөҕөргөтөргө дьулуспат буоллубут. Саха сиригэр атыыланар үүт барыта соҕуруу бороһуоктан оҥоһуллар. Финнэр, сорох атын да омуктар дьиҥнээх үүтү оҥорон атыылыырга олус күүскэ үлэлииллэр. Стерилизациялаабаттар уонна бороһуогунан оҥоһуллубут үүтү атыылаабаттар, наар дьиҥнээх үүтү пастеризациялаан сибиэһэйдии таһаараллар. Тоҕо диэтэххэ, итинник үүккэ киһиэхэ элбэх туһалаах битэмиини, араас бэссэстибэни, элэмиэни таһынан ис-үөс үлэтигэр туһалаах микроорганизмнар тыыннаах хаалаллар. Сибиэһэй үүт оҕолор улааталларыгар, улахан дьон доруобуйтыгар туһата быдан улахан. Ол иһин норуоту харыстааһын бырагырааматынан Саха сиригэр нэһилиэнньэҕэ дьиҥнээх үүтү атыытын элбэтиэххэ наада.
“Түргэнник аһыйар” диэн сирэр сыыһа, үүт дьиҥнээх буолан аһыйар. Бороһуок, өссө стерилизацияланан туһалааҕа барыта өлбүт үүт хаатыгар сылынан да аһыйбат, ол курдук доруобуйаҕа туһата суох үргүлдьү тахсар. Сибиэһэй үүтү элбэтэргэ сөпкө хаалыыры (упаковка) кыайыахха наада. Үүтү 200 г кыра бакыаттарга куттахха, арыллан баран, суукка иһинэн иһиллэр.
Маҕаһыыннарга элбэхтик сылдьан, үүт ас атыытын кэтээн көрөбүн. Билигин 1 л кэлии үүт кырата — 160 солк. Оттон тыаҕа соҕотуопсук дьонтон 1 кг үүтү тутар сыаната – 10—15 солк., ханна эрэ — 20 солк. Соторутааҕыта Чурапчыга, Мындаҕаайыга, бара сылдьыбытым, онно Дьокуускай үүтүн собуотун бороһуок үүтэ — 160 солк. Соҕотуопкаҕа олохтоох үүтү 15 солк. туталлар. Кыра нэһилиэньэлээх сиргэ итинник улахан пиэрмэ үүтү миэстэтигэр пастеризациялаан баран, нэһилиэнньэҕэ тоҕо чэпчэкитик 90-100 солк. атыылаабатый? Дьиҥэр, кыаллар дьыала. Агрохолдиммытыгар киирэр “Новай” сопхуос үүтүн бэйэбит астыыр тэрилтэбитигэр 55 солк. туттарар. Астаммыт үүтү Мииринэйгэ, уоптабайга, 130-140 солк. атыылыыбыт. Биһиги үүппүт сороҕун Дьокуускайга үүт собуотугар 1 л үүтү 42 солк. туттарабыт. “Экофермабытыттан” бэйэбит пищекомбинаппыт үүтү 45 солк. атыылаһар, пастеризациялаан баран 110 солк. бэйэбит маҕаһыыннарбытыгар атыылыыр. Бу бүгүн Саха сиригэр оҥоһуллубут үүт атыыланар саамай чэпчэки, сөптөөх сыана. Дэриэбинэлэргэ соҕотуопсуктар эмиэ итинник сыананан атыылыыр, нэһилиэнньэбитин сибиэһэй үүтүнэн хааччыйар кыахтаахтар. Соцситимнэргэ дьон “бэйэбит бүддьүөппүтүттэн субсидиялаах үүт ас тоҕо наһаа ыараханый?” диэн сөпкө мөҕүттэр. Үүт сыанатын намтатыыга бэлиитикэ барыахтаах, оччоҕо кэлии үүт аҕыйыа, дьону олохтоох үүккэ көһөрүө этибит.
Субсидияны сөпкө өйдүөххэ
— Биһиги субсидияны сүөһүнү көрөр дьоҥҥо бэриллэр өйөбүл курдук өйдүүрбүт сыыһа. “Эн субсидияны ынаҕы ыабыккар буолбакка, оҥорон таһаарбыт, нэһилиэннэҕэ тиэрдибит аскар ылаҕын” диэхтээхпит. Дьиҥинэн, субсидия олохтоох үүт сыанатын чэпчэтэн, нэһилиэнньэни сибиэһэй үүтүнэн аһыырын хааччыйар мэхэньиисим буолуохтааҕа туола илик. Өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн субсидияланар бэйэбит үүппүт удамыр сыанаҕа атыыланан, нэһилиэнньэ биир сүрүн аһын чэпчэтэ иликпит хомолтолоох.
Үүт ас эгэлгэтин сатаан астаан, батарары кыайа иликпит. Биһиги, сүрүннээн, сүөгэйи эрэ сатаан астыыбыт. Арыыны оҥоробут эрээри, арыы оҥоруу үлэтэ элбэх, ороскуоттаах. Онтон олох кыайан өйдөөбөтүм – арыыбыт сыаната киилэтэ тоҕо 1300-1500 солк. түспэтий? Соҕотуопсуктар дьонтон үүтү 15 солк. туталлар. Биир киилэ арыы 22 киилэ үүтүнэн оҥоһуллар. Соҕотуопсук сырьетугар баара-суоҕа 330 солк. эрэ төлүүр. Уонна 4-5 төгүл үрдэтэрэ төһө сөбүн-сыыһатын биир да экэнэмиис баччааҥҥа диэри ааҕан быһаарбат. Ийэм арыы сыаҕар үлэлиирэ, онно дьахталлар илиинэн үлэлииллэрэ ыарахана. Билигин технология атын, арыы оҥорор үлэ чэпчээтэ. Ол эрээри сыаната олус үрдүгэ саха дьонун чаҕытар, арыыбыт атыыга кыайан барбат. Дьон чэпчэки диэн, пальма арыылаах, доруобуйаҕа улахан туһата “спред” эҥин курдук сымыйа арыыны ылар. Арыы — саха төрүт аһа, ону сыанатын соруйан үрдэтии судаарыстыба дьону уһун үйэлиир аһынан хааччыйар соруга туолуутун харгыстыыр. Арыыны оҥорууну олох ыраах, суола суох сиргэ эрэ көҥүллүүр сөп этэ. Онно дьон сүөһү ииттиннэр, ыатыннар диэн, субсидияны 65 оннугар 80—100 солк. диэри улаатыннаран биэриэххэ. Оччоҕо бу нэһилиэктэргэ дьон ынах тутан, арыы оҥорон бүддьүөттээх тэрилтэлэри хааччыйыа этилэр. Үүтү оҥоруу экэниэмикэтин сөпкө аттаран ааҕан сөптөөх көмө оҥордоххо, барыстаах тахсар кыахтаах.
Сүмэлээх аска болҕомтону
— “Новай” сопхуоһу ылан көрдөххө, АЛРОСА бэйэтин кэмигэр сыл аайы ороскуоттарын сабыыга 700—800 мөл. солк., ол иһигэр комбикорму сөмөлүөтүнэн таһыыга, оту эмиэ тиэйэн аҕалыыга эҥин уга олорбут. Агрохолдиҥҥа киирэригэр Ил Дархан “ити ороскуоту хайдах аҕыйатары толкуйдааҥ” диэбитэ. Ороскуоту элбэҕи аҕыйаттыбыт да, сылга син биир 100 мөл. солк. тиийбэт. Үүт элбэтэн кыччатарга Мииринэйгэ сенажка, сиилэскэ бурдук ыһар бааһыналарбытын 30% улаатыннардыбыт. Билигин ходуһаларбытын кэҥэтэ, оҥоро сылдьабыт. Инньэ гынан 2-3 сылынан “Новай” от аһынан бэйэтин 90% хааччынар буолуохтаах.
Саамай үүттүгэн аһынан сенаж ааҕыллар. Ол гынан баран соҕурууҥҥу технологияны Саха сиригэр киллэрэр ыарахана бэрт. Сиигин элбэтэргэ салапаанынан биһиэннэрэ 4-5 төгүл эрэ эрийэллэр. Оттон соҕуруу 10-11 төгүл эрийэллэр. Оннук бөҕө хаалаах сенаһы тураах да дьөлбөт. Салгын киирдэ да, сенаж буорту буолар. Аны кыһын ириэрэн, ынахха сиэтии ыарахан, ороскуоттаах. Онно холоотоххо, сиилэс быдан ордук. Ол иһин агрохолдиҥҥа ынахпыт аһылыгын 70% — сиилэс. Ааспыт сылга “Новайга” 2,4 тыһ. т бэлэмнээбиппит. Урут 1,1-1,2 тыһ. т. буолара. Быйыл да оннук ылар былааннахпыт.
Биир боруодаҕа тохтуохтаахпыт
— Ырыынак усулуобуйатыгар бэйэбитигэр баар ынахтарбытын иитэн таһаарыы усулуобуйата ыарахан. Ылан көрүөҕүҥ биир тарбыйаҕы 2,5-3 сааһыгар диэри ынах гынан иитэргэ тэрилтэ, биһиги ТХМ-мыт аахпытынан, 400 тыһ. солк. ороскуотурар. Итини аҕыйатаары, хаһаайыстыбаларбытыгар тыһы борооскуну 1,5 сааһыгар сиэмэлээн, 2,5-гар төрөтөр үлэ барар. Оччоҕо ороскуота арыый 280-300 тыһ. солк. диэри кыччыыр.
Ол оннугар элбэх үүтү биэрэр үүттээх боруода ынаҕы аҕалан сайыннарар ордук. Төрөөбүт ньирэйин нэһилиэнньэҕэ эккэ улаатыннарарга биэрдэххэ, ордук барыстаах. Тыаҕа дьон эккэ үлэлииллэригэр көмө буолуо этэ. Ылбыт тарбыйахтарын анаан уотан, 1,5-2 сааһыгар эккэ туттарыыны ааҕан таһаардахха, үлэ уопсай түмүгэ куһаҕана суох, барыстааҕа көстөр.
Саха сиригэр холмогор, симментал боруодалары хаалларыахха дииллэрэ сыыһа дии саныыбын. Арассыыйаҕа көрдөххө, холмогор, симментал боруодаҕа баара-суоҕа 3 племенной хаһаайыстыба дьарыктанар. Олортон холмогору иитэр икки хаһаайыстыба Саха сиригэр бааллар, онон ити — кэскилэ суох боруодалар. Саха сиригэр сөптөөх үүттээх боруоданы таларга харчыларын сатаан ааҕынар арассыыйалар суолларынан барарбыт ордук. Кинилэр 10-нуу тыһ. киилэ биэрэр сүөһүгэ көспүттэрэ, ороскуоту сатаан суоттаналлар. Соҕуруу сүөһү иитэр усулуобуйалара биһиэнинээҕэр 2,-2,5 төгүл чэпчэки. Уматыктара чэпчэки, сүөһү аһын үүнүүтэ өлгөм, туораахтаах култууралартан биир гааттан сиилэһи 40—50 т ылаллар. Биһиги 15—20 т ордугу ылар кыахпыт суох. Биһиэхэ, татым астаах дьоҥҥо, олус элбэх үүттээх ынаҕы аҕалар сыыһа. Мииринэйгэ хара, эриэн боруоданы ынаҕы аҕала сылдьыбыппыт. Олор килиимэттээн туйахтарыгар, доруобуйаларыгар кыһалҕалаахтара. Онон боруодалары сыымайдаан Саха сирин усулуобуйатын тулуйар, элбэх со±ус µµтµ биэриэн с³пт³³х боруоданы буларга µлэлиэх баара. Улуус-улуус аайы атынтан атыны а±алан эспэримиэнниир көдьүүһэ суох, харчы халтайга барар. Тааттаҕа Уолбаҕа, Горнайга Маҕараска айширскай боруоданы аҕалбыттар этэ. Ол ынахтар хайдахтарын көрдөрдүлэр. Саха ынахтарын курдуктар. Аҥаардас отунан аһаан туран, 3,5-4,0 тыһ. т үүтү биэриэхтэрин сөп. Уолбаттан хаһаайыстыба салайааччыта кэлэ сылдьан, отунан туран эрэ 4 тыһ. л ыыбыт диэбитэ. Ол аата, бу боруода биһиги усулуобуйабытыгар барыан сөп. Холмогорунан, симменталынан, чахчы, ырааппаппыт.
Хотон роботын туһунан
— Биһиги ыыр үүппүт элбэҕэ буоллар, кэмэрсээннэри кытта күрэстэһэн, үүт сыанатын намыһах тутуохпутун, нэһилиэнньэ социальнай көмүскэлин хааччыйыахпытын сөбө. Билигин үүккэ күрэстэһэр кыахпыт суох. Ол түмүгэр натуральнай, пастеризацияламмыт үүт маҕаһыыннарга 240 солк. атыыланар. Бороһуок үүт 140—160 солк. саҕаланар. Сыанаҕа хотторо сытабыт. “Саюри” биһиги хармааммытын кэмэрсээннэр кэлии оҕуруот аһынан кураанахтыылларын тохтоппутун курдук, үүккэ үлэлиэххэ баара. 2013-14 сс. диэри Саҥа дьылга помудуор, оҕурсу сыаната сиэрэ суох үрдүүрэ уонна түспэтэ. “Саюри” бородууксуйата атыыламмытыгар ити оҕуруот астарын сыаната икки төгүл түспүтэ. Ол курдук, сибиэһэй үүтүнэн интервенциялыыр бырагыраама оҥостон, сыананы кыччатар сыаллаах үлэни ыытар кыаллыан сөп.
Тыа сиригэр дьон сүөһү иитэллэрин көҕүлүүргэ үлэлэрин муҥутаан чэпчэтэ сатыахха наада. Сылга, саатар, 4,5-5 тыһ. киилэ үүтү биэрэр боруоданы булан тохтуохха. Холобур, 5 т үүтү биэрэр ынах маҥнайгы төрөөһүнүн 7-8-с ыйыгар ороскуотун барытын сабар. Бу ынаҕы көрөр ыанньыксыт хамнаһа, аһын, уотун-сылааһын сыллааҕы ороскуота 140—150 тыһ. солк буолар. Сыллааҕы үүтүн харчытыттан ити ороскуоту көҕүрэппит кэннэ, ынах эйиэхэ 230-250 тыһ. солк. ыраас барыһы сыл аайы биэрэр буолар.
Билигин дьону кытта кэпсэтэн, сүбэлэһэн үүтү оҥоруу хайысхатын туспа көрөн, улахан уларыйыыны киллэриэххэ наада. Сотору үүт хаачыстыбатыгар сокуон ирдэбилэ өссө кытаатыа. Билигин анаалыска үүт сыатын эрэ көрөбүт. Соҕуруу сырыттахха, сыатын олох көрбөттөр, ол оннугар белога төһө элбэҕэр кыһаллаллар. Салгыы ынах хайдах ыаныахтааҕар, хаачыстыбатыгар, аһыгар атын ирдэбиллэр киирэн бардахтарына, кэтэх ыаллар үүтү туттараллара улаханнык ыарыыр туруктаах. Ити өр буолуо суоҕа. Ол аата, инникитин үүтү тэрээһиннээх хаһаайыстыбалар эрэ туттарар буолуохтара. Итиннэ бэлэмнэнэр наада. Сүөһү аһылыгын баазатын үчүгэйдик оҥостуохтаахпыт, сүмэлээх аһа суох элбэх үүтү ылар кыахпыт суох. ССРС кэмигэр битэмииннээх аһы мэлийэн оҥорор АВМ-нар баар буолбуттарыгар Нөмүгүгэ биир ынахтан 2,5-3,0 тыһ. киилэ үүтү ыы сылдьыбыттар.
Т/х үлэни чэпчэтэр усулуобуйа тэриллиэхтээх, аныгы технология киириэхтээх, оттон бүгүн өбүгэлэрбит 19-с үйэҕэ олорбуттарын курдук олоробут. Робот хотоҥҥо киириэхтээх дииллэр да, кыһыммыт уһуна бэрт. “Роботы хотоҥҥо киллэрдим да, барыта остуоруйа олоҕо буолуо, түөспэр силлии сытан үүтүнэн харчы оҥоруом” диир уустук. Соҕуруу ынаҕы баайбат технология биһиэхэ киирэр кыаҕа суох. Сэндвич паныалынан хотон туппаттар, хотоннорун тыал киирбэтин диэн профлииһинэн саптылар да бµттэ. Сылаас буолан, ынахтар бэйэлэрин сылаастарыгар тураллар. Биир нэдиэлэ 30-ча кыраадыс тымныыны ынахтара тулуйаллар. Аныгы ирдэбилинэн ынах +5 кыраадыска турдаҕына, сылга 7-8 тыһ. киилэ үүтү биэрэр. Онон өрөспүүбүлүкэҕэ тэрээһиннээх хаһаайыстыбаларга 4-5 тыһ. л үүккэ тахсар технологиялары киллэрэр үлэ барыахтаах дии саныыбын.
Былаас үлэтин туһунан
— Соцситимнэринэн салайааччыларбытын мээнэ олоҕо суох саҥарыы туһата суох. Мин былаас эйгэтигэр 1993 с. сырыттым. Урукку бастакы салайааччылары барыларын хайдах үлэлээбиттэрин билэбин. Ол тухары бүгүн А.С. Николаев курдук үп кырыымчыгын ыарахан усулуобуйатыгар үлэлээбит бэрэсидьиэн, Ил Дархан суоҕа. М.Е. Николаев саҕана алмаас харчыта быһа кэлэрэ. Штыров кэмигэр өрөспүүбүлүкэ баайын барытын атыылаан олорбуппут, үппүт үксэ бүддьүөт таһынан пуондаларынан барбыта. Билигин Айсен Сергеевичкэ атыылыыра суох, баар харчынан төһө кыалларынан үлэлии сатыыр.
Үп тиийбэтинэн, соторутааҕыта күрүө намыһахтыы, т/х-ттан улахан сууманы соппуттар этэ. Дьиҥэр, бырабыыталыстыба тыа сиригэр дьон хааларын, т/х көдьүүстээх үлэлиирин сөптөөх үбү уган эрэ ситиһэр кыахтаах. Тыаҕа таас оскуола бөҕөнү туттубут, оттон күһүн оскуолаҕа бастакы кылааска киһи дьик гынар аҕыйах оҕо киирэр буолла. Киһи дэриэбинэҕэ хааларын оскуола тутан буолбакка, бастакы уочарат хайдах үлэлээн бу дэриэбинэ сайдарын толкуйдаан, оҥорон ситиһэҕин. Тыа сиригэр бырабыыталыстыба үлэтэ сыл аайы оскуола кыамтатын 95 % сабар оҕо үөрэнэрин ситиһэр, онно олорор дьон хамнастаах, куораттыы усулуобуйалаах олохтоноллорун хааччыйар үлэнэн сыаналаныахтаах. Оттон биһиэхэ улахан таас оскуолаҕа толугураһар аҕыйах оҕо үөрэнэригэр хомунаалынайдарыгар, элбэх учуутал хамнаһыгар харчы була сатыыртан ордубаттар. Бу — сыыһа хайысха. Тыа олоҕун экэниэмикэтин сатаан аахпаппыт тухары, оскуоланы бүтэрбит оҕо улахан аҥаара “дойдубар олохсуйан салгыы сайыннарыахтаахпын” диэ суоҕа.
— Пётр Семёнович, киһиэхэ тыабыт сирин, т/х кэскилин туһунан толкуйдатар киэҥ ис хоһоонноох интервьюгар махтанабыт.
Владимир Степанов кэпсэттэ.
